Bào chế thời khắc - Xu hướng hiện đại

Xu hướng bào chế hiện đại là gắn dạng thuốc với cơ thể người bệnh
Bào chế thời khắc thể hiện một xu hướng chung của bào chế hiện đại là
gắn dạng thuốc với cơ thể người bệnh, với diễn biến của bệnh và nhu cầu điều
trị.
Dược động học thời khắc và bào chế thời khắc
Từ lâu, người ta đã biết đến thời bệnh học (chronopathology). Do các cơ
quan, bộ phận trong cơ thể hoạt động theo nhịp sinh học (thời sinh học:
chronobiology), nên bệnh tật cũng diễn biến theo chu kỳ. Tiếp đó là sự ra đời của
dược động học thời khắc (chronopharmacokinetic) chứng minh dược động học
(DĐH) của thuốc trong cơ thể cũng diễn biến theo chu kỳ. Nhịp sinh học ảnh
hưởng nhiều nhất đến diễn biến của bệnh và số phận thuốc trong cơ thể là nhịp
ngày-đêm (carcadian rhythms). Những năm gần đây, các nhà bào chế dựa trên
những thành quả của DĐH thời khắc và nhu cầu điều trị đã hình thành nên trường
phái Bào chế thời khắc bào chế ra các dạng thuốc giải phóng dược chất theo nhịp
diễn biến của bệnh.
Với thuốc hen suyễn: Từ lâu, thời bệnh học đã khẳng định hoạt động của
phổi yếu nhất vào khoảng nửa đêm về sáng ở người bình thường và đặc biệt là ở
bệnh nhân hen. Trong ngày, các cơn hen thường diễn ra từ sau 0 giờ cho đến sáng.
Tiếp đó, các nhà DĐH cũng đã chứng minh hấp thu của thuốc chữa hen trong cơ
thể cũng thay đổi theo chu kỳ. Thí dụ:
Theophylin: kết quả của 49 công trình cho thấy theophylin dùng buổi sáng
có Cmax (nồng độ tối đa trong máu) cao hơn buổi tối, còn thời gian đạt nồng độ
tối đa - Tmax thì ngược lại. Từ những kết quả nghiên cứu này, người ta đã đề nghị
buổi tối nên dùng liều theophylin cao hơn buổi sáng, thậm chí có thể dùng thêm
một liều đề phòng suy chức năng hô hấp về đêm.
Terbutalin: một thuốc kích thích thần kinh giao cảm beta2 khả năng hấp
thu cũng tương tự: khi uống vào lúc 7giờ 30 và 19giờ 30, sau 1 tuần cho thấy
Cmax buổi sáng cao hơn buổi tối, còn Tmax là 3,5 giờ so với 6,2 giờ và nếu dùng
gấp đôi liều vào buổi tối thì hiệu quả kiểm soát việc giảm lưu lượng đỉnh về đêm

hóa tiền hệ thống tăng vào buổi tối. Riêng tác dụng giãn mạch thì thay đổi không
đáng kể trong ngày. Như vậy đáp ứng liều của nifedipin ban ngày khác với ban
đêm.
Năm 1979, Yasue và cộng sự cũng chứng minh rằng nitroglycerin dùng
buổi sáng, tác dụng chống đau thắt ngực mạnh hơn dùng buổi chiều.
Với các nitrat (isosorbid-dinitrat và 5-mononitrat), với dạng quy ước, Tmax
buổi sáng là 0,9 ± 0,3 giờ, buổi tối là 2,1± 0,4 giờ. Buổi sáng, đỉnh tác dụng giảm
huyết áp và tăng nhịp tim trùng với đỉnh Tmax, nhưng buổi tối thì sớm hơn 1 giờ.
Với viên tác dụng kéo dài thì không có sự thay đổi trong ngày, đỉnh tác dụng trùng
với Tmax nhưng buổi tối xảy ra sớm hơn 2 giờ.
Như vậy, dạng bào chế có thể ảnh hưởng đến nhịp sinh học của thuốc. Các
nhà bào chế những năm vừa qua đã đưa ra thị trường rất nhiều chế phẩm thuốc tim
mạch GPTN, chỉ dùng 1 viên trong ngày uống vào giờ đi ngủ phòng cơn tăng
huyết áp vào đầu giờ buổi sáng. Thí dụ:
Viên verelan PM chứa verapamin, được bào chế dưới dạng hạt bao tác dụng
chậm đóng nang, giải phóng dược chất sau khi uống từ 4- 5 giờ (viên không làm
giảm huyết áp khi ngủ).
Nang Innopran XL, chứa nhiều loại hạt propranolol được thiết kế để mỗi
loại hạt giải phóng dược chất tại một thời điểm nhất định theo nhịp bằng kỹ thuật
bao màng kiểm soát giải phóng (kết hợp cả màng hoà tan và màng khuếch tán).
Viên có thời gian tiềm tàng từ 3-5 giờ, cách dùng như viên verapamin.
Nang Dilltiazem chứa pellet bao GPTN theo bằng sáng chế của Mỹ có thời
gian tiềm tàng 8-9, dùng rất thuận tiện cho bệnh nhân.
Với thuốc loét tá tràng: Việc tiết dịch vị thay đổi theo nhịp, tăng cao vào
cuối buổi chiều ở cả người bình thường lẫn bệnh nhân loét dạ dày. Vì vậy, với các
thuốc chẹn H2 (ranitidin, cimetidin, famotidin, roxatidin, nizatidin), người ta
khuyên chỉ nên dùng ngày 1 liều vào buổi chiều để phòng tăng tiết acid cho dù
thuốc có nửa đời sinh học ngắn hay dài. Gần đây, người ta cũng đã chứng minh
rằng, ngay cả việc truyền tĩnh mạch ranitidin hằng định trong 24 giờ, cũng không
đưa đến một hiệu quả điều trị hằng định: ban đêm, ranitidin làm tăng pH dịch vị