Học thuyết đạo đức Nho giáovà vận dụng nó
vào việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức con
người Việt Nam hiện nay

Ngô Thị Mai

Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn
Luận văn ThS ngành: Triết học; Mã số: 60 22 80
Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Bình
Năm bảo vệ: 2010

Abstract: Trình bày những nội dung chủ yếu trong học thuyết đạo đức của Nho
giáo. Vận dụng những nhân tố và giá trị chủ yếu của học thuyết đạo đức của Nho
giáo vào việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức con người Việt Nam hiện nay.

Keywords: Triết học phương Đông; Nho giáo; Đạo đức; Việt Nam

Content
1. Lý do chọn đề tài
Nho giáo nói chung, học thuyết đạo đức của Nho giáo nói riêng xuất hiện ở Trung
Quốc và đã có mặt ở Việt Nam hàng ngàn năm. Trong suốt quá trình hình thành và phát
triển của chế độ phong kiến Việt Nam, đặc biệt từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX, các
triều đại phong kiến Việt Nam đã sử dụng Nho giáo trong đó có học thuyết đạo đức của
Nho giáo làm hệ tư tưởng và công cụ để cai trị và quản lý xã hội, để giáo dục và đào tạo
ra những con người phù hợp với yêu cầu và mục đích của giai cấp phong kiến thống trị.
Là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng xã hội phong kiến, Nho giáo và học thuyết đạo
đức của Nho giáo đã ảnh hưởng đến nhiều mặt, nhiều lĩnh vực chủ yếu của đời sống xã
hội và con người Việt Nam, đến quá trình hình thành, phát triển của xã hội và chế độ
phong kiến Việt Nam, đến việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức con người và xã hội Việt
Nam.
Với tính cách là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng, một hình thái ý thức xã

Bên cạnh đó, ở Việt Nam trong nhiều năm trở lại đây, việc nghiên cứu, đánh giá
về Nho giáo nói chung, về học thuyết đạo đức của Nho giáo nói riêng tuy đã có nhiều
công trình nhưng trong mỗi công trình riêng biệt lại chưa được nghiên cứu một cách toàn
diện và có hệ thống và nhất là khá nhiều vấn đề, nội dung trong đó chưa được nhìn nhận,
đánh giá một cách đầy đủ và thật sự khách quan. Và hơn nữa, giữa những công trình
nghiên cứu ấy, vẫn còn tồn tại không ít quan điểm, đánh giá khác nhau, thậm chí đối lập
nhau, nhất là khi đề cập tới vấn đề đạo đức Nho giáo.
Tuy nhiên, để thực hiện và làm sáng tỏ mục đích và nhiệm vụ mà đề tài luận văn
chúng tôi đặt ra quả là một yêu cầu vượt quá khả năng, đòi hỏi phải có nhiều nỗ lực cao
và nhiều thời gian. Vì vậy, trong bản luận văn này, chúng tôi chỉ giới hạn ở việc tìm hiểu,
nghiên cứu những nội dung chủ yếu trong học thuyết đạo đức của Nho giáo và ảnh hưởng
của nó đối với việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức của con người Việt Nam hiện nay.
Từ cách đặt vấn đề trên, chúng tôi chọn vấn đề “Học thuyết đạo đức Nho giáo và vận
dụng nó vào việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức con người Việt Nam hiện nay” làm đề
tài nghiên cứu trong luận văn Thạc sỹ Triết học của mình.
2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
 Việt Nam, liên quan đến đề tài, từ trước đến nay đã có rất nhiều công trình
nghiên cứu. Có thể khái quát một số kết quả nghiên cứu ở hai loại hình chủ yếu sau:
Loại hình thứ nhất: Là những công trình nghiên cứu về Nho giáo trong đó có học
thuyết đạo đức thông qua những tác phẩm kinh điển, sách vở của các nhà Nho. Tiêu biểu
cho loại hình này là các công trình nghiên cứu của Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim,
Quang Đạm, Đào Duy Anh.
Trước hết phải kể đến cuốn Khổng học đăng của Phan Bội Châu và Nho giáo của
Trần Trọng Kim. Trong hai cuốn sách này, thông qua việc nghiên cứu quá trình hình
thành, phát triển của Nho giáo hai ông đều nhìn nhận Nho giáo không chỉ chủ yếu là học
thuyết triết học, học thuyết chính trị - xã hội mà còn chủ yếu là học thuyết đạo đức. Đề
cập đến học thuyết đạo đức, hai tác giả này đều đặc biệt đề cao những yếu tố, nhân tố tích
cực của đạo đức Nho giáo, coi đạo đức Nho giáo có vai trò to lớn trong việc giáo dục,
hoàn thiện đạo đức con người và ổn định trật tự, kỷ cương của xã hội.
Trong cuốn Khổng giáo phê bình tiểu luận, xuất phát từ quan điểm nghiên cứu

Trong cuốn Tư tưởng phương Đông gợi những điểm nhìn tham chiếu, từ việc trình
bày lịch sử hình thành, phát triển cùng những nội dung, tư tưởng cơ bản của Nho giáo,
giáo sư Cao Xuân Huy đã viết rằng: “Nho giáo là hình thái ý thức của giai cấp thống trị
trong xã hội phong kiến ở Trung Quốc và ở Việt Nam”. Đối với học thuyết đạo đức của
Nho giáo thì theo tác giả “Ngũ luân, ngũ thường, hay tam cương, ngũ thường là những
cái tuyệt đối”, “là hằng tồn, phổ biến” [35, tr.203].
Trong Nho giáo xưa và nay, tác giả Quang Đạm cho rằng, Nho giáo, đạo đức của
Nho giáo có cả mặt tích cực và mặt tiêu cực. Việc tìm ra giá trị tích cực và mặt hạn chế,
tiêu cực của Nho giáo, đạo đức của Nho giáo là cần thiết nhưng không phải là để “thay
thế sự phê phán bằng sự phê phán”, mà để “Nhìn rõ và loại trừ tận gốc một cách khách
quan và khoa học những hậu quả cụ thể của nó trong cuộc sống xã hội chúng ta ngày
nay”; cũng không phải để “truy tặng, khen thưởng” nó, mà là để “giữ gìn và phát huy
nhằm thúc đẩy sự nghiệp chúng ta tiến lên”.
Tác giả Phan Ngọc trong Bản sắc văn hoá Việt Nam, thì từ việc đề cập đến những
vấn đề cơ bản của Nho giáo, Nho học và Đạo giáo đã đi đến khẳng định rằng, Nho giáo
và nhất là học thuyết đạo đức của Nho giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến văn hoá truyền
thống Việt Nam cũng như trong đời sống hiện thực của con người Việt Nam hiện nay.
Bên cạnh những công trình nghiên cứu trên, liên quan đến đề tài luận văn còn có
nhiều đề tài nghiên cứu, luận án, luận văn, các bài viết trên nhiều tạp chí như:
Quan niệm của Nho giáo về giáo dục con người của TS. Nguyễn Thị Nga và TS.
Hồ Trọng Hoài (xuất bản năm 2003). Mục đích của cuốn sách là trình bày những nội
dung chủ yếu trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo (mà theo chúng tôi, nội dung giáo
dục của Nho giáo là tư tưởng đạo đức) và vai trò của nó đối với việc giáo dục con người
trong xã hội phong kiến ở Việt Nam và Trung Quốc. Từ đó, tác giả chỉ ra những yếu tố
trong học thuyết ấy mà chúng ta có thể kế thừa, phát triển và vận dụng trong việc giáo
dục đạo đức truyền thống cũng như trong việc xây dựng con người Việt Nam thời kỳ
công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Đề tài cấp Bộ năm 2002 - 2003 của khoa Triết học, Học viện Chính trị Quốc gia
Hồ Chí Minh: Đạo đức người cán bộ lãnh đạo chính trị trong điều kiện kinh tế thị trường
ở Việt Nam hiện nay - thực trạng và xu hướng biến động do PGS, TS. Nguyễn Thế Kiệt

Nhìn chung, các công trình trên đã nghiên cứu khá nhiều nội dung, nhiều phương
diện trong học thuyết đạo đức của Nho giáo và ảnh hưởng, vai trò của nó đối với xã hội
và con người Việt Nam trong lịch sử và hiện nay. Tuy nhiên, việc nghiên cứu và đánh giá
những nội dung trong học thuyết đạo đức của Nho giáo và nhất là ảnh hưởng của nó đến
đời sống đạo đức của con người Việt Nam hiện nay chưa được nghiên cứu một cách có
hệ thống và đánh giá một cách khách quan, toàn diện. Vì vậy, với khuôn khổ của một
luận văn Thạc sỹ khoa học Triết học, chúng tôi thấy cần phải trình bày một cách có hệ
thống và làm sáng tỏ một số nội dung chủ yếu của học thuyết đạo đức của Nho giáo và
đồng thời, vận dụng những nội dung chủ yếu của học thuyết đạo đức của Nho giáo vào
việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức con người Việt Nam hiện nay.
3. Mục đích, nhiệm vụ của đề tài
* Mục đích: Xuất phát từ lý do chọn đề tài, từ tình hình nghiên cứu liên quan đến
đề tài thì, mục đích chủ yếu của đề tài là, thông qua việc trình bày một cách có hệ thống
những nội dung cùng những nhân tố giá trị chủ yếu trong học thuyết đạo đức của Nho
giáo để vận dụng vào việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức con người Việt Nam hiện nay.
* Nhiệm vụ: Để đạt được mục đích nghiên cứu, đề tài tập trung giải quyết các
nhiệm vụ sau:
+ Trình bày những nội dung chủ yếu trong học thuyết đạo đức của Nho giáo.
+ Vận dụng những nhân tố và giá trị chủ yếu của học thuyết đạo đức của Nho giáo
vào việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức con người Việt Nam hiện nay.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp luận
* Cơ sở lý luận: Luận văn dựa trên cơ sở những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa
Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về con
người và xã hội, về đạo đức.
* Phương pháp nghiên cứu: Luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp luận duy
vật biện chứng và duy vật lịch sử của triết học Mác-Lênin và kết hợp với một số phương
pháp nghiên cứu khác: logic-lịch sử, phân tích-tổng hợp, so sánh.
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
* Đối tượng nghiên cứu: Học thuyết đạo đức của Nho giáo.
* Phạm vi: Nghiên cứu những tác phẩm kinh điển của Nho giáovà các tác phẩm

trong thập kỷ 80”, Triết học, (1), tr.61-65.
9. Phan Văn Các (1994), “Giới Nho học quốc tế đang quan tâm những gì”, Triết học,
(1), tr.63-64.
10. Trương Bá Cần (biên soạn - 1991), Nguyễn Trường Tộ - con người và di thảo, Nxb.
Tp. Hồ Chí Minh.
11. Phạm Như Cương (chủ biên - 1978), Về vấn đề xây dựng con người mới, Nxb.
Khoa học Xã hội, Hà Nội.
12. Phan Bội Châu (1998), Khổng học đăng, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
13. Doãn Chính (1997), Đại cương triết học Trung Quốc, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà
Nội.
14. Nguyễn Trọng Chuẩn (2000), Xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn cách
mạng mới, Văn hoá Việt Nam, xã hội và con người, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
15. Nguyễn Trọng Chuẩn (2002), Một số vấn đề về triết học - con người - xã hội, Nxb.
Khoa học Xã hội, Hà Nội.
16. Phan Đại Doãn (1998), Một số vấn đề về Nho giáo Việt Nam, Nxb. Chính trị quốc
gia, Hà Nội.
17. Nguyễn Đăng Duy (1998), Nho giáo với văn hoá Việt Nam, Nxb. Hà Nội.
18. Dương Văn Duyên (2003), Đạo đức mác - xít với việc giáo dục đạo đức sinh viên ở
nước ta hiện nay, Học thuyết Mác với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam, Nxb. Chính
trị quốc gia, Hà Nội.
19. Đại học - Trung Dung (1950) (Đoàn Trung Còn dịch), Nxb. Trí Đức Tòng thơ, Sài
Gòn.
20. Quang Đạm (1994), Nho giáo xưa và nay, Nxb. Văn hoá, Hà Nội.
21. Đảng Cộng sản Việt Nam (1998), Văn kiện Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp ha
̀
nh
Trung ương khoá VIII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
22. Đảng Cộng sản Việt Nam (1998), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII,
Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
23. Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX,

39. Vũ Khiêu (1990), Nho giáo xưa và nay, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
40. Vũ Khiêu (1997), Nho giáo và đạo đức, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
41. Vũ Khiêu (1997), Nho giáo và phát triển ở Việt Nam, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà
Nội.
42. Vũ Khiêu (chủ biên - 2000), Văn hóa Việt Nam xã hội và con người, Nxb. Khoa
học Xã hội, Hà Nội.
43. Phạm Văn Khoái (2004), Khổng Phu Tử và Luận ngữ, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà
Nội.
44. Trần Hậu Kiêm (chủ biên - 1993), Các dạng đạo đức xã hội, Nxb. Chính trị quốc
gia, Hà Nội.
45. Trần Hậu Kiêm (chủ biên - 1996), Giáo trình Đạo đức học, Nxb. Chính trị quốc
gia, Hà Nội.
46. Trần Trọng Kim (1992), Nho giáo, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh.
47. Trần Trọng Kim (2001), Đại cương triết học Trung Hoa, Nxb. Văn hoá -Thông tin,
Hà Nội.
48. Trần Trọng Kim (2008), Nho giáo, Nxb Văn hoá - Thông tin, Hà Nội.
49. Nguyễn Hiến Lê (1992), Đại cương triết học Trung Quốc, tập 1, Nxb. Thành phố
Hồ Chí Minh.
50. Nguyễn Hiến Lê (1992), Đại cương triết học Trung Quốc, tập 2, Nxb. Thành phố
Hồ Chí Minh.
51. Nguyễn Hiến Lê, Giản Chi (1992), Tuân tử, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
52. Phan Huy Lê và Vũ Minh Giang (chủ biên - 1994), Các giá trị truyền thống và con
người Việt Nam hiện nay, tập 1, Nxb. Hà Nội.
53. Phan Huy Lê và Vũ Minh Giang (chủ biên - 1994), Các giá trị truyền thống và con
người Việt Nam hiện nay, tập 2, Nxb. Hà Nội.
54. Nguyễn Hiến Lê (2006), Khổng Tử, Nxb. Văn hoá - Thông tin, Hà Nội.
55. Nhị Lê (2004), “Kỷ nguyên độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội của dân tộc Việt
Nam”, Cộng sản, (17), tr.25-28.
56. Nguyễn Lộc (1999), Văn học Việt Nam (nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế kỷ XIX,
Nxb. Giáo dục, Hà Nội.

con người, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
71. Trương Hữu Quýnh (chủ biên - 1990), Đại cương lịch sử Việt Nam, Nxb. Giáo dục,
Hà Nội.
72. Mạnh Tử (Thượng Mạnh Tử) (1950), (Đoàn Trung Còn dịch), Nxb. Trí Đức Tòng
thơ, Sài Gòn.
73. Mạnh Tử (Phần Hạ) (1996), (Đoàn Trung Còn dịch), Nxb. Thuận Hóa, Huế.
74. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2002), Ngữ văn Hán Nôm, tập 1, Tứ thư, Nxb. Khoa
học Xã hội, Hà Nội.
75. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2002), Ngữ văn Hán Nôm, tập 1, Ngũ kinh, Nxb. Khoa
học Xã hội, Hà Nội.
76. Lã Trấn Vũ (1964), Lịch sử các học thuyết chính trị Trung Quốc (Trần Văn Tấn
dịch), Nxb. Sự thật, Hà Nội.
77. Nguyễn Hữu Vui (chủ biên - 2002), Giáo trình lịch sử Triết học, Nxb. Chính trị
quốc gia, Hà Nội.
78. Trần Ngọc Vương (1996), Nhà Nho tài tử và văn học Việt Nam, Nxb. Giáo dục, Hà
Nội.
79. Nguyễn Bình Yên (2002), nh hưởng của tư tưởng Phong kiến đối với con người
Việt Nam hiện nay, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.