6
SSoốá cchhuuyyeêânn đđeềà
(01)/2012
Hóa học & Ứng dụng
Nếu xây dựng được một hệ thống bài tập trắc
nghiệm phần hoá học hữu cơ có sử dụng dấu bất đẳng
thức để giải nhanh thì sẽ phát triển được năng lực tư
duy và rèn trí thông minh cho học sinh THPT. Từ đó,
nâng cao chất lượng dạy học ở trường THPT.
SUMMARY
In fact, the exercise uses the inequality is not much mathematics to explain. So every teacher needs to
build yourself a system of exercises that uses chemical inequalities to solve mathematical ability to develop
thinking for students through the construction process of interpretation. Since then contribute to improving
the quality of teaching.
SỬ DỤNG DẤU BẤT ĐẲNG THỨC ĐỂ GIẢI NHANH BÀI TẬP
TRẮC NGHIỆM PHẦN HÓA HỌC HỮU CƠ NHẰM PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH THPT
QUÁCH VĂN LONG
Trường THPT chuyên Đại học Vinh
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
II. CÁC VÍ DỤ
Ví dụ 1: Đốt cháy hoàn toàn m gam hỗn hợp X gồm
hai anđehit cần dùng vừa hết 0,375mol O
2
, sinh ra
0,3mol CO
2
và 0,3 mol H
2
O. Mặt khác, nếu cho m gam
X tác dụng với lượng dư dung dòch AgNO

O
2
) = 0,15mol
= n
CO
2
: n
X
= 0,3 : 0,15 = 2
→ X chứa 1 chất là HCHO.
Đến đây, nhiều học sinh rơi vào trạng thái bế tắc.
Một số ít học sinh có năng lực tư duy tốt dựa vào dấu
bất đẳng thức toán học để giải:
2n
X
= 0,3 < n
Ag
< 4n
X
= 0,6
→ 32,4 gam < m
Ag
< 64,8 gam.
Từ đáp án → m
Ag
= 48,6 gam
→ Chọn đáp án B.
Ví dụ 2: Hỗn hợp M gồm anđehit X, xeton Y (X, Y
có cùng số nguyên tử cacbon) và anken Z. Đốt cháy
hoàn toàn m gam M cần dùng 8,848 lít O

nhận thấy:
SSoốá cchhuuyyeêânn đđeềà
(01)/2012
Hóa học & Ứng dụng
7
n
CO
2
= n
H
2
O
= 0,29mol
→ X, Y là hợp chất hữu cơ no, đơn chức, mạch hở.
→ x + y = 2 × (1,5n
CO
2
- n
O
2
) = 2 × (1,5 × 0,29 -
0,395) = 0,08mol
→ n
C
O
2
= n × (x + y) + mz = 0,29
→ n × 0,08 + mz = 0,29 (*)
Chỉ có một phương trình mà có tới ba ẩn. Nhiều
học sinh gặp bế tắc. Cho rằng đề sai. Đối với học

3
COOH và C
2
H
5
OH
C. C
3
H
5
COOH và CH
3
OH
D. C
3
H
5
COOH và C
2
H
5
OH
Phân tích:
Học sinh dễ dàng nhận thấy sử dụng phương pháp
truyền thống để giải là tốt nhất:
Đặt: X: RCOOH : Y: C
m
H
2m+1
OH → Z: RCOOC

= (14m + 18) × (y + z) = 9,6
Do (y + z) chưa biết nên không thể tìm được giá trò
của m nhiều học sinh rơi vào trạng thái bế tắc. Một số
em có năng lực tư duy tốt nhận thấy:
M
ancol
= 9,6 : (y + z) < 9,6 : (x + z)
= 9,6 : 0,25 = 38,4
→ M
ancol
= 32 (CH
3
OH) → Chọn đáp án C.
Ví dụ 4: Hỗn hợp X gồm C
n
H
2n-1
CHO, C
n
H
2n-1
COOH,
C
n
H
2n-1
CH
2
OH (đều mạch hở, n ∈ N*). Cho 2,8 gam X
phản ứng vừa đủ 8,8 gam brom trong nước. Mặt khác,

2n-1
Br
2
COOH + 2HBr
x 2x
C
n
H
2n-1
COOH + Br
2
→ C
n
H
2n-1
Br
2
COOH
y y
C
n
H
2n-1
CH
2
OH + Br
2
→ C
n
H

+
2Ag↓ + H
2
O + 3NH
3
x → 2x
→ 2x = 0,02 → x = 0,01 → y + z = 0,035
Mặt khác:
m
X
= 14n × (x + y + z) + 28x + 44y + 30z
= (14n + 28) × (x + y + z) + 16y + 2z = 2,8
→ (14n + 28) × 0,045 + 16y + 2z = 2,8
Có 3 ẩn mà chỉ có một phương trình nên không thể
tìm được giá trò của n. Nhiều học sinh cho rằng đề thếu
dữ kiện (bế tắc). Một số ít học sinh sử dụng dấu bất
đẳng thức toán học để tìm giá trò của n.
→ (14n + 28) × 0,045 = 2,8 - 16y - 2z < 2,8 - 3 ×
0,035 → n < 2,27 → n = 2 (C
2
H
3
-)
%C
2
H
3
CHO = (56 × 0,01 × 100%) : 2,8 = 20%
→ Chọn đáp án B.
Ví dụ 5: Hỗn hợp gồm hai axit X, Y có số nhóm

n
H
2
= 0,5x + y = 0,1
• Phần 2 + O
2
: n = n
CO
2
: (x + y) < n
CO
2
: (0,5x + y)
= 0,3 : 0,1 = 3 → n = 2
→ Công thức của hai axit: CH
3
COOH (X) và HOCO-
COOH (Y)
Ta có hệ:
%m
(COOH)
2
= (0,05 × 90 × 100%) : (0,05 × 90 + 0,1 ×
60) = 42,86%
→ Chọn đáp án B.
Nhận xét: Nếu không sử dụng dấu bất đẳng thức (x
+ y) < (0,5x + y) thì không tể tìm được giá trò của n.
Nhiều học sinh gặp bế tắc.
Ví dụ 6: Hỗn hợp M gồm anken X và hai amin no,
đơn chức, mạch hở Y, Z (M

D. CH
3
NH
2
Phân tích: Đây là bài toán khá hay. Đòi hỏi học sinh
phải có năng lực tư duy khái quát hoá để nhận ra:
n
amin
= 4/3 × (n
O
2
- 1,5n
CO
2
) = 4/3 × (0,9375 - 15 ×
0,5) = 0,25mol
Tuy nhiên, bước giải tiếp theo thì nhiều học sinh gặp
bế tắc vì chưa biết số mol CO
2
do amin sinh ra nên
không thể tìm được giá trò của n. Chỉ có một số ít học
sinh có năng lực tư duy tốt nhận thấy:
III. KẾT LUẬN
Trên thực tế, các bài tập sử dụng dấu bất đẳng thức
toán học để giải chưa nhiều. Vì vậy, mỗi giáo viên cần
xây dựng cho mình một hệ thống các bài tập hoá học
có sử dụng dấu bất đẳng thức toán học để giải nhằm
phát triển năng lực tư duy cho học sinh thông qua việc
xây dựng tiến trình luận giải. Từ đó góp phần nâng cao
chất lượng dạy học. ♥