G−¬ng mÆt thÕ giíi hiÖn ®¹i

Phêìn II

Dên söë

G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 3

 Hiïån trẩng dên sưë thïë giúái
Cố khoẫng 5 - 6 t ngûúâi àang sưëng trïn trấi àêët nhûng con sưë nây
phên bưë khưng àïìu trïn khùỉp hânh tinh. Mêåt àưå trung bònh lâ 30
ngûúâi/ km2. Trïn phẩm vi chêu lc, sûå khấc biïåt àậ xët hiïån: chêu
ấ lâ chêu lc cố mêåt àưå àưng nhêët: 110 ngûúâi/km2, tiïëp àïën lâ chêu
Êu 100 ngûúâi/ km2 (trûâ nûúác Nga nùçm trïn 2 chêu lc), cấ
c chêu lc
khấc t lïå cố giẫm hún: chêu Phi 25 ngûúâi/km2, chêu M 20
ngûúâi/km2, vâ chêu Àẩi Dûúng 5 ngûúâi/ km2.
úã cêëp àưå qëc gia vâ cấc thânh phưë trïn trấi àêët, sûå khấc biïåt
rêët rộ nết: mêåt àưå lâ 2 ngûúâi/100 km2 úã Groenland, 2 ngûúâi/km2 úã
Austrêylia, Ailen, Mauritanie, Libi vâ Surinam, ngûúåc lẩi mêåt àưå
trung bònh lâ 500 ngûúâi/km2 úã Bangladesh, Àâi Loan vâ úã mưå
t vâi
tónh ca Trung Qëc, êën Àưå. Àưëi vúái cấc qëc gia thânh phưë nhû
Hưìng Kưng, Singapo mêåt àưå dên lâ 100 ngûúâi / hecta. Nhûäng vng
thûa dên lẩi kïì giấp vúái nhûäng vng têåp trung àưng dên cû vâ
dûúâng nhû khưng thïí tấch rúâi nhau.
 Nhûäng vng thûa dên
Trïn diïån tđch 30 triïåu km2, rưång gêìn gêëp 60 lêìn nûúác Phấp,
nhûng chó cố 25 triïåu dên sinh sưëng, đt hún mưåt nûãa dên sưë
nûúác
Phấp.

hổ cố xu hûúáng tòm àïë
n núi têån cng trấi àêët - biïn giúái cëi ca
khưng gian nhên loẩi.
 Nhûäng vng àưng dên
Khoẫng 45% dên sưë thïë giúái sưëng úã chêu ấ giố ma, trẫi rưång tûâ
Pakistan àïën Nhêåt Bẫn, gưìm cẫ 2 nûúác khưíng lưì êën Àưå vâ Trung
Qëc. Mưåt vâi núi trïn thïë giúái, khưng gian chêåt hểp nhûng lẩi têåp
trung nhiïìu dên cû: Hún mưåt nûãa dên sưë thï
ë giúái sinh sưëng trïn 10
triïåu km2 (8% diïån tđch àêët nưíi trïn bïì mùåt trấi àêët). Núi cố dên cû
àưng nhêët lâ Àưng ấ: Gêìn 1/4 nhên loẩi àậ têåp trung úã àêy, phđa bùỉc
àưìng bùçng sưng Hưìng (Viïåt Nam), phđa àưng Trung qëc, bấn àẫo
Triïìu tiïn, qìn àẫo Nhêåt Bẫn, vúái tưíng diïån tđch khoẫng 5 triïåu
km2. Mêåt àưå dên sưë hiïëm khi xëng àïën 100 ngûúâi / km2 mâ thûúâng
vûúå
t qua con sưë 500 dên / km2, vâ àưi khi lïn túái 1500 dên / km2.
Nam ấ lâ núi àưng dên thûá 2 trïn thïë giúái. Núi àêy têåp trung 1/5
dên sưë thïë giúái trïn diïån tđch 4 triïåu km2 (êën Àưå, Pakistan,
Bùngladest, Srilanca). Tuy nhiïn úã Nam ấ cng cố nhûäng vng cố
mêåt àưå tûúng àưëi thêëp 100 - 150 dên/km2 nhû úã Rajasthan, Madhya
Pradesh Ngûúåc lẩi úã vng àưìng bùçng sưng Hùçng (êën Àưå), bấn àẫo
Kerala vâ Srilanca, mêåt àưå dên sưë ln trïn 500 ngûúâi/ km2.
Núi cố dên cû àưng thûá 3 trïn thïë
giúái lâ chêu Êu: 400 triïåu dên/2
triïåu km2. Nhûäng vng cố mêåt àưå dên cû cao trẫi dâi trïn àûúâng
chếo nưëi liïìn nam Italia vúái Anh. Ngûúåc lẩi vúái chêu ấ, nhûäng vng
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 5

cố mêåt àưå dây àùåc úã chêu Êu lâ nhûäng vng àư thõ hoấ vâ cưng
nghiïåp hoấ.

cêìu. Giấ lẩnh vâ hẩn hấn lâm giẫm àấng kïí cấc tiïìm nùng lûúng
thûåc, do àố kếo theo viïåc giẫm dên cû tr. Nưng nghiïåp bêëp bïnh,
sẫn lûúång thêëp vâ khưng àïìu do lûúång mûa chó dûúái 300mm/nùm,
nïëu lûúång mûa dûúái 150mm, ngânh nưng nghiïåp sệ khưng thïí tưìn tẩi
trûâ khi cố cấc ngìn nûúác khấc (sëi, sưng nha
ánh - giưëng trûúâng húåp
sưng Nil úã Ai Cêåp). Tuy nhiïn chùn ni vêỵn cố thïí àûúåc nïëu sûã dng
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 6

cấc bậi cỗ thẫ gia sc trong cấc vng đt khư cùçn hún. Àưå êím quấ lúán
vâ thûúâng xun cng lâ mưåt nhên tưë bêët lúåi. Rûâng ln ln xanh
rêët khố cho viïåc khai thấc vâ àêët sệ cùçn cưỵi dêìn ài vò mêët chêët. Sûå
tưìn tẩi ca rûâng nhiïåt àúái vûâa lâ ngun nhên vûâa lâ kïët quẫ ca sûå
thiï
ëu vùỉng con ngûúâi.
Àõa hònh lâ àiïìu kiïån tûå nhiïn àống vai trô thûá ëu trong viïåc di
dên. úã àưå cao trung bònh vâ lúán, thúâi k phất triïín ca thûåc vêåt ngùỉn
lẩi. úã àưå cao thêëp, nhiïåt àưå giẫm (0,50C nïëu úã 100m) vâ nhû vêåy sệ
loẩi bỗ àûúåc cấc cùn bïånh nhiïåt àúái.
Lõch sûã cng lâ nhên tưë giẫi thđch cho tònh hònh àõnh cû. Ngun
nhên chđnh dêỵn túái dên sưë thêëp úã chêu M vâ chêu Phi lâ sûå tân sất
hêìu nhû toân bưå ngûúâi Anh àiïng vâo thúâi thåc àõa úã chêu M vâ
bn bấn nư lïå trấi phếp úã chêu Phi.
Ngun nhên cëi cng lâ do sûå ưín àõnh ca cấc vng àưng dên vâ
thûa dên tûâ hâng ngân nùm nay. Hiïån trẩng dên sưë thïë giúái lâ sûå kïë
thûâa c
a cåc cấch mẩng àưì àấ múái.
 Thûâa dên vâ thiïëu dên
Thûâa dên vâ thiïëu dên lâ hai khấi niïåm khố àõnh nghơa. Cố thïí
dûåa vâo tiïìm nùng ca ngânh sẫn xët lûúng thûåc trïn mưåt diïån

sưëng 11 t ngûúâi. Nhûäng chuín biïën trong k thåt, kinh tïë, giao
thưng va
â àùåc biïåt giấ cẫ thêëp sệ cho phếp (vïì mùåt l thuët) xậ hưåi
loâi ngûúâi àưåc lêåp vúái cấc àiïìu kiïån tûå nhiïn vâ nhûäng bêët biïën ca
sinh thấi hổc trong mưåt khưng gian àõa l xấc àõnh. Ngûúåc lai, cấc
àiïìu kiïån bïn ngoâi câng ngây câng bùỉt con ngûúâi ph thåc. Thûâa
dên vâ thiïëu dên phẫ
i àûúåc phên tđch úã cấc gốc àưå khấc nhau.
Mưi trûúâng tûå nhiïn (àõa hònh, àêët àai, thûåc vêåt, nhiïåt àưå, lûúång
mûa ) ẫnh hûúãng àïën sẫn lûúång lûúng thûåc vâ nhû vêåy tấc àưång
àïën vêën àïì dên sưë. Cấc àiïìu kiïån tûå nhiïn cố thïí đt nhiïìu cố bân tay
con ngûúâi can thiïåp. Nhûng khưng phẫi têët cẫ àïìu theo cấch sùỉp àùåt
ca con ngûúâ
i. Nhûäng k thåt cưng nghïå giưëng nhau vâ sûå truìn
bấ cấch tên khưng phẫi àûúåc thûåc hiïån trïn khùỉp thïë giúái mưåt cấch
nhû nhau vâ khưng cng mưåt thúâi àiïím. Tuy nhiïn vâo thúâi àẩi tin
hổc phất triïín àïën chống mùåt, sûå àõnh cû úã nhûäng núi cố nïìn kinh tïë
phất triïín khưng nhiïìu. Ngûúåc lẩi, hïå tû tûúãng, thấi àưå cû xû
ã, tưn
giấo, vùn hoấ lẩi àống vai trô quët àõnh trong viïåc àõnh cû. Têët cẫ
cấc ëu tưë nây khưng phẫi ln tấc àưång theo cng mưåt chiïìu hûúáng:
nhûäng núi cố khưng khđ ư nhiïỵm sệ cố thïí trúã thânh mưåt núi hêëp dêỵn
dên cû nïëu cố mưåt chiïën dõch lâm sẩch mưi trûúâng. Sûå thay àưíi cấc
àiïìu kiïån khđ hêåu cng gùỉn liïìn vú
ái sûå thay àưíi ca cấc tưí chûác xậ
hưåi bïn trong. Mêåt àưå dên sưë quët àõnh lûåc lûúång lao àưång. Loẩi
hònh dên cû (têåp trung, phên bưë ) cng cố ẫnh hûúãng quan trổng.
Xậ hưåi bêët cưng đt cố nguy cú thûâa dên hún xậ hưåi cưng bùçng. Dûúái xậ
hưåi c úã Phấp, vng nưng thưn thûúâng úã trong tònh trẩng thûâa dên.
Sau cåc cấch mẩng Phấp, sûå thû

trõ. Hêåu quẫ nây cố thïí gêy nïn sûå hu hoẩi toân bưå hïå thưëng xậ hưåi
vâ phûúng hẩi túái dên cû trong vng.
Nhiïìu qëc gia àûúåc coi lâ úã trong tònh trẩng thûâa dên hay thiïëu
dên tu thåc vâo hoân cẫnh mưỵi nûúác vâ cấc mưëi quan hïå që
c tïë.
Nhû vêåy cố thïí nối Phấp lâ nûúác thiïëu dên trong phẩm vi cấc nûúác
Têy Êu. Trong tònh trẩng chung - khưng gian chêåt hểp, nhûng dên sưë
vêỵn lâ mưåt biïån phấp ào àưå mẩnh ëu cuẫ mưỵi nûúác. Cưång hoâ liïn
bang Nga khưng àûúåc xem lâ mưåt nûúác thûâa dên: dên Nga cố nẫy
sinh nhûäng vêën àïì thiïëu ùn, thiïëu chưỵ úã, thiïëu cú súã hẩ têìng giấ
o
dc lâm àau àêìu chđnh quìn nhâ nûúác khưng?
Tònh hònh dên sưë vư cng phûác tẩp vâ trong mưëi quan hïå phên sưë
giûäa khẫ nùng chõu ấp lûåc dên sưë vúái mêåt àưå dên sưë hiïån tẩi thò tûã sưë
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 9

cëi cng thay àưíi, do àố khố àấnh giấ àûúåc tònh hònh.
 Dên sưë vâ chđnh trõ
Thïí chïë chđnh trõ thay àưíi tu theo nhûäng chuín biïën vïì vùn hoấ,
dên sưë; àưi khi rêët khố xấc àõnh, nhêët lâ khi nối àïën chïë àưå tûå do.
Trûúác tònh hònh mêët cên bùçng dên sưë, nhâ nûúác cố nhiïìu biïån
phấp àïí can thiïåp. Phêìn lúán cấc nûúác cố
nïìn chđnh trõ dên ch nhùçm
thđch ûáng sûå phất triïín dên sưë vúái nhûäng àôi hỗi xậ hưåi vâ chđnh trõ
trong thúâi gian ngùỉn hẩn hóåc trung hẩn. úã cấc nûúác cố dên sưë tùng
nhanh, vêën àïì thûâa dên àûúåc àùåt ra kếo theo viïåc ra àúâi mưåt loẩt
biïån phấp nhùçm giẫm t lïå sinh: khuën khđch dng cấc biïån phấp
trấnh thai hiïå
n àẩi, cấc biïån phấp phấ thai vâ cấc biïån phấp giấn
tiïëp ẫnh hûúãng àïën viïåc sinh núã (àấnh vâo kinh tïë gia àònh, thûúãng

dên tûå nhiïn úã Java. Cng theo cấch êëy, chûúng trònh "xun
Amazon" úã Braxin chó àem lẩi mưåt kïët quẫ nhêët àõnh so vúái tònh
hònh tùng trûúãng dên sưë úã àêy. D lâ sûå di cû theo ma, theo ngưn
ngûä hóåc vò l do nâo khấc thò nố vêỵn lâ mưåt cấch hûäu hiïåu àïí giẫi
quët vêën àïì sûác ếp dên sưë trong phẩm vi gia àònh, lâ
ng xậ hóåc
qëc gia. Ngûúåc lẩi sûå nhêåp cû cng cố thïí diïỵn ra khi mưåt vng cố
quấ đt dên cû.
Mùåc d cố khoẫng cấch khấ lúán vïì thu nhêåp vâ dên sưë giûäa cấc
nûúác phất triïín vâ cấc nûúác nghêo, song lûúång di dên trïn thïë giúái
vêỵn côn khiïm tưën vâ đt cố hy vổng nố sệ tùng lïn trong thúâi gian túá
i.
 Sûå gia tùng tûå nhiïn khưng cên àưëi
Sûå gia tùng dên sưë àûúåc xấc àõnh búãi t lïå trễ sinh ra vâ ngûúâi
chïët ài (t lïå tùng tûå nhiïn) vâ t lïå ngûúâi di cû vâ ngûúâi nhêåp cû.
Sưë trễ sinh ra gùỉn vúái 2 ëu tưë: mưåt mùåt nố ph thåc vâo mûác àưå
sinh àễ, mùåt khấc nố ph thåc vâo t lïå
ph nûä trong àưå tíi sinh
àễ; tûâ 20 - 35 tíi, cưång thïm sưë trễ sệ àûúåc sinh ra.
Cêëu trc theo tíi cng rêët quan trổng trong vêën àïì tùng dên sưë.
Mưåt nûúác cố dên sưë trễ sệ cố t lïå sinh nhiïìu hún t lïå chïët, nûúác cố
dên sưë giâ thò ngûúåc lẩi. Thấp dên sưë (biïíu thõ sûå tùng hay giẫm dên
sưë) lâ mưå
t bưå nhúá ghi lẩi nhûäng dûä kiïån ban àêìu vïì t lïå sinh vâ diïỵn
biïën ca nố trong tưëi thiïíu lâ 20 nùm. Sûå tùng dên sưë trïn thïë giúái àậ
ngûng lẩi tûâ khi Homo erectus* àêìu tiïn xët hiïån úã Àưng Phi.
Cấch àêy 45.000 nùm dên sưë thïë giúái rêët thûa thúát: 500.000 ngûúâi.
Cng vúái sûå tiïën bưå ca cưng c sẫn xët, viïåc sùn bùỉn ưí
n àõnh hún vâ
10.000 nùm sau àố sưë dên àậ tùng lïn 4 triïåu ngûúâi. Vúái cåc cấch

Chêu ấ va
â sau chiïën tranh thïë giúái thûá 2, lan ra chêu Phi.
Sûå chïnh lïåch vïì mûác tùng dên sưë úã cấc khưng gian khấc nhau àậ
kếo theo sûå chïnh lïåch vïì thúâi gian. Nhûäng nûúác trûúác kia cố t lïå
tùng dên cao thò nay lẩi cố t lïå tùng dên thêëp: khoẫng 0,5 %/ nùm.
Mưåt vâi nûúác cố mûác tùng giẫm tûâ sau giûäa nùm 1980 nhû: Àûác, Àan
Mẩch, Hungari. Chó riïng mưåt sưë nûúác phất triïín thoất khỗi la
ân sống
tùng dên sưë vâ cố mưåt sûå tùng ưín àõnh hùçng nùm , thêåm chđ tùng rêët
đt. Àố lâ nhûäng nûúác cố trâo lûu di dên lúán nhû Mơ vâ nhûäng nûúác coi
trổng ëu tưë tưn giấo nhû Ba Lan, Ai Len .Chêu Phi lâ núi cố t lïå
tùng cao nhêët ngây nay: hún 3%/ nùm, àùåc biïåt lâ úã Àưng Phi
(Tanzania, Zambia, Kenya).T lïå tùng àậ lâm dên sưë tùng gêëp àưi
trong vông 20 nùm. Kenya cố 6 triïåu dên vâo nùm 1950, 11 triïåu vâo
nùm 1970 va
â 28 triïåu vâo nùm 1993. úã chêu M la tinh, tònh hònh àa
dẩng hún: t lïå tùng bònh qn lâ 2,5% úã phêìn lúán cấc nûúác Chêu M
vng nhiïåt àúái, ngûúåc lẩi mûác tùng thêëp úã Cuba, Porto Rico, Chi Lï,
Ac-hen-ti-na vâ Urugoay. Chêu ấ lâ núi cố t lïå tùng ëu nhêët, mûác
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 12

tùng úã cấc núi cng rêët khấc nhau: Têy ấ vâ Nam ấ (Bùng-la-àết,
Pakistan) 2,5-3%, Àưng ấ, 1%, côn êën Àưå vâ Trung Qëc tùng tưëi
thiïíu 1 triïåu ngûúâi / thấng.
 Cấc thïí thûác tùng
T lïå sinh vâ t lïå chïët diïỵn ra vúái nhõp àưå rêët khấc nhau tu theo
khưng gian vâ thúâi gian nhûng hai t lïå nây cëi cng cng xđch lẩi
gêìn nhau.
Sûå
tùng dên tuy khưng diïỵn ra cng lc nhûng cố cng àưång lûåc vêåt

å chïët ngây
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 13

nay lẩi khưng hïì bõ ẫnh hûúãng vâ sûå quấ àưå nhên khêíu khưng phẫi
ln ài kêm vúái nhûäng chuín biïën xậ hưåi.
 Nhûäng viïỵn cẫnh dên sưë
Trong thúâi hẩn trung bònh, nhûäng viïỵn cẫnh vïì dên sưë cố khẫ
nùng hiïån thûåc hún lâ nhûäng dûå bấo vïì kinh tïë. Dûå àoấn vâo thïë k
20, dên sưë thïë giúái lâ
10 t.
Cố nhiïìu cú súã àïí dûå àoấn rùçng t lïå sinh giẫm nhanh vâ t lïå
chïët giẫm chêåm hóåc t lïå sinh giẫm chêåm, t lïå chïët giẫm nhanh.
Cẫ hai trûúâng húåp àïìu diïỵn ra trong thúâi gian dâi.
Nhûäng dûå bấo àêìu tiïn vïì dên sưë nùm 2000 ca Liïn Húåp Qëc lâ
vâo nùm 1963, dên sưë thïë giúái sệ
lâ 7,5 t ngûúâi, rưìi con sưë dûå àoấn
lẩi àûúåc hẩ xëng. Vâ bêy giúâ dên sưë thïë giúái xêëp xó 6,5 t.
Nïëu nhû sûå dûå àoấn chó trong khoẫng thúâi gian tûâ 10- 20 nùm thò
nố sệ cố khẫ nùng hiïån thûåc hún. Vúái nhûäng dûå àoấn trong tûúng lai
xa cêìn phẫi thêån trổng.
Nhûäng ph nûä cố thïí sinh núã nùm 2015 àậ àûúåc sinh ra, vâ
ngûúâi
ta biïët àûúåc con sưë gêìn chđnh xấc ca nố. Sưë trễ sinh ra chó ph thåc
vâo thấi àưå ca mể chng àưëi vúái viïåc sinh àễ.
Nhûäng nùm 50 t lïå sinh rêët cao nhûng lẩi giẫm rêët nhanh vâo
nhûäng nùm 60 vâ 70 búãi vò cấc bâ mể úã hai thïë hïå trïn cố nhûäng tû
tûúãng vïì cú bẫn rêët khấc nhau, dêỵn àïë
n sûå chïnh lïåch lúán giûäa dûå
bấo vâ thûåc tïë. Cng nhû vêåy dûå bấo hiïån nay phêìn lúán dûåa vâo sûå
giẫm dêìn dêìn ca t lïå chïët nhûng ngûúâi ta lẩi khưng lûúâng àïën nẩn

å phên bưë dên sưë lâ 3 ngun nhên ca
sûå mêët cên àưëi vïì dên sưë trïn phẩm vi thïë giúái.T lïå sinh cao thûúâng
ài kêm vúái tíi thổ giẫm, àiïìu nây sệ khiïën thấp cêëu trc tíi múã
rưång.
 T lïå sinh: hiïån trẩng, cấc ëu tưë ẫnh hûúãng vâ sûå tiïën triïín
ca nố
T
lïå sinh ph thåc vâo sưë ph nûä úã àưå tíi sinh àễ nhûng cng
ph thåc vâo cấc ëu tưë tưn giấo, kinh tïë, vùn hoấ
úã cấc nûúác àang phất triïín t lïå trễ em so vúái ph nûä nhiïìu gêëp 3
lêìn úã cấc nûúác phất triïín.
Nhûäng con sưë nây vêỵn chûa chđnh xấc, hùèn côn phẫi gê
ëp nhiïìu lêìn
hún thïë. úã cấc nûúác cưng nghiïåp phất triïín, mưỵi ph nûä chó cố dûúái 2
con. Cuba, Porto Rico, Nam M cố t lïå sinh thêëp. Ngûúåc lẩi, Têy Phi
vâ Têy Nam ấ t lïå sinh tiïëp tc tùng cao (6 trễ em/1 ph nûä) . Nam
M nhiïåt àúái vâ cấc vng côn lẩi ca Chêu ấ cố t lïå sinh trung bònh
(3-5 trễ em/1 ph nûä).
Cố
nhiïìu ëu tưë ẫnh hûúãng àïën t lïå sinh. Ngoâi ëu tưë khẫ nùng
sinh hổc, côn cố ëu tưë gia àònh, hưn nhên, giúái tđnh xậ hưåi, kinh tïë
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 15

vâ àùåc biïåt lâ cấc ëu tưë vùn hoấ xậ hưåi. úã cấc nûúác cưng nghiïåp phất
triïín, nïëu cố àïën àûáa con thûá 3, thêåm chđ àûáa con thûá 2 àûúåc xem lâ
viïåc khưng thïí duy trò àûúåc mûác sưëng. Tònh trẩng kïët hưn giẫm, giúái
ph nûä lâm viïåc vâ ẫnh hûúãng ca nhâ thúâ giẫm st àậ lâ
m cho t lïå
sinh giẫm. Hún nûäa sệ khưng thïí cố sûå àêìu tû tònh cẫm cho mưåt àûáa
trễ trong mưåt gia àònh àưng con. úã cấc nûúác àang phất triïín, núi

ngun nhên dêỵn àïën trễ em chïët phẫn ấnh sûå bêët cưng nây. úã cấc
nûúác cưng nghiïåp phất triïín, trễ chïët cố thïí lâ do nhûäng ngun
nhên bêët thûúâng, tai nẩ
n úã nhâ hóåc trïn àûúâng, nhûng úã cấc nûúác
àang phất triïín, cûá 10 àûáa trễ lẩi cố mưåt àûáa chïët vò bïånh sưët rết,
súãi, óa chẫy T lïå trễ chïët trung bònh úã chêu Phi vâ mưåt sưë nûúác
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 16

chêu ấ (Campuchia, men) lâ 10%.
Nhûäng tiïën bưå khoa hổc trong viïåc phông ngûâa vâ àiïìu trõ bïånh lâ
khưng thïí ph nhêån: t lïå trễ chïët lâ 8% úã Phấp, 6% úã Islande, tíi
thổ trung bònh ca ph nûä úã Thu Àiïín vâ Thy Sơ lâ hún 80 tíi.
Nhûng vêën àïì lẩi khưng àún giẫn chó lâ khoa hổc k thåt. Chûúng
trònh sûác khoễ cho mổi ngûúâ
i àûúåc Liïn Húåp Qëc thẫo ra nùm 1977
côn khố khùn lùỉm múái àẩt àûúåc mc tiïu . Tíi thổ trung bònh úã chêu
Phi nùm 1994 dûúái 55 tíi, trong khi Têy Êu vâ Bùỉc M lâ 75 tíi.
Àiïìu kiïån y tïë úã cấc nûúác phất triïín vâ mưåt sưë nûúác khấc rêët thån
lúåi: cố à thëc cêìn thiïët trong chûa àêìy1 giúâ, nûúác sẩch trong chûa
àêìy 15 ph
t, àûúåc nhûäng ngûúâi cố chun ngânh gip àúä khi mang
thai vâ sinh núã, trễ àûúåc ëng vacxin phông bïånh ho gâ, ën vấn ,bẩi
liïåt, lao, bẩch hêìu. Vêỵn côn nhiïìu nûúác trïn thïë giúái khưng cố cấc
àiïìu kiïån cú bẫn trïn.
 Cêëu trc tíi
Nhiïìu thanh niïn úã cấc nûúác nghêo, nhiïìu ngûúâi giâ úã cấc qëc gia
gia
âu, trong cẫ hai trûúâng húåp, vêën àïì àïìu phẫi àûúåc xem xết trong
hiïån tẩi cng nhû trong tûúng lai.
Nối chung vêỵn cố sûå àưëi lêåp giûäa cấc nûúác phất triïín (àậ ưín àõnh

khưng gian àậ cố ch. Vâ chđnh trong khn khưí khưng gian àố mâ
cấc cåc di dên lẩi nẫy sinh. Cố khoẫng 2 % dên sưë thïë giúái (100
triïåu ngûúâi) àậ tûâng di dên trïn phẩm vi që
c tïë. Con sưë nây xem ra
quấ nhỗ so vúái cấc cåc di dên trong nûúác (àùåc biïåt lâ cåc di dên vïì
vng àư thõ). Nhûäng cåc di dên qëc tïë lẩi thûúâng diïỵn ra cng mưåt
thúâi àiïím, àïën cng mưåt àõa àiïím vâ nố khưng chó liïn quan àïën lõch
sûã mưỵi cấ nhên mâ liïn quan àïën nhûäng biïën àưång ca xậ hưåi loâi
ngûúâi, hoân cẫ
nh chđnh trõ, cấc mưëi quan hïå kinh tïë vâ lõch sûã cấc
qëc gia.
 Nhûäng tiïìm nùng di dên ngây nay
Tiïìm nùng di dên rêët lúán nhûng sûå di dên bõ hẩn chïë vò phẫi ph
thåc vâo mën ca àêët nûúác àïën. Mưỵi chđnh ph cưë àõnh lûúång
nhêåp cû tu theo nhu cêìu kinh tïë vâ nhiïåm v chđnh trõ. M lâ nûúác
cố sûác thu ht nhêët vò cố nï
ìn giấo dc cao vâ cố nhûäng khoa ngânh
àùåc biïåt. Tûâ nùm 1969, gêìn 1 triïåu cấn bưå àậ nhêåp cû sang M, phêìn
lúán trong sưë hổ àïën tûâ thïë giúái thûá 3 vâ chêu Êu. Nhûäng àêìu tû trđ
tụå úã M àưëi vúái àêët nûúác thûá 3 lẩi khưng àem lẩi kïët quẫ tưët vò sau
khi qua mưåt quấ trònh dâi àâo tẩo, phẫi trẫ
chi phđ àùỉt àỗ, hổ lẩi
khưng thïí sûã dng nhûäng gò àậ àûúåc hổc vâo nûúác hổ: úã chêu Phi 50%
bấc s àûúåc àâo tẩo tẩi chưỵ vâ úã nûúác ngoâi àïìu lâm viïåc úã cấc nûúác
cưng nghiïåp. Theo thúâi gian nhûäng ngûúâi di cû khố cố thïí vïì nûúác hổ
vò l do gia àònh, hổc têåp ca bổn trễ, 2 nï
ìn vùn hoấ khấc nhau
Têy Êu lâ vng àêìu tiïn thûåc hiïån chđnh sấch chuín dên nhêåp cû
lao àưång thânh dên nhêåp cû cưë àõnh (cưng dên múái). Mưåt phêìn lúán
dên lao àưång ngûúâi Italia, Têy Ba Nha nhêåp cû vâo Phấp tûâ nùm

gia vâo quấ trònh ưín àõnh dên sưë bùçng cấch giẫm cấc rùỉc rưëi nẫy sinh
tûâ " bûúác quấ àưå nhên khêíu ": Chêu Êu àậ giẫi quët àûúåc cấc cåc
khng hoẫng lûúng thûåc kếo dâi trong sët thúâi k bng nưí dên sưë
nhúâ vâo cấc cåc di cû vâo thïë k 20.

Sûå di cû úã cấc nûúác phất triïín.
Di cû trûúác hïët àố lâ sûå di chuín, thay àưíi chưỵ úã vâ viïåc lâm, lâ
sûå rúâi bỗ tưí qëc àïí àïën mưåt àêët nûúác khấc mâ úã àố cố mưåt cưng viïåc
tưët hún vúái mûác lûúng cao hún (cố thïí lâ lao àưång chên tay, cng cố
thïí lâ lao àưå
ng trđ ốc) vâ àiïìu kiïån sưëng cng tưët hún. Núi nhûäng
ngûúâi di cû àïën cng cố thïí lâ núi cố núi cố nïìn vùn hoấ lõch sûã, àõa
l gêìn giưëng vúái tưí qëc qụ hûúng hổ.
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 19

Tûâ trûúác túái nay, sûå di cû àậ diïỵn ra úã cấc nûúác nghêo vâ cấc nûúác
giâu lâ núi nhêåp cû.
 Nhûäng mưëi liïn hïå lõch sûã
Nïëu viïåc nhêåp cû ngây nay àûúåc quy chïë hoấ thò sệ khưng thïí ngùn
chùån àûúåc nhûäng àưì xêëu mâ ngun nhên lâ do nghêo àối.
Tûâ nùm 1950, nhûäng nûúác cưng nghiïåp àậ sûã dng rêë
t nhiïìu cưng
nhên nhêåp cû. Sûå tùng trûúãng kinh tïë cng vúái nhûäng hêåu quẫ ca
nố àậ lâm xët hiïån mưåt thõ trûúâng lao àưång ca nhûäng têìng lúáp
hưíng kiïën thûác, àôi hỗi nhu cêìu lúán vïì giấo dc vâ cố mưåt thõ trûúâng
lao àưång cho hổ - nhûäng ngûúâi thiïëu tay nghïì.
Thúâi kò nây chûa tòm thêëy nhûäng lúå
i đch tûâ sẫn xët, cng khưng
côn rư-bưt hoấ dêy truìn sẫn xët. Côn mấy vi tđnh, nố chó àûúåc coi
nhû mưåt cưng c cưìng kïình vâ rêët phûác tẩp trong viïåc sûã dng. Nhû

Lõch sûã cấc thânh phưë chêu Êu àậ cố tûâ lêu àúâi. Cấch àêy hún
5000 nghòn nùm àư thõ hoấ xët hiïån úã vng Lûúäng Hâ, rưìi tiïëp àïën
lâ cấc thânh phưë úã thung lng sưng Nin êën Àưå
, sưng Hưìng Hâ*. Sûå
xët hiïån ca cấc thânh phưë nây kếo theo mưåt loẩt cấc cưng trònh xêy
dûång vïì chđnh trõ khấc. Trûúác hïët mưỵi thânh phưë cố mưåt chûác nùng
quẫn l, qn sûå, tưn giấo vâ thûúng mẩi. Nhûäng thânh phưë nây
àïìu cố têìm vốc àấng ch : thânh phưë Thêbes ca Ai Cêåp lâ tha
ânh
phưë àêìu tiïn cố sưë dên vûúåt qua con sưë 100.000 dên vâo khoẫng nùm
1350 trûúác cưng ngun .
Cấch àêy 2500 nùm, ngoâi Babylone, nhiïìu thânh phưë khấc cng
cố sưë dên vûúåt qua ngûúäng nây, vđ d nhû Ba Tû, Hy Lẩp, Ai Cêåp, êën
Àưå, Trung Qëc. Lõch sûã cấc thânh phưë nây gùỉn liïìn vúái sûå múã rưång
vâ thu hểp ca mưỵi àêët nûúác: vâo àêìu k
ngun cú àưëc àêìu tiïn,
thânh Rưma vâ Luoyang (thânh phưë chđnh ca vûúng qëc Hấn) cố
khoẫng hún nûãa triïåu dên, nhûng àïën thïë k XVI chó côn 50.000 dên.
Cng vúái cåc cấch mẩng cưng nghiïåp, cấc thânh phưë nây ngây
câng àûúåc múã rưång. Chêu Êu vâo thïë k XIX nưí ra cåc cấch mẩng àư
thõ hoấ vâ nố àậ lan truìn ra khùỉp hânh tinh trong thïë k
XX. Cố
khoẫng 30 triïåu dên thânh thõ nùm 1980, mưåt thïë k sau con sưë àậ
hún 200 triïåu vâ bêy giúâ lâ 2,5 t.
Sûå phất triïín nhanh chống ca àư thõ hoấ lâ mưåt hiïån tûúång trong
2 thïë k qua, nố giưëng nhû sûå àõnh cû úã thúâi k cấch mẩng àưì àấ múái.
 Àõa l àư thõ hoấ
Gêìn mưåt nûãa dên sưë trïn thïë giúái àậ àûú
åc àư thõ hoấ, t lïå àư thõ
hoấ úã mưỵi nûúác khấc nhau tu theo sûå phất triïín ca tûâng nûúác.

cấc nûúác nây ngang bùçng vúái t lïå úã cấc nûúác cưng nghiïåp hoấ, nhûng
khoẫng cấch vïì lưëi sưëng giûäa dên thânh thõ vâ
nưng thưn lẩi rêët lúán.
úã chêu Phi nhiïåt àúái, Àưng ấ vâ Nam ấ, t lïå àư thõ côn thêëp: 20% úã
Àưng Phi, 30% úã êën Àưå vâ Trung Qëc. Tuy nhiïn t lïå àư thõ hoấ
tûúng àưëi thêëp nây lẩi liïn quan àïën mưåt lûúång dên àấng kïí (tưíng sưë
dên Trung Qëc vâ êën Àưå lâ 2 t ngûúâi) vâ chđnh úã núi nây ngây nay
têåp trung phêìn lúán dên àư thõ hoấ
.
 Tiïën triïín vâ triïín vổng ca àư thõ hoấ
Àư thõ hoấ gêìn nhû àậ àûúåc hoân thânh úã cấc nûúác phất triïín
nhûng lẩi àang àûúåc xc tiïën nhanh úã cấc nûúác àang phất triïín.
Sûå tùng trûúãng dên sưë úã cấc àư thõ àậ àïën mûác bấo àưång tûâ sau
nùm 1950 (gêìn 3% mưỵi nùm). Nhû vêåy tûâ nùm 1950 àïën 1975, rưìi tûâ
nùm 1975 àïën nùm 2000, dên sư
ë àậ tùng gêëp àưi vâ sệ tùng gêëp àưi
vâo mưỵi thúâi k. Sûå gia tùng nây khưng àưìng àïìu trïn thïë giúái. Mûác
gia tùng côn chêåm úã cấc nûúác cưng nghiïåp (khoẫng tûâ 1,2 -1,5% mưỵi
nùm) nhûng rêët lúán úã cấc nûúác àang phất triïín.
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 22

úã chêu Phi (chêu lc chûa phất triïín àư thõ so vúái cấc nûúác trïn
thïë giúái) mûác tùng trûúãng dên sưë nhanh nhêët. Àưng Phi thûåc sûå lâ
núi bng nưí dên àư thõ: nùm 1960 dên thânh thõ lâ 6 triïåu, àïën nùm
1975 cố 15 triïåu, àïën nùm 1996 lâ 40 triïåu. Rêët cố thïí àïën thïë k 21
sệ àẩt hún 70 triïåu.
Tốm lẩi chng ta cêìn phẫi tham gia vâo viïåc phên bưë lẩi dên sưë àư
thõ trïn phẩm vi toa
ân thïë giúái. Nhûäng nûúác cưng nghiïåp cố sûå tùng
dên sưë theo tûâng thúâi k: 62% dên sưë àư thõ vâo nùm 1950 nhûng chó

nưng thưn).
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 23

Ngûúâi ta cố xu hûúáng khẫo sất viïåc di dên tûâ nưng thưn úã cấc nûúác
àang phất triïín nhû lâ mưåt hiïån tûúång bònh thûúâng mâ qụn ài rùçng
sûå di chuín nây phẫi tđnh túái nhûäng ẫnh hûúãng giûäa thânh thõ vâ
nưng thưn. Tònh hònh úã nưng thưn rêët bêëp bïnh, àêët canh tấc khan
hiïëm vâ thêët thûúâng, àiïìu kiïån sưëng khố khùn, nhu cêìu tưëi thiïíu nhû
nûúác sẩ
ch, vïå sinh, y tïë côn chûa cố. Ngûúåc lẩi, úã thânh phưë hêìu nhû
têåp trung toân bưå viïåc lâm trong cưng nghiïåp, mûác lûúng cao hún úã
nưng thưn.
Thânh phưë lâ miïìn àêët hûáa, thêåm chđ lâ ẫo ẫnh, lâ niïìm hy vổng
mú hưì ca hâng triïåu ngûúâi ài tòm nhûäng diïìu kiïån tưët hún. Hổ cho
rùçng sûå nghêo khưí úã nưng thưn chó cố thïí
thun chuín khi ra
thânh phưë.
Trûúác hïët, nhûäng ngûúâi di dên tûâ nưng thưn lâ nhûäng thanh niïn
trong sưë nhûäng ngûúâi bõ sa thẫi nhiïìu nhêët, nhûng cng lâ nhûäng
ngûúâi àûúåc dẩy bẫo nhiïìu nhêët. Mùåc d t lïå sinh tûå nhiïn ngây câng
giẫm úã thânh thõ nhûng sûå trễ hoấ dên sưë thânh thõ àûúåc tẩo ra do sûå
di tr cố chổn lổc cu
ãa thanh niïn. Àiïìu àố kếo theo t lïå sinh tùng, t
lïå chïët giẫm. Tûâ àố dêỵn àïën t lïå tùng tûå nhiïn úã thânh thõ rêët cao.
Viïåc giẫm t lïå sinh tûå nhiïn trûúác tíi 20 lâ àiïìu chûa chùỉc chùỉn.
Vêåy chó cố giẫm di cû lïn thânh phưë múái cố thïí hẩn chïë xu hûúáng
àư thõ hoấ àïën mûác chống mùåt. Viïåc gia
ãm nhể ấp lûåc nây bùçng cấch
àûa vïì nưng thưn lâ phûúng phấp duy nhêët àïí giẫm búát cấc vêën àïì
trêìm trổng àang ngây mưåt tùng lïn.

mưåt khưng gian rêët lúán.
Nghiïn cûáu àõa l úã cấc thânh phưë lúán úã cấc nûúác cưng nghiïåp cho
chng ta thêëy àûúåc cấc giai àoẩn khấc nhau trong quấ trònh phất
triïín àư thõ.
Giai àoẩn àêìu tiïn, ngûúâi ta thêëy cấc khu trung têm dây àùåc vâ
lan dêìn vïì cấc khu ngoẩi ư lên cêån. Giai àoẩn hai, dên sưë úã cấc khu
trung têm vêỵn ûá
àổng trong khi dên àư thõ lẩi àưí xư vïì ngoẩi ư úã xa
thânh phưë. Vúái sûå bng nưí ca dên sưë vng ngoẩi ư nây cố thïí gổi lâ
"siïu àư thõ". Giai àoẩn ba lâ sûå phên bưë lẩi dên sưë àûúåc thûåc hiïån,
trûúác tiïn lâ giúái hẩn úã trung têm thânh phưë, rưìi cấc vng ngoẩi ư vâ
cëi cng lâ úã toân bưå ca
ác vng àư thõ. Viïåc dúâi dên cû úã khu trung
têm gốp phêìn phất triïín cấc vng xa xưi vâ tẩo cấc sên bậi úã thânh
phưë .
Hiïån tûúång lâm mêët àư thõ àûúåc thûåc hiïån úã Ln àưn ngay tûâ nùm
1930 vâ múã rưång àưìng bưå thânh "thânh phưë lúán" ngay tûâ nùm 1950.
Thânh phưë nây cng àậ giẫm búát mưåt nûãa dên sưë trûúác chiï
ën tranh.
Nưåi thânh Paris giẫm 1/4 dên sưë, sûå dúâi dên úã Manhattan bùỉt àêìu tûâ
trûúác chiïën tranh thïë giúái lêìn thûá nhêët.
úã nhûäng nûúác àang phất triïín, àư thõ hoấ àûúåc thûåc hiïån bùçng
cấch têåp húåp vâ liïn kïët cấc khu phưë múái quanh khu trung têm.
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 25

Vng àư thõ hoấ ca Mexico kếo dâi 80 km tûâ bùỉc xëng nam, Sao
Paolo thò kếo dâi hún 100 km tûâ Àưng Nam àïën Têy Bùỉc. Nhûäng khu
phưë múái mổc lïn trong vâi thấng, rưìi cấc khu phưë chêåt hểp vâ côn
nhiïìu cấch gổi khấc nhau àïí chó hiïån tûúång hêìu nhû khưng thay àưíi
àûúåc úã cấc nûúác àang phất triïín.

ht cấc sinh viïn trïn toân thïë giúái. Cấc thânh phưë nây lâcấc trung
têm lúán ca hïå thưëng thï
ë giúái.
 Nhûäng vêën àïì nống bỗng
Nhûäng vêën àïì khấc nhau giûäa cấc thânh phưë lúán úã nhûäng nûúác
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 26

àang phất triïín vâ nhûäng nûúác phất triïín.
Sûå bng nưí dên sưë ca cấc thânh phưë lúán úã nhûäng nûúác àang phất
triïín nhû Mïhicư, Cairư vâ Bùng-cưëc àùåt ra nhûäng vêën àïì lúán cho
cấc nhâ chûác trấch. Àố lâ viïåc àấp ûáng nhu cêìu ngây câng tùng vïì
nhâ úã, trang thiïët bõ vâ viïåc lâm. Viïåc tû hû
äu rång àêët vâ sûå thiïëu
vùỉng mưåt chđnh sấch kïë hoẩch thêåt sûå kếo theo viïåc phất triïín khưng
hoân chónh ca nhûäng thânh phưë nây.Thânh phưë trúã thânh mưåt khưëi
kïët t cấc khu phưë mâ úã àố lêỵn lưån hay chđnh xấc hún lâ àùåt kïì nhau
giûäa cấc khu cưng nghiïåp, cấc khu phưë chêåt hể
p vâ cấc nhâ nghó sang
trổng. Quang cẫnh thânh thõ lâ sûå phẫn chiïëu gay gùỉt nhûäng bêët
cưng bùçng vâ sûå phên hoấ chûác nùng cấc khu nhâ.
Vêën àïì chưỵ úã lâ nhûäng vêën àïì mêëu chưët. Dên múái túái thânh phưë
khưng thïí cố à àiïìu kiïån àïí mua nhâ. Nhûäng vng cố nhâ úã chó
phất triïí
n xung quanh hóåc úã trung têm thânh phưë. úã nhûäng vng
sònh lêìy thò cố hẩi cho sûác khoễ hóåc khưng thïí xêy dûång àûúåc. Nối
chung, hún mưåt nûãa ngûúâi dên Mexico hóåc Lima sưëng trong nhûäng
thânh phưë chêåt hểp, khưng cố mưåt giêëy túâ gò vïì quìn súã hûäu, khưng
cố mưåt sûå thûâa nhêån phấp låt nâo àưëi vúái cấc nhâ cêìm qu
ìn. Khu
phưë ca nhûäng ngûúâi bõ trët quìn thûâa kïë nây khưng àûúåc tiïëp cêån