Tìm hiểu về Hệ thống đăng ký, lưu ký, bù trừ và
thanh toán các giao dịch chứng khoán
LTS: Ngày 27/7/2005, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số
189/2005/QĐ-TTg về việc thành lập Trung tâm Lưu Ký Chứng khoán (TTLKCK),
có nhiệm vụ thực hiện đăng ký, lưu ký, bù trừ, thanh toán chứng khoán và cung
cấp các dịch vụ hỗ trợ việc giao dịch, mua bán chứng khoán. Để chuẩn bị cho việc
khai trương và đưa TTLKCK đi vào hoạt động trong quý 2/2006, mọi công tác
chuẩn bị đang được khẩn trương thực hiện. Tạp chí Chứng khoán xin giới thới
thiệu với độc giả những kiến thức cơ bản về nghiệp vụ hoạt động của TTLKCK.
Nói đến đăng ký chứng khoán, lưu ký chứng khoán, bù trừ và thanh toán các giao
dịch chứng khoán là nói đến dịch vụ hỗ trợ giao dịch chứng khoán trên các thị
trường chứng khoán (TTCK) bao gồm cả các thị trường chính thức và thị trường
phi tập trung. Người đầu tư có thể đặt câu hỏi tại sao lại phải cần đến dịch vụ đăng
ký, lưu ký chứng khoán, bù trừ và thanh toán trong khi họ có thể tự bảo quản lấy
tài sản của mình, tìm gặp nhau để thực hiện giao dịch mua bán chứng khoán, sau
đó tự thanh toán chứng khoán và tiền với nhau?
Câu trả lời ở đây là “hình thức giao dịch chứng khoán” đã quyết định đến vấn đề
này. Việc giao dịch và thanh toán như trên chỉ thực hiện được đối với các giao
dịch tự phát, chủ yếu là trực tiếp giữa một bên mua với một bên bán, tính an toàn
trong giao dịch thấp, luôn tiềm ẩn nguy cơ không thực hiện nghĩa vụ giao dịch của
hoặc bên mua, hoặc bên bán, đặc biệt là khi giá cả thị trường có nhiều biến động.
Trong khi đó, giao dịch chứng khoán tại các sở giao dịch chứng khoán (thị trường
tập trung), thị trường giao dịch điện tử (thị trường phi tập trung), thị trường các
công cụ phái sinh… đều là hình thức giao dịch có tổ chức giữa nhiều bên mua bán
với nhau. Để luôn đảm bảo nghĩa vụ thực hiện hợp đồng cũng như sự an toàn cho
tất cả các bên tham gia mua bán, giảm thiểu chi phí giao dịch, hình thức giao dịch
có tổ chức, đòi hỏi việc thanh toán tiền và chuyển giao chứng khoán cũng phải
được thực hiện một cách có tổ chức. Khi giao dịch chứng khoán đã được xác nhận
thực hiện, việc chuyển giao chứng khoán và thanh toán tiền sẽ được thực hiện
bằng hình thức chuyển khoản trên các tài khoản chứng khoán và tiền thông qua
các bút toán ghi sổ, thay vì chuyển giao vật chất trực tiếp như trong hình thức giao

kết thúc các bên tham gia giao dịch sẽ lần lượt nhận được tiền và chứng khoán
thông qua việc bù trừ và thanh toán chứng khoán và tiền do hệ thống thực hiện.
Như vậy, cùng với sự hình thành của TTCK có tổ chức, hệ thống lưu ký chứng
khoán đã trở thành một thành tố không thể thiếu, cấu thành nên hạ tầng của
TTCK.
Để hiểu thêm về các dịch vụ do hệ thống đăng ký chứng khoán, lưu ký chứng
khoán, bù trừ và thanh toán các giao dịch chứng khoán thực hiện, phần dưới đây
sẽ đề cập đến từng dịch vụ cụ thể:
1. Đăng ký chứng khoán:
Phần trên đã đề cập, để chứng khoán niêm yết hay đăng ký giao dịch được giao
dịch trên TTCK, chúng cần phải được lưu ký tập trung tại một nơi, nơi đó chính là
TTLKCK. Tuy nhiên, trước khi chứng khoán được đưa vào lưu ký tập trung tại
TTLKCK, chúng cần phải được đăng ký đầy đủ thông tin để TTLKCK có thể nhận
lưu ký. Các thông tin đăng ký bao gồm:
- Đăng ký thông tin về chứng khoán chẳng hạn như tên chứng khoán, loại chứng
khoán, mẫu mã chứng khoán, số lượng đang lưu hành....
- Đăng ký thông tin về người sở hữu chứng khoán chẳng hạn như tên, địa chỉ, điện
thoại liên lạc của người sở hữu, số lượng sở hữu...
Việc thực hiện đăng ký thông tin thường do tổ chức phát hành tiến hành hoặc do
một tổ chức được tổ chức phát hành ủy quyền tiến hành. Như vậy, đối với các
chứng khoán niêm yết hoặc đăng ký giao dịch, TTLKCK trở thành nơi duy nhất
thực hiện dịch vụ làm đại lý chuyển nhượng, cụ thể là:
- Thực hiện quản lý sổ đăng ký người sở hữu chứng khoán cho các tổ chức niêm
yết, tổ chức đăng ký giao dịch, ghi nhận quyền sở hữu và thông tin thay đổi quyền
sở hữu của người sở hữu chứng khoán.
- Thực hiện các quyền liên quan đến chứng khoán lưu ký cho người sở hữu chứng
khoán bao gồm các quyền như quyền tham dự đại hội cổ đông, quyền nhận cổ tức,
quyền bỏ phiếu, quyền nhận trái tức và vốn gốc, quyền mua, quyền chuyển đổi,
tách hoặc gộp cổ phiếu...
2. Lưu ký chứng khoán:

trường được thực hiện (đã được xác nhận), thì các bên tham gia giao dịch cần phải
nhận được tài sản của mình: bên bán nhận được tiền, bên mua nhận được chứng
khoán. Bù trừ chứng khoán và tiền là khâu tiếp theo sau giao dịch, thực hiện việc
xử lý thông tin về các giao dịch chứng khoán, tính toán lại nhằm xác định số tiền
và chứng khoán ròng cuối cùng mà các đối tác tham gia giao dịch phải có nghĩa vụ