Tục Ăn Trầu

Tục ăn trầu tương truyền có từ thời Hùng Vương và gắn liền với một chuyện cổ
tích nổi tiếng ?chuyện trầu cau?. Miếng trầu gồm 4 thứ nguyên liệu: cau (vị
ngọt), lá trầu không (vị cay), rễ (vị đắng) và vôi (vị nồng). Ăn trầu thể hiện nếp
sinh hoạt mang đậm tính dân tộc độc đáo của Việt Nam. Sách xưa ghi rằng ?ăn
trầu làm thơm miệng, hạ khí, tiêu cơm?.

Miếng trầu làm cho người ta gần gũi, cởi mở với nhau hơn. Miếng trầu nhân lên
niềm vui, khách đến chơi nhà được mời trầu; tiệc cưới có đĩa trầu để chia vui;
ngày lễ, tết, ngày hội miếng trầu với người lạ để làm quen, kết bạn; với người
quen miếng trầu là tri ân tri kỷ. Miếng trầu cũng làm người ta ấm lên trong những
ngày đông giá lạnh, làm nguôi vợi bớt nỗi buồn khi nhà có tang, có buồn được
sẻ chia cảm thông bởi họ hàng, bạn bè, làng xóm. Miếng trầu còn là sự thể hiện
lòng thành kính của thế hệ sau với các thế hệ trước cho nên trên mâm cỗ thờ
cúng gia tiên của người Việt bao giờ cũng có trầu cau.

Sẽ là thiếu nếu nhắc đến trầu mà không nhắc đến thuốc lào. Đa số nữ giới ăn
trầu và miếng trầu là đầu câu chuyện, còn đàn ông, thuốc lào gắn bó với họ lúc
vui, lúc buồn. Có người ngỡ thuốc lào được sản xuất từ nước Lào, nhưng hoàn
toàn không phải thế. Loại thuốc này chỉ có ở Việt Nam, nó đã đi vào ca dao tục
ngữ Việt Nam từ rất xa xưa ?Nhớ ai như nhớ thuốc lào. Đã chôn điếu xuống lại
đào điếu lên?. Hơn thế nữa, trong 54 dân tộc anh em, hầu như dân tộc nào cũng
biết hút thuốc lào.

Thuốc lào được hút bằng điếu bát loại thông dụng cho hầu hết các gia đình. Điếu
ống dùng trong những gia đình quyền quý. Để cho tiện dụng khi xa nhà, những
người lao động lại hút bằng điếu cày - loại điếu để hút thuốc trong lúc cày bừa ở
đồng ruộng nên gọi là điếu cày. Cùng với cơi trầu, chiếc điếu và bộ đồ pha trà là
những đồ dùng tiếp khách trong mỗi gia đình.


quan đến nông nghiệp, mang tính chất cầu mùa v.v Bởi, người thiểu số thường dùng trâu làm
vật hiến sinh dâng tặng thần linh
(Yang). Từ đó, việc cưa răng để giống răng trâu hình thành như
một dạng thức tôn thờ linh vật. Từ thời xa xưa, trâu được xem là vật thiêng, được người Ba Na
tôn thờ làm vật tổ (Nguyễn Quang Lê, 2004: 28). Trong quan niệm của tộc người này, những đối
tượng không cưa răng, sau khi chết linh hồn không thể về với thế giới tổ tiên. Một số tộc người
khu vực Trung Á cho rằng bộ răng phải lấp lánh vàng mới là bộ răng đẹp và quyền quý, chính vì
thế, nam nữ thanh niên trong cộng đồng đều ghè bớt răng để nạm vàng. Trai, gái người Ngật
Lão (ở Tứ Xuyên, Trung Quốc) đến tuổi trưởng thành đều phải nhổ 2 răng ở hai bên của hàm
trên để làm đẹp (Trịnh Sinh, Nguyễn Văn Huyên, 2001: 18). Hay người Naga ở Mianmar có tục lệ
vừa cà răng và nhuộm răng. Hình thức này cũng rất phổ biến ở tộc người Samrê (Campuchia).
Ở người Kh’mer, lễ cà răng chính là một trong những nghi thức cổ xưa từng tồn tại (Ngô Văn
Doanh, Vũ Quang Thiện, 1996:136). Hoặc như người Kinh cũng có tục lệ nhuộm răng đen, để
khi cười không để lộ rõ hàm răng
“trắng nhỡn như răng chó”, và quan niệm: “cái răng, cái tóc là
góc con người”.
2.2. Và những biểu hiện ở tộc người Katu
Ðối với người Katu, tục lệ cưa răng có từ lâu đời, đó là hình thức bắt buộc đối với mỗi một
thành viên trong làng
(vêêl). Cưa răng, ngoài chức năng làm đẹp, còn là nghi lễ đánh dấu giai
đoạn chuyển tiếp từ tuổi thiếu niên sang tuổi trưởng thành: lễ thành đinh. Sau nghi lễ này, cá
nhân thực sự trở thành thành viên chính thức, cùng chia sẻ những quyền lợi cũng như nghĩa vụ
đối với gia đình, dòng họ, bản làng, và tất nhiên, sẽ được cộng đồng kính trọng khi về già. Luật
tục Katu quy định: điều kiện tiên quyết để trở thành thành viên, được cộng đồng thừa nhận, được
quyền thiết lập quan hệ hôn nhân v.v là cá nhân đó phải trải qua nghi lễ cà răng. Những chiếc
răng mài mòn đến tận lợi là dấu hiệu rất quan trọng trong cuộc đời mỗi cá nhân về mặt tuổi tác
cũng như tư chất, nếu không trải qua nghi thức này, dù tuổi lớn đến bao nhiêu đi chăng nữa, thì
vẫn bị xem là người chưa trưởng thành - nghĩa là chưa đủ điều kiện để xây dựng gia đình, và
quan trọng nhất, họ chưa đủ tư cách để tham gia vào các hoạt động lớn của vêêl - chưa phải là
thành viên của cộng đồng. Với một ý nghĩa rất quan trọng, tục cà răng không những liên quan

thác nước cũng là âm thanh dùng để lấn át tiếng kêu la, cách thức để ma xấu
(Abhui mốôp)
không nghe thấy, nhằm né tránh và hạn chế tối đa sự quấy rối, làm hại của các ác thần đối với
đối tượng cưa răng.

Trước khi tiến hành cưa răng, để phòng tránh những rủi ro bất thường, đồng thời an ủi tất
cả linh hồn
(rơ vai) sống trong vêêl, người Katu thường tổ chức các nghi lễ cúng tế (bhuôi) cho
các vị thần hộ mệnh. Chủ làng
(Tacovêêl) sẽ làm một con gà, lấy máu (A hăm/A hơm) chấm lên
trên trán những đối tượng bị cưa răng, với ngụ ý chúc phúc, cầu xin sự giúp sức của thần linh,
giúp họ không chảy nhiều máu v.v , và quan trọng nhất là không gây chết người.

Tục cưa răng của người Katu ngày xưa dành cho cả nam và nữ, là thành viên của vêêl có
độ tuổi từ 15 - 17
3, những đối tượng này được bàn bè và người thân giúp đỡ trong khi tiến hành
cưa răng. Trước khi diễn ra lễ cưa răng, Tacovêêl chọn ba người đàn ông uy tín, đến địa điểm
cưa răng của
vêêl 4. Hai trong số ba người đàn ông này sẽ dùng một “lưỡi cưa” 5 (cái rựa đã
được làm hình lưỡi cưa) để cưa răng. Ðối tượng cưa răng sẽ nằm bên thác nước, một người
ngồi trên bụng, hai đầu gối khép chặt vào thân, những người khác trong
vêêl giữ lấy tay, chân và
đầu của người bị cưa, rồi họ thay nhau cưa. Các tộc người ở Tây Nguyên thường cưa 6 răng ở
hàm trên, nhưng đối với người Katu, để tạo sự cân đối giữa hàm trên và dưới, nên số lượng
răng cưa bao giờ cũng là 12 cái (hàm trên 6 cái, hàm dưới 6 cái). Khi 12 chiếc răng được cưa đã
mòn hết. Công việc tiếp theo của người đàn ông thứ ba là dùng những viên đá lấy ở dưới suối,
mài những chiếc răng mòn đến sát lợi.

Theo kinh nghiệm của người Katu, để bảo vệ vết thương và chống nhiễm trùng, họ thường
dùng nhựa một loại cây có tên là

nhân sinh, thẩm mỹ quan tộc người. Ðây chính là
mốc son chuyển tiếp cuộc đời của một cá
nhân, làm tăng thêm nguồn nhân lực cho bản làng, làm đẹp thêm xã hội Katu truyền thống.

3.2. Có thể nói rằng, ý nghĩa và cách thức tiến hành nghi lễ cưa răng của người Katu là
một diễn trình hoà quyện những luật tục, tôn giáo tín ngưỡng của bản làng cùng quan niệm thẩm
mỹ/nhân sinh quan của cộng đồng tộc người, đồng thời cũng là bước ngoặc thể hiện lòng dũng
cảm mỗi cá nhân Katu - nhân tố tạo nên bộ mặt và cũng là sức mạnh của cộng đồng. Nghi lễ này
biểu hiện rất rõ ý thức của mỗi cá nhân đối với gia đình, dòng họ và làng
(vêêl), bởi với người
Katu, làng là tổ ấm, là đại gia đình, nơi kết tinh các giá trị nhân văn của cả cộng đồng, nơi họ
cùng gánh chịu những thịnh suy, niềm vui cũng như nỗi buồn từ lúc sinh ra cho đến khi “về với
thế giới tổ tiên”.

3.3. Trong quá khứ, người Katu từng là chủ nhân của một khu vực núi rừng rộng lớn, từng
nổi tiếng với cổ tục “săn máu - trả đầu”. Từ những hồi ức về nghi lễ cưa răng, chúng tôi bâng
khuâng tự hỏi, ngoài những ý nghĩa như đã từng đề cập, phải chăng tực lệ này chính là phương
sách nhằm đào luyện cho cộng đồng làng những cá nhân đầy lòng dũng cảm, đủ sức mạnh để
đương đầu với mọi thử thách đến từ tự nhiên và cả những bản làng lân cận. Sau khi trải qua
nghi lễ này, phải chăng mỗi thanh niên Katu đã có được sức mạnh vô hình, họ trở thành những
“dũng sĩ săn máu” tài tình mà Le Pichon đã từng miêu tả.

3.4. Hoà chung nhịp đập của dân tộc sau khi đất nước thống nhất, phong tục cưa răng của
người Katu đã dần được bãi bỏ sau những thập niên 50. Ðây là sự kiện được rất nhiều người
tán thành khi chúng tôi tiến hành hồi cố. Bởi đã hơn 60 năm trôi qua, già làng A lăng Tụa (thôn A
réc, xã A Vương, Tây Giang, Quảng Nam), cùng những già làng Katu khác đã từng trải qua nghi
lễ này đều không khỏi rùng mình khi nhớ lại
sự đau đớn đến chết của mình lúc tiến hành cưa
răng. Và có một điều mà chúng tôi không thể ngờ rằng, trong vô vàn những đối tượng bị cưa
răng ngày xưa, ở tận vùng biên giới Việt - Lào hiện nay đã đi bộ gần trăm cây số xuống thành

đối với những cậu thiếu niên từ 14 đến 16 tuổi, con gái được xem là dậy thì khi vú đã nở.
Răng được dũa đến tận lợi bằng một lưỡi liềm nhỏ có răng cưa, sau đó súc miệng bằng
nước nóng và người ta nén chịu đau mà không hề than vãn. Rồi người ta nghiền một mẫu
củi cháy dở của cây sơn Kraih trên một lưỡi xới hay lưỡi rìu, trộn với một ít nước thành
một thứ bột nhão màu đen, đem bôi lên răng hay chỗ răng còn lại” (Anne De
Hautecloque - Howe, 2004: 291).
4 Nằm ở đầu nguồn con suối Ma Coong, nơi có thác “Ke” đổ xuống, nơi đây có một vị trí
bằng phẳng, ngày trước người Katu ở thôn A réc (xã A Vương,Tây Giang, Quảng Nam)
thường ra đây cưa răng. Vị trí đó hiện nay vẫn còn, và có tên gọi là “Klong Ke”.
5 Rất nhiều tộc người dùng lưỡi cưa để thực hiện, nhưng tộc người này lại tự tạo lưỡi cưa
bằng cái rựa.
6 Cây A teeng được người Katu sử dụng vào nhiều trường hợp. Ví dụ như: trước khi đưa
lúa vào kho họ dùng lá A teeng để trước cửa nhà kho để báo hiệu cho thần lúa và các thế
lực thần linh khác, được làm bánh Quốt trong các dịp hội hè của làng, ruột của nó được
sử dụng vào các nghi lễ thử đất làm nhà mồ, giắt vào các công cụ đựng và tuốt lúa, làm
dấu hiệu cấm người lạ vào rẫy lúa trong những ngày thu hoạch, sử dụng vào một số
trường hợp ma thuật như: nghi ngờ các đối tượng làm hại đến mình
7 Xuất phát từ những quan điểm chét môp (chết xấu), nên trong quá trình điền dã, chúng
tôi không thấy người Katu nhắc tới những trường hợp bị ngã ống tre, có lẽ họ quá cẩn
thận trong công việc này. Vì đây là sự sống của một con người cũng như sự tồn tại một
của vêêl.
8 Ha liêng là một loại cá có thân hình gần giống cá trôi, thân dài khoảng 10 - 20 cm, sống
ở suối, chúng thường bơi ngược dòng nước. Người Katu cho rằng chúng là loại cá mạnh
mẽ và ăn những thứ trong sạch, nên những đối tượng cưa răng ăn chúng sẽ nhanh chóng
bình phục vết thương.
Trần Đức Sáng