PHƯƠNG PHÁP CHẨN MẠCH
1- Thời Gian Xem Mạch- Thiên ' Mạch Yếu Tinh Vi Luận' (T. Vấn 17)
ghi: “Chẩn mạch thường vào lúc sáng sớm, âm khí chưa động, dương khí chưa
tán, chưa ăn uống gì, kinh mạch chưa đầy, lạc mạch điều hòa, khí huyết chưa
loạn,do đó, có thể tìm thấy mạch bệnh”.
Tuy nhiên, Uông Thạch Sơn, trong ‘Thạch Sơn Y Án' đã nhận định rằng:
“Nếu gặp bệnh thì bất cứ lúc nào cũng có thể chẩn mạch, không cần chẩn mạch
vào lúc sáng sớm mới được”.
- Trước khi chẩn mạch, nên để cho người bệnh nghỉ 1 lát cho khí huyết
được điều hòa.
- Không nên xem mạch khi người bệnh ăn uống qúa no, đói qúa hoặc mới
uống rượu, đi xa đến mà mệt mỏi...
- Ngoài ra, ống tay áo người bệnh quá chật, hoàn cảnh chung quanh ồn ào...
cũng có thể ảnh hưởng đến việc chẩn mạch.
2- Tư Thế Lúc Xem Mạch.
- Theo sách 'Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa' thì : “Người bệnh nên
ngồi thẳng thắn, tự nhiên hoặc nằm ngửa, cánh tay nên duỗi ra 2 bên, bàn tay để
ngửa cho huyết mạch lưu thông tốt và không ảnh hưởng đến mạch”.
Sách 'Y Tông Kim Giám' nêu rõ: ”Người bệnh nằm nghiêng thì cánh tay
phía dưới đè lên làm mạch không chạy được. Nếu co tay lại thì bàn tay bị bế tắc,
mạch không lưu thông. Nếu để xuôi tay thì máu dồn xuống làm mạch bị ứ trệ, nếu
giơ tay lên cao thì khí chạy lên mà mạch nhảy. Nếu co cơ thể lại thì khí bị nén mà
mạch bị gò bó. Nếu người cử động thì khí bị nhiễu loạn mà mạch chạy nhanh...”
Thầy thuốc nên ngồi nghiêng đối với người bệnh, dùng tay trái để chẩn
mạch ở tay phải người bệnh và ngược lại dùng tay phải chẩn mạch ở tay trái.
3- Định Hơi ThởThầy thuốc cần ổn định hơi thở, giữ vững tiêu chuẩn: 1
hơi thở ra, hít vào tương ứng với 4 lần mạch đập. Sau đó, căn cứ vào tiêu chuẩn
này, tập trung chú ý vào các ngón tay đang đặt trên các bộ vị để thăm dò mạch
tượng và số mạch đếm của người bệnh. Do đó, thiên 'Mạch Yếu Tinh Vi Luận'
(T.Vấn 17) ghi: “Phương pháp chẩn mạch cốt ở tâm hư tĩnh”.
4- Cách Đặt Tay Chẩn Mạch- Sách 'Chẩn Gia Khu Yếu' trình bày cách

• Xem chung cả 3 bộ (Tổng Khán) để nhận định về tình hình chung
(thường được dùng nhất).
• Xem riêng từng bộ phận (Đơn Kháng) để đánh gía riêng từng cơ quan,
tạng phủ.
Ngoài ra, theo các nhà mạch học thì khi xem mạch còn cần phải chú ý đến
3 yếu tố là Vị Khí, Thần và Căn.
1- Vị Khí:• Thiên 'Bình Nhân Khí Tượng Luận' (T. Vấn 18) ghi: “Có Vị
khí thì sống, không có Vị khí thì chết”, vì vậy, mạch lấy Vị khí làm gốc.
• Trương Cảnh Nhạc trong chương 'Mạch Thần' (CNT. Thư) đã trình bày
về Vị khí như sau: Muốn xét diễn tiến của bệnh tốt hoặc xấu nên lấy Vị khí làm
chủ. Cách xét này về vị khí như sau: “Thí dụ, hôm nay mạch còn hòa hoãn mà
ngày mai lại Huyền, Cấp thì biết rằng tà khí đang tiến triển, tà khí càng tiến, bệnh
càng nặng. Hoặc hôm nay mạch rất Huyền, Cấp nhưng ngày mai lại thấy hòa hoãn
thì biết là Vị khí đã đến, Vị khí đến thì bệnh nhẹ dần. Nếu như trong chốc lát mà
mới đầu thấy mạch Cấp mà sau đó Hoãn là Vị khí đến, lúc đầu Hoãn mà sau đó
Cấp là Vị khí mất”.
2- Thần:
Sách 'Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa' giải thích: “Gọi là thần của
mạch tức là mạch đi nhu hòa. Thí dụ như bắt được mạch Vi Nhược thì tuy là Vi
Nhược nhưng không đến mức vô lực là có thần, hoặc bắt được mạch Huyền Thực
mà trong cái Huyền Thực vẫn thấy nhu hòa, là có thần. Tóm lại, mạch có Vị khí,
có Thần đều là có hiện tượng xung hòa. Có Vị khí là có Thần khí, vì vậy, trên lâm
sàng, cách chẩn đoán Vị khí và Thần như nhau”.
3- Căn:- Sách ‘Mạch Quyết’ ghi: “Mạch ở bộ thốn và bộ quan tuy không
còn nữa nhưng mạch ở bộ xích vẫn còn, những bệnh gặp mạch đó, không lo chết”.
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ giải thích: “Mười hai kinh
mạch trong cơ thể đều nhờ ở chỗ động khí của Thận mà phát sinh. Thận khí còn
cũng như cây có gốc (căn) cành lá tuy khô mà gốc chưa khô thì có hy vọng sống