Kỷ Than Đá
Kỷ Than Đá, kỷ Thạch Thán hay Kỷ Cacbon (Carboniferous) là một đơn vị phân chia
chính trong
niên đại địa chất, kéo dài từ khi kết thúc kỷ Devon, vào khoảng 359,2 ± 2,5
triệu năm trước (Ma) tới khi bắt đầy
kỷ Permi vào khoảng 299,0 ± 0,8 triệu năm trước
(theo ICS, 2004). Giống như phần lớn các thời kỳ địa chất cổ khác, các tầng đá xác định
điểm bắt đầu và kết thúc của kỷ này được xác định khá tốt, nhưng niên đại chính xác thì
vẫn không chắc chắn trong phạm vi 5–10 triệu năm. Tên gọi trong một số ngôn ngữ để
chỉ kỷ Than đá (carboniferous) có nguồn gốc từ tiếng Latinh để chỉ than đá là carbo, do
các tầng than đá rộng lớn có niên đại vào thời kỳ này được tìm thấy tại khu vực miền tây
châu Âu cũng như trên toàn thế giới. Một phần ba thời kỳ đầu tiên của kỷ này được gọi là
thế Mississippi, còn khoảng thời gian còn lại được gọi là thế Pennsylvania. Các loài cây
thuộc ngành Thông đã xuất hiện trong thời kỳ quan trọng và biết rõ này.
Phân chia
Kỷ Than Đá thông thường được chia thành các thế Pennsylvania (muộn) và Mississippi
(sớm). Các tầng động vật từ trẻ nhất tới già nhất, cùng với một số đơn vị phân chia nhỏ
của chúng, là:
•
Pennsylvania muộn: tầng Gzhel (muộn nhất)
o
Noginsk/Virgilia
•
Pennsylvania muộn: tầng Kasimov
o
Klazminski
o
Dorogomilovks/Virgilia
o
Chamovnichesk/Cantabria/Missouri
o

Arnsbergia/Elviria
o
Pendleia
•
Mississippi giữa: tầng Visé
o
Brigantia/St. Genevieve/Gasperia/Chesteria
o
Asbia/Meramecia
o
Holkeria/Salem
o
Arundia/Warsaw/Meramecia
o
Chadia/Keokuk/Osagea/Osage
•
Mississippi sớm: tầng Tournai (cổ nhất)
o
Ivoria/Osagea/Osage
o
Hastaria/Kinderhookia/Chautauquan/Chouteau
Cổ địa lý học
Sự sụt giảm tổng thể của mực nước biển vào cuối kỷ Devon đã bị đảo ngược lại vào đầu
kỷ Than Đá; điều này tạo ra một loạt các biển rộng nằm trên thềm lục địa và các trầm tích
cacbonat của thế Mississippi
[1]
. Cùng với đó là sự sụt giảm nhiệt độ ở khu vực cực nam
Trái Đất; các vùng đất phía nam của đại lục Gondwana đã bị đóng băng trong suốt kỷ
này, mặc dù người ta vẫn chưa chắc chắn rằng các lớp băng là lưu lại từ thời kỳ kỷ Devon
hay không phải vậy

đường phân chia dãy núi Ural. Phần lớn của siêu lục địa Pangaea trong đại Trung Sinh
vào thời gian này đã được gắn kết với nhau, mặc dù các lục địa Hoa Bắc (nó có lẽ đã va
chạm vào cuối kỷ Than Đá), và Hoa Nam vẫn còn tách rời khỏi Laurasia. Pangaea vào
cuối kỷ Than Đá có hình dạng tương tự chữ "O".
Khi đó có hai đại dương chính – đó là Panthalassa bao quanh Pangaea và Paleo-Tethys
nằm bên trong chữ "O" của siêu lục địa Pangaea. Các đại dương nhỏ khác đang co lại và
cuối cùng bị khép kín – bao gồm: đại dương Rheic (bị khép lại do sự kết hợp của Nam và
Bắc Mỹ), đại dương nhỏ và nông là đại dương Ural (bị khép lại do sự va chạm của các
lục địa Baltica và Siberi, tạo thành dãy núi Ural) cùng đại dương Proto-Tethys (bị khép
lại do sự va chạm của các lục địa Hoa Bắc và
Siberi/Kazakhstania.
Đá và than
Các lớp đá kỷ Than Đá tại châu Âu và miền đông Bắc Mỹ chủ yếu bao gồm các chuỗi lặp
lại của các lớp
đá vôi, sa thạch, đá phiến sét và than đá, được biết đến như là
"cyclothems" tại Hoa Kỳ và "coal measures" tại Anh
[7]
. Tại Bắc Mỹ, các tầng đá thời kỳ
đầu kỷ Than Đá chủ yếu là đá vôi nguồn gốc đại dương, giải thích cho sự phân chia kỷ
Than Đá thành hai thời kỳ trong các hệ thống Bắc Mỹ. Các lớp than đá kỷ Than Đá cung
cấp phần lớn nguồn nhiên liệu cho việc sản xuất năng lượng trong thời kỳ Cách mạng
công nghiệp và vẫn còn tầm quan trọng kinh tế lớn trong thời kỳ ngày nay.
Các trầm tích than đá lớn trong kỷ Than Đá chủ yếu là do hai yếu tố. Yếu tố đầu tiên
trong số này là sự xuất hiện của các cây thân gỗ có vỏ (và cụ thể là sự tiến hóa của các
sợi lignin trong vỏ). Yếu tố thứ hai là các mực nước biển thấp hơn đã diễn ra trong kỷ
Than Đá khi so sánh với các mức tương tự của
kỷ Devon. Điều này đã cho phép sự phát
triển của các
đầm lầy và rừng rộng lớn vùng đất thấp tại Bắc Mỹ và châu Âu. Một số học
giả đưa ra giả thuyết rằng một lượng lớn gỗ đã bị chôn vùi trong thời kỳ này là do các