CHƯƠNG 2 NHỮNG KHÁI NIỆM VỀ SỰ
KÍCH THÍCH VÀ ỨC CHẾ SỰ RA HOA

2.1 Lý thuyết kinh điển về sự kích thích sự ra hoa
Khi xem xét sự đáp ứng đa dạng của cây trồng đối với quang kỳ, nhiệt độ
thấp và những thông số môi trường khác, Lang (1952) cho rằng có hai sự khác biệt
rất cơ bản có thể nhận thấy được ở cây bị ảnh hưởng bởi quang kỳ và cây đòi hỏi
nhiệt độ thấp là:
(1) Điều kiện kích thích đã thúc đẩy sự khởi phát hoa
(2) Điều kiện không kích thích đ
ã ngản cản nó.
Ở sự lựa chọn thứ nhất cho thấy rằng cây không thể khởi phát hoa trừ khi
chúng được kích thích, trong khi ở sự lựa chọn thứ hai thì bản thân cây có khả năng
để ra hoa nhưng nó bị ức chế bởi điều kiện không kích thích của môi trường. Sự lựa
chọn thứ nhất đã phát triển thành khái niệm florigen mà nó đã trở nên lý thuyết
thống trị trong lĩ
nh vực nầy. Sau hơn 40 năm nghiên cứu, người ta vẫn chưa có cơ
sở của sự tách ra hormon ra hoa hoặc florigen. Sự thất bại nầy không những do
thiếu những sinh trắc nghiệm mà còn có lẽ do kỹ thuật ly trích không thích hợp.
Rõ ràng là một chất kích thích ra hoa có thể dẫn truyền hiện diện trong nhiều
loại cây trồng như được chứng minh trong thí nghiệm tháp nhưng hoặc là vật liệu
nầy đơn giản hoặ
c phức tạp; đặc biệt hoặc là không đặc biệt thì không trả lời được
trong những thí nghiệm nầy. Xem lại những thất bại và sự bất bình thường bắt gặp
trong sự cố gắng để chuyển sự kích thích ra hoa xuyên qua một cây tháp, nó cho
thấy rằng kết quả có thể làm sáng tỏ rất tốt dưới dạng toàn thể các chất kích thích ra
hoa, sự truyền của nó biểu hiện không đều hoặc là d
ưới dạng nhiều hormon kích
thích ra hoa khác nhau mà mỗi chất chỉ tác động lên một loài nhất định.
Bằng chứng thí nghiệm cho thấy rằng, mặc dù không phải là tất cả nhưng sự
kích thích ra hoa phát ra trong lá được kích thích của một loài cây quang cảm

hormon được hình thành ở những cơ quan đặc biệt chưa nhận biết trên thực vật
thượng đẳng. Người ta gọi ‘plant hormones’ thường là để phân biệt với hormon
động vật.
2.3 Lý thuyết về sự ức chế sự ra hoa
Lý thuyết chống lại thuyết hormon ra hoa cho rằng cây trồng trong điều kiện
không thích hợp cho sự ra hoa sẽ sản xuất ra một hay nhiều chất ngăn cản sự ra hoa
và sự tượng hoa xuất hiện trong điều kiện ngăn cản sự sản xuất những chất ức chế
nầy. Như vậy, sự kích thích làm giảm nồng độ chất ức chế dưới một ngưỡ
ng nào đó.
Khái niệm ức chế bắt đầu từ những quan sát đầu tiên như sau: (1) Sự hình
thành hoa có thể đạt được trên cây ngày dài Hyoscyamus và cây ngày ngắn
Chenopodium amaranticolor, giữ trong điều kiện quang kỳ hoàn toàn không kích
thích ra hoa, ngắt lá liên tục kết hợp với phun đường trên cây Chenopodium và (2)
đánh dấu những lá không được kích thích để chúng không thể can thiệp vào sự vận
chuyển chất kích thích ra hoa đã có hiệu quả ức chế trên cây Spinach.
2.3.1 Những thí nghiệm chứng minh sự ức chế ra hoa
* Thí nghiệm tháp
Thực hiện thí nghiệm tháp kết hợp giữa giống đậu ra hoa sớm (Massey) và
giống ra hoa trễ (Telephone), Paton và Barber (1955) nhận thấy rằng giống đậu
Massey (M) khi tháp lên cây Telephone (T) hoặc tháp lên chính gốc của nó nhưng
còn tử diệp sẽ ra hoa trễ so với khi tháp lên gốc của chính nó nhưng không có tử
diệp. Như vậy tử diệp và hệ thống rễ của giống trễ Telephone đã tổng hợp ra những
chất làm ch
ậm sự đáp ứng thúc đẩy sự ra hoa của tế bào mô phân sinh của mắt ghép
của giống sớm Massey. Kết quả tương tự khi tháp giống Telephon lên gốc giống
Massey và giống Telephone có mang tử diệp, cây sẽ ra hoa sớm hơn cây Telephon
tháp lên chính nó. Từ những kết quả nầy tác giả cho thấy sự ra hoa sớm trên cây đậu
được kiểm soát bởi sự cân bằng giữa chất cản và chất kích thích ra hoa. Cả hai chất
nầy đượ
c sản xuất trong lá mầm (cotyledon) và có lẽ cũng ở trong lá (Hình ).

kích thích của ngày ngắn là sự ngăn chặn một cách cần thiết sự sản xuất ra chất ức
chế sự ra hoa và chất điều hòa sinh trưởng điều khiển sự sinh trưởng. Bổ sung cho
sự giải thích nầy là những cây bị ngắt lá ra hoa trong điều kiện ngày dài trong khi
cây không ngắt lá thì không ra hoa.
Sự ngăn cản sự ra hoa cũng được phát hiện bởi Evans (1960) trên cây
Lolium temulentum. Sự
đáp ứng ra hoa của cây ngày dài đơn chu kỳ phụ thuộc vào
sự cân bằng giữa diện tích lá ngày ngắn và lá ngày dài. Mười cm
2
của lá mẫn cảm
ngày dài thì đủ để tượng mầm hoa nếu không có lá ngày ngắn nhưng số lượng nầy
không đủ nếu có 5 cm
2
lá ngày ngắn. Những lá không được kích thích nằm phía
dưới lá được kích thích và bằng phương pháp đánh dấu phân tử CO
2
, cho thấy rằng
lá không kích thích bên dưới không có chứa sản phẩm đồng hóa từ các phần được
kích thích ở trên mà cũng không giảm sự vận chuyển từ các lá ngày dài ở phần trên
lên chồi ngọn. Điều nầy cho phép kết luận rằng trên cây Lolium, chất ức chế ra hoa
được sản suất ra từ lá không được kích thích. Ngắt lá không kích thích (lá trong điều
kiện ngày ngắn) trong những nhóm khác nhau của cây Lolium ở những thời điểm
xen kẻ
sau khi bắt đầu đưa phần lá ở phía trên vào điều kiện ngày dài cho thấy giữ
lá không kích thích càng lâu trên cây thì tỉ lệ tượng hoa càng thấp. Sự tượng hoa
hầu như bị ức chế hoàn toàn nếu lá không kích thích được giữ lại trên cây cho đến
32 giờ (một chu kỳ cảm ứng) sau khi bắt đầu ngày dài.
Tuy vậy, bản chất hóa học của những chất cản thì hoàn toàn chưa được biết.
(2) Được duy trì trong mô phân sinh bởi một lá được kích thích riêng lẻ
trong sự hiện diện của nhiều lá không được kích thích mà có lẽ tạo ra một tỉ lệ
không thích hợp.
(3) Tồn tại một thời kỳ của những điều kiện không kích thích mà kết quả
trong một tỉ lệ không thích hợp.
Những khó khăn nầy có thể gặp bởi cho rằng tỉ lệ thích hợp phải được sản
xu
ất chỉ ở mô phân sinh và chỉ trong một khoảng thời gian giới hạn. Như vậy, tỉ lệ
thích hợp nhất giữa những chất từ những lá được kích thích và không được kích
thích có lẽ thay đổi khi sự gợi ra hoa tiếp diễn.
2.4 Gene kiểm soát sự ra hoa
Có hơn 80 loci liên quan đến sự ra hoa được giải mã trong bộ gene của cây
Arabidopsis thông qua đột biến. Nhiều gene trong số nầy đã được xác định chức
năng (Bảng 2.1). Tùy thuộc vào thời kỳ hoạt động khác nhau trong sự kiểm soát sự

16
ra hoa, các gene nầy có thể chia thành hai nhóm là nhóm gene định dạng mô phân
sinh hoa và gene định dạng cơ quan.
Genes kiểm soát sự chuyển từ mô phân sinh chồi ngọn sang mô phân sinh
hoa được gọi là genes kiểm soát sự ra hoa như LEAFY (LFY), APETALA 1 (AP1),
AP2, CALIFLOWER (CAL), UNASUAL FLORAL ORGANS (UFO),... (Levy và
Dean, 1998). Sự biểu hiện của những gene nầy kiểm soát thời điểm ra hoa của cây.
Hai gene LFY và AP1 giữ vai trò đầu tiên trong sự khởi phát hoa của của chương
trình ra hoa. Chức năng của gene được xác định bằng phương pháp chuyển gene.
Trong cây chuyển gene củ
a cây Arabidopsis chứa 35S::LFY, phát hoa thứ hai của
lóng ở phía dưới được thay thế bằng một hoa đơn. Số lá dạng hoa hồng không giảm
nhưng ít mầm trong chồi nách của dạng hoa hồng phát triển thành hoa và phát hoa
trở thành hoa tận cùng. Trong trường hợp cực trọng, hoa tận cùng được tạo ra ngay
sau khi lá dạng hoa hồng xuất hiện. Điều nầy cho thấy rằng sự biểu hiện quá mạnh

1990; Mandel và ctv.,
1992
AG
Nhị hoa trở thành cánh hoa,
lá noãn thành hoa
Mizukami và Ma,
1997
AP2
Đài hoa thành lá noãn, Cánh
hoa thành nhị
Jofuku, và ctv., 1994
CAL Thúc đẩy kiểu hình của AP1 Bowan, và ctv., 1992
FCA
Đột biến ra hoa trễ và đáp
ứng rấ
t mạnh với sự thụ hàn
Koornneef và ctv.,
1991
LD
Đột biến ra hoa trễ và đáp
ứng với sự thụ hàn
Pineiro và Coupland,
1998
FPA, FVA, FY
Đột biến ra hoa trễ và đáp
ứng với sự thụ hàn
Martinez-Zapater và
ctv., 1994

17