HƯỚNG TỚI NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG HIỆN
ĐẠI THEO ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

LÊ XUÂN ĐÌNH
Các tài liệu nghiên cứu gần đây đã đề cập nhiều đến nội dung, bước đi và yêu cầu
thời đại của quá trình công nghiệp hóa đất nước. Riêng vấn đề phát triển nền kinh
tế thị trường, thì hiện đại hóa, hay nói cách khác hướng tới
nền kinh tế thị trường
hiện đại là như thế nào, và cần khai thác những đặc điểm tương đồng gì giữa việc
xây dựng thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với việc hiện đại
hóa thị trường Việt Nam, vẫn còn ít được đề cập.
1 – Hiện đại hóa và phát triển kinh tế thị trường hiện đại
Hiện đại hóa (modelisation) đã được tiếp cận rất khác nhau qua các giai đoạn phát triển
của lịch sử. Hiểu theo nghĩa rộng và phổ biến nhất hiện nay, hiện đại hóa là quá trình giải
phóng sức sản xuất, giải phóng con người khỏi nghèo nàn, lạc hậu, áp bức, bất công, là sự
phát triển nhằm thỏa mãn ngày càng tốt hơn các nhu cầu đa dạng của con người, bảo đảm
sự phát triển toàn diện các cá nhân, là sự phát triển của xã hội, sự giàu mạnh và thịnh
vượng của quốc gia. Theo cách tiếp cận đó, khái niệm hiện đại hóa bao hàm một nội
dung rất rộng lớn, thể hiện toàn bộ mục tiêu phát triển của nền kinh tế – xã hội, trong đó
công nghiệp hóa là phương tiện, công cụ của hiện đại hóa và cũng là nội dung cơ bản của
hiện đại hóa.
Hiện đại hóa đã được sử dụng khá rộng rãi trong lĩnh vực khoa học, kỹ thuật và công
nghệ từ rất lâu. Hiện đại hóa nền kinh tế – xã hội đã xuất hiện như một phạm trù triết học
ở châu Âu vào cuối những năm 50 đầu những năm 60
(1)
của thế kỷ XX.
Thuật ngữ hiện đại hóa lần đầu tiên được đưa vào Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ VIII
(năm 1996). Tuy nhiên, những nội dung của quá trình hiện đại hóa với các mức độ khác
nhau trong lịch sử Việt Nam thì đã diễn ra từ rất lâu. Nhìn lại lịch sử, việc tiếp nhận và
đồng hóa chữ Hán thành chữ Hán – Nôm (sử dụng chữ Hán trên nền phát âm của người
Việt); việc sử dụng chữ cái la-tinh trên nền phiên âm và phát âm tiếng Việt thành chữ

người. Điều đó thể hiện ở chỗ, từ Đại hội IX Đảng ta đã xác định: “Con đường công
nghiệp hóa, hiện đại hóa của nước ta cần và có thể rút ngắn thời gian, vừa có bước
tuần tự, vừa có bước nhảy vọt…”. Vậy cụ thể phải thực hiện từng bước đi như thế nào,
khâu nào phải tiến hành tuần tự, khâu nào thì có thể “đi tắt đón đầu”… thì hầu như còn
nhiều nội dung chưa được đề cập một cách sâu sắc.
Chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của đất nước cũng đã đề ra những mục tiêu cụ thể
về việc xây dựng thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Những mục
tiêu, nhiệm vụ cụ thể đó tiếp tục được nhấn mạnh tại Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành
Trung ương lần thứ 6 (khóa X) về xây dựng thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa.
Trước thực tế hiện nay là ngoài việc định hướng xã hội chủ nghĩa cho kinh tế thị trường ở
nước ta, thì nền kinh tế quốc dân và thể chế kinh tế thị trường đang chịu sự tác động của
hai lực kéo:
Thứ nhất, đó là thể chế kinh tế thị trường quốc tế với một hệ thống các luật quốc tế, các
công ước, các cam kết, các hiệp định, định chế trong khuôn khổ của Tổ chức Thương mại
thế giới (WTO). Việt Nam đã cam kết và không thể có cách nào khác ngoài việc thực
hiện những lộ trình tự do hóa thương mại, kể cả song phương và đa phương, với WTO.
Thứ hai, hội nhập kinh tế quốc tế, ngoài những luật chơi chung của WTO, còn nhiều vấn
đề khác nước ta cũng đang phải điều chỉnh cho phù hợp với các luật chơi của quốc tế.
Trong đó, nước ta phải điều chỉnh nhiều luật, bộ luật và các định chế trong nước.
Vì vậy, đây cũng là một vấn đề lớn liên quan tới việc hiện đại hóa thể chế kinh tế thị
trường đối với việc phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam trong những năm tới.
2 – Đặc trưng của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Đặc trưng của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã được xác định trong các
văn kiện quan trọng của Đảng và Nhà nước. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ
IX của Đảng đã khẳng định: “Mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ
lên chủ nghĩa xã hội là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”, và “Thúc
đẩy sự hình thành, phát triển và từng bước hoàn thiện các loại thị trường theo định hướng
xã hội chủ nghĩa, đặc biệt quan tâm các thị trường quan trọng nhưng hiện chưa có hoặc

bản sau:
- Các quy luật của thị trường, trước hết là quy luật giá trị, quy luật cạnh tranh và quy luật
cung – cầu…, là cơ sở cho việc phân phối các nguồn lực trong nền kinh tế, chi phối toàn
bộ các quá trình đó.
- Thị trường phát triển toàn diện và đồng bộ, trong đó các loại thị trường đều phát triển.
Tất các các bộ phận, các loại thị trường tương tác hỗ trợ lẫn nhau để hình thành nên một
hệ thống các quan hệ, thể chế kinh tế thị trường đồng bộ, có các mối quan hệ hữu cơ, có
tác dụng và là đầu mối của tất cả các hoạt động của nền kinh tế – xã hội.
- Các chủ thể (kể cả trong nước và nước ngoài) tham gia thị trường bình đẳng và cạnh
tranh với nhau là các thực thể kinh tế có lợi ích riêng, nhưng đều tuân thủ hệ thống pháp
luật chung (kể cả luật pháp trong nước và các định chế quốc tế).
- Các tín hiệu, thông tin thị trường về mọi hoạt động trong nền kinh tế – xã hội, tài chính,
tiền tệ, sử dụng các nguồn lực, cân đối lớn – vĩ mô và vi mô, do thị trường phát ra… đều
được công khai, minh bạch và bình đẳng trong việc tiếp cận đối với mọi thành viên và
chủ thể trong xã hội.
- Thống nhất hình thành một trật tự thị trường, sản xuất xã hội, lưu thông phân phối và
tiêu dùng dựa trên những tiến bộ mới nhất về khoa học, kỹ thuật và công nghệ.
- Các phương tiện kỹ thuật tiên tiến được sử dụng một cách tối ưu cho mọi hoạt động của
thị trường, thương mại điện tử trở thành phương thức giao dịch phổ biến; các cơ sở hoạt
động về hậu cần – logistics
(3)
, ngày càng có tầm ảnh hưởng sâu rộng trong xã hội.