Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân
gian Việt Nam (Qua nghiên cứu một số ngôi
chùa đồng bằng Bắc Bộ) Đặng Minh Châu Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn
Luận văn ThS. ngành: Tôn giáo học; Mã số: 60 22 90
Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Thúy Vân
Năm bảo vệ: 2010 Abstract. Hệ thống hoá một số nội dung lý luận cơ bản về Phật giáo và tín ngưỡng
dân gian Việt Nam, mối quan hệ giữa chúng. Tìm hiểu sự thể hiện mối quan hệ giữa
Phật giáo và tín ngưỡng dân gian qua một số ngôi chùa tiêu biểu ở vùng đồng bằng
Bắc Bộ. Phân tích những xu hướng biến đổi và kiến nghị một số giải pháp nhằm
phát huy những giá trị văn hoá của mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân
gian ở vùng đồng bằng Bắc Bộ nước ta hiện nay.

Keywords. Tôn giáo học; Phật giáo; Tín ngưỡng dân gian; Việt Nam

Content
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Phật giáo du nhập vào đất Việt từ khá sớm và đã nhanh chóng hoà nhập với tín
ngưỡng bản địa để trở thành một tôn giáo mang sắc thái Việt. Trong quá trình tồn tại và phát
triển, Phật giáo đã có những đóng góp đáng kể vào đời sống chính trị - xã hội và văn hóa tinh
thần của người dân Việt Nam, tạo nên những nột kiến trúc, nghệ thuật độc đáo, góp phần làm
phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.
Trước khi đạo Phật du nhập vào Việt Nam thì người Việt Nam đã có tín ngưỡng dân

Phật giáo gắn bó với dân tộc, góp phần tạo nên những thành quả dựng nước và giữ nước của
dân tộc mà Phật giáo Việt Nam có câu:
“Dù xây chín cấp Phù đồ
Không bằng làm phúc cứu cho một người”.
Vì vậy, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam
được thể hiện qua những ngôi chùa đem lại cho ta hiểu rõ các lớp văn hóa bồi tụ, lắng đọng
trong thần tích và lễ hội liên quan tới các nhân vật được phối thờ cùng các nhân vật của Phật
giáo, trong cùng một không gian kiến trúc. Đó cũng chính là nét độc đáo riêng có của Phật
giáo Việt Nam.
Hơn nữa, nghiên cứu mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam còn
nhằm khẳng định căn tính đặc thù của Phật giáo Việt Nam, khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử
của những ngôi chùa Việt, giữ gìn và phát huy truyền thống, bản sắc dân tộc, góp phần xây
dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, hội nhập
và phát triển.
Đồng Bằng Bắc Bộ là vùng đất mang dấu ấn tiêu biểu cho đời sống văn hóa, tinh thần
và tâm linh của người Việt, là trung tâm văn hóa, điểm hội tụ tinh hoa của bốn phương, mọi
miền đất nước. Đặc điểm lớn nhất của văn hóa tâm linh đồng bằng Bắc Bộ là sự dung hợp hài
hòa giữa Phật giáo và các tôn giáo (Đạo giáo, Nho giáo), tín ngưỡng, phong tục của người
Việt, đặc biệt hơn cả là tín ngưỡng dân gian. Điều này được biểu hiện rõ nhất qua nghi lễ,
giáo lý và kiến trúc nghệ thuật của các chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ. Vì thế, việc nghiên cứu
sự kết hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian thể hiện qua các ngôi chùa vùng đồng bằng
Bắc Bộ có ý nghĩa quan trọng, góp phần vào việc bảo tồn và giữ gìn các giá trị văn hóa
truyền thống dân tộc.
Vì các lý do trên, tôi chọn đề tài: “Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân
gian Việt Nam (qua nghiên cứu một số ngôi chùa ở vùng đồng bằng Bắc Bộ)” làm công
trình nghiên cứu của mình.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Có thể điểm qua tình hình nghiên cứu những vấn đề liên quan đến nội dung nghiên cứu
của luận văn như sau:
2.1. Những công trình nghiên cứu về Phật giáo

số tác phẩm tiêu biểu như: “Chùa Việt” của Trần Lâm Biền [5], “Chùa Việt Nam” của Hà Văn
Tấn [49], hay “Sáng giá chùa xưa - Mỹ thuật Phật giáo” của Chu Quang Trứ [65]… Một số tác
giả khác lại đi vào nghiên cứu, giới thiệu từng ngôi chùa cụ thể, như Nguyễn Thế Long trong
cuốn Chùa Hà Nội [28] đã giới thiệu những nét cơ bản nhất về một số ngôi chùa ở Hà Nội (cũ),
trong đó có chùa Láng, chùa Vân Hồ, chùa Sét… Năm 1994, Sở Văn hoá - Thông tin Hà Nội
xuất bản cuốn Hà Nội, di tích và văn vật [45] trong đó có đề cập đến một số vấn đề cơ bản của
một ngôi chùa như tên gọi, địa điểm, niên đại xây dựng và sơ qua những giá trị, đặc điểm của
một số ngôi chùa. “Hà Nội Danh lam cổ tự” của Thích Bảo Nghiêm [36], “Di tích Hà
Tây”[37] .v.v Ngoài ra, một số luận văn, luận ỏn tiến sĩ cũng lựa chọn đề tài này để nghiờn
cứu như luận án “Di tích chùa Thầy (Hà Tây)” của Nguyễn Văn Tiến [64], luận án “Di tích
chùa Chùa Bối Khê (Hà Tây) ” [67] của Nguyễn Quốc Tuấn
Các công trình trên đã phần nào nờu được những nét cơ bản về đặc điểm cũng như sự
phát triển của Chùa Việt Nam qua các thời kỳ kịch sử. Với các công trình nghiên cứu về các
ngôi chùa cụ thể cũng có sự phân tích về kiến trúc, điêu khắc, bố cục và các nghi lễ, lễ hội
đặc trưng ở mỗi vùng mà ngôi chùa đó đại diện. Có thể thấy, dù ít nhiều, các ngôi chùa ở
vùng đồng bằng Bắc Bộ cũng đã được đề cập, tìm hiểu, nghiên cứu ở những mức độ và góc
độ khác nhau.
2.4. Những công trình nghiên cứu về sự kết hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân
gian Việt Nam
Vấn đề kết hợp, dung hội giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian cũng đã được nhắc tới
ở một số bài viết, vì từ lâu, do nhiều nguyên nhân khác nhau, nhất là do đặc điểm tâm thức
của người nông dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, hầu như ít tôn giáo, tín ngưỡng nào có thể tồn
tại độc lập, mà thường có sự dung hội với nhau. Sự dung hội giữa tôn giáo và tín ngưỡng dân
gian (đặc biệt là Phật giáo) là một vấn đề đã được hầu hết các nhà nghiên cứu đồng thuận và
khẳng định, nó cũng được nhắc nhiều trong những bài viết của họ; song, đặt thành một vấn đề
nghiên cứu độc lập và cụ thể thì hầu như lại không nhiều nghiên cứu. Theo những tài liệu
hiện biết, chúng tôi mới chỉ thấy một công trình nghiên cứu của Tiến sĩ tôn giáo học Thích
Đồng Bổn, nghiên cứu về “những tập tục dân gian chịu ảnh hưởng Phật giáo Đại Thừa” là
chuyên nghiên cứu về mối quan hệ giữa Phật giáo (Đại thừa) và những tập tục (song chủ yếu
là ở vùng Nam Bộ). Trong một số bài viết của Trần Lâm Biền, Chu Quang Trứ, Hà Văn Tấn,

ngôi chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ).
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu mối quan hệ giữa Phật giáo (Phật giáo Bắc tông) và tín ngưỡng
dân gian Việt Nam (tín ngưỡng dân gian người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ) qua một số
ngôi chùa tiêu biểu ở vùng đồng bằng Bắc Bộ như chùa Dâu, chùa Keo, chựa Dạm, chựa
Thầy, chùa Lý Quốc Sư, hệ thống chựa Tứ Phỏp… trên một số lĩnh vực như: giỏo lý,
nghi lễ, kiến trỳc nghệ thuật
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
5.1. Cơ sở lý luận
Luận văn dựa trên những quan điểm của triết học Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh;
Đảng Cộng sản Việt Nam về tín ngưỡng, tôn giáo.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Lun vn s dng mt s phng phỏp c bn ca phộp bin chng duy vt nh: phõn
tớch, tng hp, khỏi quỏt hoỏ, so sỏnh; v mt s phng phỏp ca cỏc khoa hc khỏc nh
iu tra, kho sỏt, in dó .v.v
6. Kt qu nghiờn cu v úng gúp ca lun vn
- H thng hoỏ mt s ni dung lý lun c bn v mi quan h gia Pht giỏo v tớn
ngng dõn gian Vit Nam.
- Ch ra mi quan h gia Pht giỏo v tớn ngng dõn gian qua mt s ngụi chựa tiờu
biu vựng ng bng Bc B.
7. í ngha lý lun v thc tin ca lun vn
7.1. í ngha lý lun
Gúp phn lm rừ hn giỏ tr bn sc vn hoỏ dõn tc ca nhng ngụi chựa c truyn qua
vic tỡm hiu s kt hp gia Pht giỏo v tớn ngng dõn gian biu hin trong cỏc lnh vc
nh: nghi l, ngh thut kin trỳc, Kt qu ca lun vn t ra vn i vi cỏc nh qun
lý tụn giỏo, qun lý vn hoỏ i vi vic bo tn, k tha v phỏt huy nhng giỏ tr vn húa
ca ngi Vit trong s nghip bo tn nn vn húa truyn thng v xõy dng i sng vn
húa ng i.
7.2. í ngha thc tin
Lun vn cú th s dng lm ti liu tham kho cho cụng tỏc nghiờn cu, ging dy v

16. Mai Thanh Hi (2002), T in tụn giỏo, Nxb, T in Bỏch Khoa, H Ni.
17. Hoàng Xuân Hãn (1966), Lý Thường Kiệt, quyển 2, Nxb. Tu viện Vạn Hạnh, Sài
Gòn.
18. Phạm Đình Hổ (1983), Vũ Trung Tùy Bút, Nxb. Hà Nội.
19. Nguyễn Đức Hiền (1986), Truyện Trạng Quỳnh, Nxb. Hải Phòng
20. Nguyễn Duy Hinh (2003), Người Việt Nam với Đạo giáo, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà
Nội.
21. Nguyễn Duy Hinh (1990), Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà
Nội.
22. Đinh Gia Khánh (1992), “Tục thờ Mẫu và những truyền thống văn hóa dân gian ở
Việt Nam”, Tạp chí Văn học, (số 5), tr. 5-13.
23. Vũ Ngọc Khánh (2001), Đạo Thánh ở Việt Nam, Nxb.Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
24. Trần Trọng Kim (1942), Phật lục, Nxb. Lê Thăng, Hà Nội.
25. Nguyễn Lang (2000), Việt Nam Phật giáo sử luận, 2 tập, Nxb. Văn học, Hà Nội.
26. Trần Lâm – Hồng Kiên (2005), Một con đường tiếp cận di sản văn hóa, Nxb. Cục di
sản văn hóa, Hà Nội.
27. Vũ Tự Lập (chủ biên - 1991), Văn hóa và cư dân vùng đồng bằng sông Hồng, Nxb.
Khoa học Xã hội, Hà Nội.
28. Nguyễn Thế Long (1997), Chùa Hà Nội, Nxb. Hà Nội.
29. C.Mác - Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, tập 1, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
30. C.Mác - Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, tập 20, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
31. Hồ Chí Minh (2002), Toàn tập, tập 1, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
32. Henri Maspero, Lê Diễn dịch (2000), Đạo giáo và các tôn giáo Trung Quốc, Nxb.
Khoa học Xã hội, Hà Nội.
33. Phan Ngọc (2001), Bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb. Văn học, Hà Nội.
34. Phan Ngọc (2005), Một nhận thức mới về văn hóa Việt Nam, Nxb. Văn hóa Thông
tin, Hà Nội.
35. Chân Nguyên – Nguyễn Tường Bách (1999), Từ điển Phật học, Nxb. Thuận Hoá,
Huế.
36. Thích Bảo Nghiêm (2003), Hà Nội Danh Lam cổ tự, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà

57. Trần Ngọc Thêm (2000), Cơ sở văn hoá Việt Nam, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
58. Trương Thìn (2008), Nghi lễ thờ cúng truyền thống của người Việt, Nxb. Hồng Đức,
Hà Nội.
59. Ngô Đức Thịnh (chủ biên) (1993),Văn hoá vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam,
Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
60. Ngô Đức Thịnh (chủ biên, 2001), Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam,
Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
61. Ngô Đức Thịnh (chủ biên, 2002), Đạo Mẫu ở Việt Nam, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà
Nội.
62. Nguyễn Đăng Thục (1996), Thiền học Việt Nam, Nxb. Thuận Hóa, Huế.
63. Nguyễn Tài Thư (chủ biên,1993), Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Nxb. Khoa học Xã hội,
Hà Nội.
64. Nguyễn Văn Tiến (2001), Di tích chùa Thầy (Hà Tây). Luận văn Tiến sĩ Lịch sử,
chuyên ngành Khảo cổ học.
65. Chu Quang Trứ (2001), Sáng giá chùa xưa Mỹ thuật Phật giáo, Nxb. Mỹ thuật, Hà
Nội.
66. Tạ Chí Đại Trường (2005), Thần, người và đất Việt, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà
Nội.
67. Nguyễn Quốc Tuấn (2001), Di tích chùa Bối Khê (Hà Tây), Luận án Tiến sĩ Lịch sử,
chuyên Ngành Khảo cổ học, Tư liệu lưu trữ tại Thư viện Quốc gia, Hà Nội.
68. Thích Thanh Từ (2004), Thiền sư Việt Nam, Nxb. Thành hội Phật giáo TP. Hồ Chí
Minh.
69. Từ điển nghiệp vụ công an (dự thảo - 1977), Nxb. Bộ Nội vụ - Viện Khoa học công
an, Hà Nội.
70. Từ điển tiếng việt (1996), Nxb. Đà Nẵng.
71. Viện Khoa học xã hội Việt Nam – Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (2004), Về tôn giáo
và tôn giáo ở Việt Nam (sách tham khảo), Nxb. Sự thật, Hà Nội.
72. Viện Triết học ( 1988), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
73. Viện văn hóa dân gian (1992), Lễ hội cổ truyền, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
74. Viện Văn học (biên soạn - 1977), Thơ văn Lý Trần, tập 1, Nxb. Khoa học xã hội, Hà