G−¬ng mÆt thÕ giíi hiÖn ®¹i
3

PHÊÌN III
ÀÕA LYÁ KINH TÏë
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
4  Cấc khu vûåc kinh tïë vâ dên lao àưång
Sûå phên bưë dên lao àưång trong cấc khu vûåc kinh tïë lâ mưåt
tiïu chín àấnh giấ trònh àưå phất triïín ca mưåt àêët nûúác.
Tưíng dên sưë bao gưìm dên sưë trong àưå tíi lao àưång vâ ngoâi
àưå tíi lao àưång. Dên sưë lao àưång bao gưìm nhûäng ngûúâi àang
cố viïåc lâm vâ nhûäng ngûúâi thêë
t nghiïåp. Nố bao gưìm têët cẫ
nhûäng ngûúâi àang lâm viïåc theo sưë giúâ quy àõnh trong tìn,
hóåc lâ àûúåc trẫ lûúng, hóåc gip viïåc cho cấc thânh viïn
trong gia àònh. Nố bao gưìm cẫ nhûäng ngûúâi àûúåc cung ûáng viïåc
lâm nhûng tẩm thúâi vùỉng mùåt trong thúâi gian cố giêëy chûáng
nhêån vïì ưëm àau, k nghó, àâo tẩo nghïì... Nhû vêåy, dên sưë lao
àư
ång hay nhên lûåc tûúng ûáng vúái cung lao àưång.
Sûå phất triïín ca chêu Êu thïë k 19, ca M thïë k 19 — 20
vâ ca Nhêåt trong thúâi gian gêìn àêy àậ kếo theo mưåt sûå tùng
trûúãng lúán ca dên lao àưång cng vúái chêët lûúång ca nố. Lâ cưåi
ngìn ca sûå hûng thõnh, sûå tùng nhanh ca sưë dên trong àưå
tíi lao àưång chûáng tỗ tùng trûúãng kinh tï
ë cố thïí ngùn chùån
mûác tùng thêët nghiïåp. Àïí phên tđch cấc hoẩt àưång kinh tïë, hïå
thưëng phên loẩi àún giẫn 3 khu vûåc kinh tïë àûúåc sûã dng

bùçng tònh trẩng bậo hoâ thûúâng xun trong tiïu th vâ trong
sẫn xët nưng lêm, chu
ã ëu lâ thûåc phêím. Tûâ àố sẫn phêím
nưng nghiïåp cố thïí àûúåc cung cêëp ngây câng nhiïìu mâ sưë lao
àưång vêỵn giẫm. Sûå tiïën triïín nây lâ liïn tc, nhûng sûå giẫm
dên sưë lao àưång trong ngânh nây tûâ nay cố thïí sệ chêåm hún.
Khu vûåc thûá 2, chiïëm rêët đt lao àưång vâo thïë k 18, dûúái
5%. Dê
ìn dêìn nố trúã nïn quan trổng vâ chiïëm tûâ 40 - 45% dên
sưë lao àưång mùåc d viïåc sẫn xët vêỵn tiïëp tc tùng. Bûúác tiïën
triïín nây àậ tẩo ra mưåt xậ hưåi tiïåu th. Sûå bậo hoâ giûäa hâng
hoấ vâ sẫn xët àậ dêỵn àïën hâng hốa ûá àổng rưìi lâm giẫm sưë
viïåc lâm trong ngânh cưng nghiïåp. Hiïån nay viïåc lâm khưng
vûúåt quấ 30% dên sưë lao àưång úã nhûäng nûúác phất triïín.
Khu vûåc thûá 3 cng chó chiïëm 1% dên sưë lao àưång úã thïë k
18, vâ nố ngây câng tùng àïën mûác trúã thânh nghïì chđnh úã cấc
nûúác phất triïín. Nhu cêìu dõch v ca dên vâ ca cấc doanh
nghiïåp ngây câ
ng múã rưång. Mùåc d àậ cố lúåi nhån trong quấ
trònh sẫn xët, nhûng nhúâ vâo cưng nghïå thưng tin vâ sûå tùng
trûúãng kinh tïë, mổi dûå àoấn àïìu rêët lẩc quan trong viïåc tùng
viïåc lâm trong lơnh vûåc nây.
Trong thïë giúái phất triïín, ngûúâi ta àậ thêëy mưåt sûå thay àưíi
hoân toân vïì cêëu trc dên sưë lao àưång tûâ 2 thïë
k nay. Nhên
loẩi àậ ài tûâ xậ hưåi lẩc hêåu gùỉn liïìn vúái nưng nghiïåp àïën mưåt
xậ hưåi hiïån àẩi gùỉn liïìn vúái dõch v, trẫi qua mưåt giai àoẩn
trung gian lâ xậ hưåi cưng nghiïåp.
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
6

giẫm do tû liïåu sẫn xët àûúåc cẫi thiïån. Lơnh vûåc cưng nghiïåp
khưng thu ht nhiïìu lao àưång nûäa, chó àẩt 24% lao àưång úã M
trong khi sưë àố àẩt 35% vâo nùm 1970, vâ àẩt 25% úã Anh.
Nhû vêåt nhûäng nûúác àûúåc gổi lâ nûúác cưng nghiïåp thò cu
äng
khưng cố t lïå lao àưång trong cưng nghiïåp cao nhêët. Ngûúåc
lẩi, sûå trân lan ca lơnh vûåc dõch v gùỉn liïìn vúái sûå phất
triïín xậ hưåi úã nhûäng nûúác giâu mâ hổ tun bưë rùçng cú súã hẩ
têìng vâ cấc trang thiïët bõ sệ ngây câng hoân thiïån trong lơnh
vûåc giao thưng, thûúng mẩi, cng nhû dõch v sệ ngây câng
nhiïìu (nhêët lâ vïì du lõch vâ y tïë).
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
7

Mưåt àùåc àiïím nûäa ca cấc nûúác cưng nghiïåp phất triïín lâ
sưë lao àưång lâm viïåc trong lơnh vûåc nưng nghiïåp cố trònh àưå
cao. Àố lâ nhûäng nûúác Àưng Êu, Nam Êu, vâ nhûäng nûúác àûúåc
gổi lâ trung gian nhû Braxin.
 Lơnh vûåc hoẩt àưång vâ phất triïín kinh tïë
T lïå phêìn trùm sưë dên trong àưå tíi lao àưång àûúåc sûã dng
trong lơnh vû
åc nưng nghiïåp lâ mưåt chó bấo khấ chđnh xấc ca
mûác phất triïín kinh tïë ca mưåt nûúác hóåc ca nhiïìu nûúác.
T lïå nây cho thêëy mưåt tûúng quan rộ nết vúái tưíng sẫn
phêím qëc nưåi trïn àêìu ngûúâi. Trấi lẩi, têìm quan trổng tûúng
àưëi ca lơnh vûåc cưng nghiïåp khưng phẫi lâ mưåt chó bấo chđnh
xấc vïì mû
ác phất triïín. Thûåc tïë, sûå phất triïín cưng nghiïåp vïì
lûúång ài cng vúái sûå phất triïín vïì cêëu trc liïn quan àïën mùåt
lûúång. Cấc ngânh cưng nghiïåp giẫn àún nhûúâng chưỵ cho cấc

Nûúác Phấp àậ tûâng trẫi qua mưåt thúâi k phất triïín nhanh
chống cấc lơnh vûåc hoẩt àưång trong sët nûãa sau ca thïë k
20: ngânh dõch v tùng trûúãng mẩnh mệ, nưng nghiïåp giẫm
st.
Trong lơnh vûåc nưng nghiïåp, sưë lao àưång bùỉt àêìu giẫm st
tûâ àêìu cåc cấch mẩng cưng nghiï
åp vâ câng giẫm nhanh hún
sau chiïën tranh thïë giúái thûá 2: Khoẫng 20% lao àưång lâm viïåc
trong lơnh vûåc nưng nghiïåp nùm 1960 thò nay chó côn hún 6%.
Trong lơnh vûåc cưng nghiïåp, sûå phất triïín phûác tẩp hún.
Ngûúâi ta nhêån thêëy trong ngânh cưng nghiïåp cố nhûäng biïën
àưång. T lïå ngûúâi lao àưång trong lơnh vûåc nây tùng mưåt cấch
àïìu àùån tûâ thïë k 19 vâ cng tùng nhanh tûâ sau chiïë
n tranh
thïë giúái thûá 2, nhûng tùng tưåt àónh vâo cëi nhûäng nùm 1960.
T lïå nây giẫm xëng khấ nhanh hưìi nhûäng nùm 1970. Trong
lơnh vûåc cưng nghiïåp, sûå phất triïín cng khấc nhau: viïåc lâm
trong cấc ngânh than, cưng nghiïåp gang thếp, dïåt may giẫm
nhanh, giẫm vûâa vûâa trong cấc ngânh cú khđ vâ àiïån, tùng
trûúãng nhể úã cấc ngânh cố liïn quan àïën cưng nghïå mi nhổn.
Àõa l ca ngânh cưng nghiïåp bõ xấo trưån: phêìn Àưng Bùỉc ln
ln lâ vng àûúåc cưng nghiïåp hoấ nhiïìu nhêët àêët nûúác,
nhûng sûå chuín biïën múái àậ khúãi àêìu cho sûå phất triïín ca
cấc vng phđa nam.
Ngânh dõch v cng tùng trûúãng mẩnh mệ. Àố lâ sûå biïën
àưång chung, do cấc hiïån tûúång phûác tẩp ài tûâ viïå
c tẩo lêåp hïå
thưëng ngên hâng vâ hïå thưëng dõch v chùm sốc sûác khoễ, vâ
cåc cấch mẩng thưng tin, túái viïåc àêíy nhanh cưng ùn viïåc lâm
trong cấc dõch v do cấc doanh nghiïåp tẩo ra. Vúái hún 60% lao

ph thåc vâo nhõp sưëng, sûác phất triïín ca tûâ
ng nưng sẫn,
nhûäng biïën cưë thúâi tiïët vâ dêìn dêìn ph thåc vâo bưëi cẫnh
qëc tïë. Vïì lûúng thûåc, ngây nay nưng nghiïåp chó lâ ëu tưë
ph trúå vâ khưng àûúåc quan têm àấnh giấ àng mûác. Tuy
nhiïn, phêìn lúán dên cû trïn thïë giúái vêỵn sưëng bùçng nghïì nưng
nghiïåp. Theo sưë liïåu ca Tưí chûác nưng lûúng Liïn Húåp Qëc
(FAO) thò nùm 1992 sư
ë ngûúâi trong nưng nghiïåp lâ 43%. Nưng
nghiïåp vêỵn giûä vai trô ch àẩo trong nïìn kinh tïë ca cấc nûúác
nùçm úã phđa nam sa mẩc Sahara (chêu Phi). Hún nûäa, dên sưë úã
mưåt phêìn lúán ca Trung Mơ vâ Nam Ấ (tûâ ÊËn Àưå àïën
Inàưnïxia) cng dûåa vâo nưng nghiïåp lâ ch ëu. úã cấc nûúác
Mali, Ap-gha-nix-tan vâ Nï-pan, nưng nghiïåp côn chiïëm hún
mưåt nûäa tưí
ng sẫn phêím qëc nưåi.
Tuy vêåy, úã khùỉp núi, võ thïë ca nưng nghiïåp trong nïìn kinh
tïë qëc dên vâ cú cêëu viïåc lâm àang bõ thun giẫm (thûúâng lâ
dûúái 10%, àưi khi dûúái 5% sưë lûúång viïåc lâm àûúåc tẩo ra vâ
tưíng sẫn phêím qëc nưåi úã Têy Êu vâ Bùỉc Mơ).
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
10

Chûa bao giúâ cố sûå phên chia theo khưng gian giûäa sẫn xët
lûúng thûåc vâ hoẩt àưång kinh doanh. Nhu cêìu thêm canh cêy
trưìng vâ tẩo viïåc lâm cho ngûúâi lao àưång khiïën cho diïån tđch
àêët nưng nghiïåp thay àưíi nhanh chống. Ta cng dïỵ dâng nhêån
thêëy hưë sêu ngùn cấch giûäa cấc nûúác cưng nghiïåp phất triïín vâ
cấc nûúác àang phất triïín. D cố mn hònh mn dẩng ài nûäa
thò nưng dên úã ca

Sẫn xët phất triïín phêìn nhiïìu lâ do sûå tiïën triïín trïn thõ
trûúâng thïë giúái hún lâ do viïåc phất hiï
ån ra cấc giưëng cêy trưìng
múái hay àưíi giưëng.
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
11

Ngûúâi ta khưng khỗi ngẩc nhiïn khi diïån tđch cêy trưìng vâ
àưìn àiïìn, trang trẩi lẩi tùng lïn chûâng êëy chó trong mưåt thúâi
gian ngùỉn. Àiïìu nây cố ngun do tûâ nhûäng biïën cưë lúán trong
phẩm vi sẫn xët hún lâ trong cưng cåc cẫi tưí. úã Phấp, sẫn
lûúång cêy trưìng àậ lêëy lẩi võ thïë vâ vûúåt ngânh chùn ni chó
trong vông mưåt thêåp k. Trûúác àêy cô
n chûa xët hiïån trong
danh sấch cêy trưìng thò àïën nùm 1989, diïån tđch cêy lêëy dêìu
àậ lïn túái 1,8 triïåu hếc ta sau khi àậ múã rưång diïån tđch cêy
hûúáng dûúng vâ àêåu tûúng. Cng thúâi gian nây, diïån tđch
trông mđa vâ àêåu tûúng úã Braxin tùng vổt, tûúng tûå nhû sùỉn úã
Thấi Lan, cêy cổ úã Nam Ấ vâ chêu Phi. Sûå tiïën triïín thhån
lúåi trïn chûáng tỗ cấc nûúác àậ nhanh chống thđch û
áng vúái u
cêìu tûâ bïn ngoâi. Cåc khng hoẫng ngun liïåu cho chïë biïën
thûác ùn gia sc nùm 1973-1974 àậ khiïën cho chêu Êu phẫi àïì
ra chđnh sấch canh tấc nhûäng cêy cho hẩt vâ quẫ giâu lipđt vâ
prưtïin cng vúái chđnh sấch giấ hêëp dêỵn. Àưìng thúâi chêu Êu
côn tùng cûúâng nhêåp khêíu sùỉn tûâ Thấi Lan.
Ngây nay, kim ngẩch nhêåp khêíu àậ giẫm vâ cố
xu thïë giẫm
diïån tđch cêy trưìng. Cho nïn, tûâ nùm 1984, cấc hưå chùn ni
àậ nhanh chống cố nhûäng sûãa àưíi nhû giẫm sưë lûúång vêåt ni,

thûâa nïn vêỵn rốt tiïìn vâo cấc dûå ấn hoang hoấ àêët trưìng ng
cưëc. Àõnh mûác sẫn xët sûäa àậ khiïën cho cấc kho dûå trûä sûäa
bưåt vâ bú úã chêu Êu giẫm xëng nhanh chống. Nhiïìu hưå chùn
ni båc phẫi ngûâng hoẩt àưång. Tuy nhiïn sẫn lûúång sûäa
trïn thï
ë giúái vêỵn tùng. úã Braxin, câ phï ïë chêët àưëng trong kho.
Giúái lậnh àẩo ca Búâ biïín Ngâ (Cưte-d'Ivoire) àânh phẫi giẫm
giấ cacao. Thïë mâ cêy cacao lẩi àang phất triïín mẩnh trïn àêët
Malaixia.
Tiïëp àố lâ dêìu cổ gùåp mn vân khố khùn khi mưåt loẩt cấc
nưng trûúâng múái vûâa ài vâo hoẩt àưång. Vâ kïët quẫ lâ phêìn lú
án
nưng dên phẫi sưëng trong nưỵi phêëp phỗng lo súå khi thêëy thõ
trûúâng àang giao àưång theo thõ trûúâng chûáng khoấn ngun
liïåu vâ khi nghe cấc bẫn bấo cấo “cố trổng lûúång” àûúåc cưng bưë
trïn phẩm vi toân cêìu. Trong khi àố cấi bống ca cåc khng
hoẫng sẫn xët thûâa vâ chđnh sấch bẫo hưå vêỵn àê nùång lïn
bêìu khưng khđ ca cấc vô
ng àâm phấn thûúng mẩi. Trong bưëi
cẫnh trïn, cêy lêëy hẩt bõ thêët thu úã cấc nûúác thåc Liïn Xư c
àûúåc ngûúâi ta xem nhû mưåt thiïn hûåu. Vâ ngun nhên thêët
thoất lâ do nhûäng ëu kếm trong chđnh sấch àậ lưỵi thúâi mâ
Liïn Xư àûa ra, thûá àïën lâ do khêu tưí chûác kinh tïë ëu: cú súã
hẩ têìng giao thưng vâ kho tâng àậ quấ c kơ, lao àưång têåp
trung trong nưng nghiïåp àa
ä bõ bậo hoâ vâ khđ hêåu lc àõa khư
cùçn. Nhûng vûúåt lïn trïn hïët, chùèng lệ nhâ nûúác lẩi chõu bêët
lûåc trong viïåc àûa ra mưåt chđnh sấch hưỵ trúå cấc sẫn phêím tiïu
dng dïỵ chïë biïën vâ bẫo quẫn hún?. Vâ trong trûúâng húåp nây
thò mûác tùng trûúãng ca ngânh chùn ni lâ mưåt vđ d àiïín

chûác húåp tấc qëc tïë vêỵn viïån trúå cho cấc chûúng trònh canh
tấc cêy thûúng mẩi vâ giúái lậnh àẩo cấc nûúác nùång núå nây
khưng phẫi lc nâo cng àấp ûáng àûúåc nhûäng u cêìu trong
nûúác àùåt ra. Vâ nhû vêåy lâ sû
å thiïëu thưën êåp àïën, thêåm chđ
nhûäng nẩn àối triïìn miïn cng vúái nhûäng hêåu quẫ ca thiïn
tai nhû hẩn hấn, l lt. Cú cêëu xậ hưåi bêët bònh àùèng vâ nhûäng
cåc xung àưåt mang mâu sùỉc chđnh trõ, dên tưåc, tưn giấo liïn
tc nưí ra.
 Chùn ni
Tûâ thúâi tiïìn sûã, con ngûúâi àậ biïët ni àưång vêåt àïí lêëy thûá
c
ùn, qìn ấo mùåc vâ àïí chng gip con ngûúâi trong lao àưång vâ
ài lẩi. Àêy ch lâ nhûäng àưång vêåt cố v ùn cỗ vâ gia cêìm.
Con ngûúâi àậ biïët thìn dûúäng tưíng cưång hún 30 loâi àưång vêåt
hoang dậ nhùçm thoẫ mận nhu cêìu ca mònh.
Ngây nay, vêën àïì cưët lội khưng côn lâ sûác lao àưång c
a vêåt
ni mâ lâ khẫ nùng chuín hoấ thûåc vêåt àûúåc vêåt ni tiïu
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
14

hoâ thânh thõt, trûáng, sûäa, tûác lâ cấc chêët giâu prưtïin. Tuy
nhiïn vêåt ni lẩi àẩt hiïåu quẫ rêët thêëp trong quấ trònh
chuín hoấ nùng lûúång mùåt trúâi vâ “chõu” àûáng sau cêy trưìng.
Do àố, vêåt ni lâ àưëi th cẩnh tranh ca con ngûúâi àïí giânh
giêåt thûåc vêåt, trong trûúâng húåp sẫn xët nưng nghiïåp khưng
à àấp ûáng nhu cêìu thò ch
ng båc phẫi tûå ni sưëng mònh
trûúác tiïn lâ nhúâ vâo thûåc vêåt. Thõt, trûáng, sûäa giâu prưtïin

Chùn ni truìn thưëng lïå thåc ch ëu vâo àưìng cỗ
nghơa lâ ph thåc vâo lûúång mûa va
â nhiïåt àưå, búãi lệ àêy lâ 2
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
15

ëu tưë quët àõnh sûå tùng trûúãng ca cỗ. Khđ hêåu thån lúåi
nhêët vúái cỗ lâ khđ hêåu àẩi dûúng ưn hoâ, vúái àùåc trûng lâ
lûúång mûa phên phưëi vâ àïìu àùån thûúâng xun. Nố cho phếp
cỗ mổc lâm nhiïìu àúåt vâ bònh qn mưåt hếc ta àưìng cỗ cố thïí
ni mưåt con bô sûäa.
Trấi lẩi, khđ hêåu thấi cûå
c nống vâ lẩnh dêỵn àïën sûå suy tân
ca thûåc vêåt. úã àêy, cỗ chó mổc àûúåc cố mưåt bïn vâ nhanh
chưëng bõ tuët bao ph tẩo nïn nhûäng thẫm tuët trùỉng. Chó
nhûäng loẩi àưång vêåt àùåc biïåt cố tđnh chưëng chõu cao nhû tìn
lưåc úã vng Lapưni, (chêu Êu bao gưìm cấc qëc gia: ấo, Thy
Àiïín, Phêìn Lan, Nga) vâ loẩi bô u úã
ven sa mẩc chêu Phi múái
cố khẫ nùng thđch nghi. Vúái hònh thûác chùn ni quẫng canh
vâ du cû, àïí ni mưåt con vêåt phẫi cêìn bònh qn lâ tûâ 20
àïën 25 hecta.
úã vng xđch àẩo chêu Phi, cấi nống vâ àưå êím rêët thån lúåi
cho sûå phất triïín ca thûåc vêåt. Thïë nhûng chùn ni úã àêy lẩi
phẫi àưëi phố vúái nhûäng cùn bïånh hu diïåt nhû bïånh trng mi
khoan do loâi rìi xï-xï truìn sang gia sc.
Bïn cẩnh nhûäng khố khùn vïì thiïn nhiïn, con ngûúâi àưi khi
cng tẩo ra hâng râo cêìm àoấn mang tđnh tưn giấo hay vùn
hoấ, hẩn chïë sûå phất triïín ca ngânh chùn ni. Chùèng hẩn
nhûäng tưåc ngûúâi chùn cûâu du mc ngây xûa kiïng ùn thõt lúån

Trïn nhûäng chêu lc khấc, chùn ni àûúåc xem nhû mưåt
ngânh kinh tïë theo àng nghơa ca nố. Tu theo sûå tham gia
ca con ngûúâi vâ phẩm vi chùn thẫ mâ ngûúâi ta thûúâng àïì cêåp
túái hai hònh thûác chùn ni:quẫng canh vâ thêm canh, cng
vúái nhûäng ëu tưë trung gian tham gia vâo hai hònh thûác trïn.
Chùn ni àûúåc gổi lâ quẫng canh nï
ëu nhû àân gia sc
àûúåc thẫ rong trïn nhûäng cấnh àưìng cỗ bao la rưång lúán. Ngûúâi
ch àấnh dêëu cấc con vêåt, àưi khi côn tiïm vùỉc-xin phông
bïånh, tiïu diïåt k sinh trng gêy bïånh trïn cú thïí vêåt ni vâ
têåp húåp chng lẩi vâo thúâi àiïím thđch húåp. Hònh thûác chùn
ni nây rêët thđch húåp vúái nhûäng loâi bô vâ dï, àưìng thúâi àûúåc
tiïën hânh trïn nhûäng mẫnh àêët nghêo chêët dinh dûúäng vâ chó
cho phếp ấp dng hònh thûác àưåc canh; chùèng hẩn nhû vng
thẫo ngun Trung ấ, chên ni Rocheuse (bùỉc Mơ), Àưng Êu,
vng nûãa khư cùçn úã Braxin, vng trng cêy bi úã chêu Phi vâ
nhûäng vng chùn thẫ trïn ni cao.
Kiïíu chùn ni nây cng àûúåc ấp dng theo lưëi ln canh úã
nhûäng vng trẫng cỗ rưång lúán hay trong ca
ác àưìng cỗ úã Nam
Mơ, Niu Dilên vâ àưng bùỉc c.
Chùn ni quẫng canh àôi hỗi nhiïìu diïån tđch vâ thúâi gian
búãi nố phẫi tn th vông sinh sẫn tûå nhiïn vâ sûå tùng trûúãng
ca gia sc. Nhûng nố cố ûu àiïím lâ đt tưën cưng sûác vâ àem lẩi
sẫn phêím chêët lûúång cao, giấ thânh hẩ.
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
17

Khấc hùèn vúái chùn ni quẫng canh, chùn ni thêm canh
nhùçm mc tiïu nùng xët cao nhêët theo àêìu vêåt ni nhûng

khi àêy lẩi lâ nhûäng vêën àïì then chưët àưđi vúái ca
ác têåp àoân
cưng nghiïåp. úã Hoa K, cấc nưng trẩi phất triïín nhû v bậo
khiïën ngûúâi ta hònh dung nố giưëng nhû sûác àêìu tû sinh lúâi ca
cấc doanh nghiïåp vâ ngên hâng. Tuy nhiïn ngânh nưng
nghiïåp thïë giúái cố thõnh vûúång hay khưng thò côn ph thåc
vâo tònh hònh sẫn xët ca nưng dên mâ àưëi vúái hổ, cố àûúåc
mẫnh àêët trong tay vêỵn lâ ë
u tưë cưët lội nhêët. Thïë nhûng
tûúãng tấi phên chia rång àêët lẩi dêìn dêìn trúã thânh àiïìu
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
18

khưng tûúãng trûúác ấp lûåc ca cấc nhâ kinh doanh nưng
nghiïåp. Nhûäng khu àêët cưng cưång rưång lúán úã Trung vâ Àưng
Êu, àậ tûâng bấo hiïåu sệ xët hiïån mưåt hònh thûác súã hûäu têåp
thïí, thò giúâ àêy àậ bõ chia nhỗ vâ bõ tû nhên hoấ do hiïåu nùng
sẫn xët thêëp.
 Phất triïín cưng nghïå sinh hổc
Trûúác àêy viïåc tẩo giưëng vêỵn àûú
åc tiïën hânh theo phûúng
phấp th cưng thò giúâ àêy nố àậ trúã thânh mưåt ngânh cưng
nghiïåp thûåc th.
Àûúåc phất triïín phc v cêy cưng nghiïåp rưìi tiïën thïm mưåt
bûúác trong viïåc nhên giưëng cêy ngư lai úã Mơ vâ Phấp, ngânh
tẩo giưëng àậ gêy àûúåc sûå ch àưëi vúái cấc cưng ty hoấ chêët lúán
ngay tûâ nhûäng nùm 70. Ban àêìu hoẩ
t àưång úã Têy Bùỉc Êu vâ
Hoa K, sau nây cấc àún võ tẩo giưëng àậ phất triïín àẩi bân
xëng Nam Êu, Têy Êu vâ nam bấn cêìu.

khiïën cho cấc giưëng cêy trưìng vâ vêåt ni trûúác àêy úã chêu Êu
hêìu nhû tuåt chng.
 Nưng nghiïåp vâ thiïn nhiïn
Múã rưång àêët nưng nghiïåp, ấp dng k thåt cú khđ vâ hoa
á
hổc vâo sẫn xët khưng phẫi khưng cố tấc àưång àïën hïå
sinh thấi.
Phấ rûâng àïí chùn ni quẫng canh úã Braxin vâ nam
Mïhicư, sûå khai thấc quấ mûác ngìn àêët vâ nûúác xung quanh
cấc thânh phưë thåc thïë giúái thûá ba, xoấ bỗ hònh thûác khai
thấc cưí truìn úã vng ph cêån sa mẩc Sahara, têët cẫ cấc hoẩ
t
àưång trïn àïìu cố ẫnh hûúãng tiïu cûåc àïën thiïn nhiïn. Tûúãng
chûâng viïåc phên àiõnh biïn giúái cố thïí hẩn chïë àûúåc nẩn di cû,
nhûng trấi lẩi, lân sống di cû àïën nhûäng núi dïỵ canh tấc vêỵn
diïỵn ra vâ àang àe doẩ mưi trûúâng tûå nhiïn. Tònh trẩng àêët
àai bõ xối môn khưng côn lâ mưåt hiïån tûúång múái mễ nûäa.
Ngay cẫ cêy câ phï - thïë mẩnh sư
ë mưåt ca Braxin- vâ quấ
trònh canh tấc trïn cấc àưìng bùçng úã nam Mơ cng tham gia
vâo quấ trònh tân phấ àêët àai.
Ngânh trông trổt vâ chùn ni thêm canh úã têy bùỉc Êu do
sûã dng quấ nhiïìu phên bốn, thëc trûâ cỗ, thẫi ra nûúác nhiïỵm
phên bốn gêy ra nhûäng hêåu quẫ khưng nhỗ cho hïå sinh thấi. úã
Phấp, hâm lûúång nitú trong nûúác quấ cao gêy tấc àưå
ng xêëu
àïën khu vûåc cêy trưìng lêu nùm, nhûäng thung lng rưång lúán vâ
nhûäng vng chùn ni cưng nghiïåp têåp trung.
Hiïån nay, viïåc giẫi quët vêën àïì nûúác thẫi nhiệm phên bốn
trúã nïn bûác xc hún bao giúâ hïët. Låt phấp Àan Mẩch quy àõnh

ë biïën nhû
bấnh quy, bấnh kểp, bưåt thûåc phêím (mò, miïën... ), mò hẩt...
Dêìn dêìn la mò àûúåc sûã dng lâm thûác ùn cho vêåt ni. Àưång
vêåt tiïu th đt nhêët mưåt nûãa sẫn lûúång la mò úã chêu Êu. La
mò côn lâ ngun liïåu cho mưåt sưë sẫn phêím cưng nghiïåp nhû
tinh bưåt àûúåc sûã dng àïí sẫn xët giêëy vâ chêët Glutùng (chê
ët
prưtïin côn àổng lẩi khi lổc tinh bưåt). Ngoâi ra, la mò côn
àûúåc sûã dng vâo cưng nghiïåp hoấ hổc.
Tu thåc vâo tûâng núi mâ ngûúâi ta cố thïí chia la mò ra
lâm ba loẩi chđnh: loẩi thûá nhêët, la mò dng lâm thûác ùn cho
gia sc, loẩi thûá hai, la mò dễo àïí sẫn xët bưåt vâ lâm bấnh
mò, loẩi thûá
ba lâ la mò cûáng, loẩi nây lc àêìu chó àûúåc trưìng
úã nhûäng vng cố khđ hêåu àõa trung hẫi. Ngûúâi ta sûã dng loẩi
nây àïí chïë biïën bưåt thûåc phêím vâ mò hẩt.
Tûâ cëi thïë chiïën thûá hai, sẫn lûúång la mò tùng gêìn gêëp
ba lêìn (hún 500 triïåu têën vâo giûäa nhûäng nùm 90). La mò lâ
phêìn cưë
t ëu ca hïå thưëng lûúng thûåc thïë giúái. Ch ëu àûúåc
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
21

trưìng úã nhûäng vng cố khđ hêåu ưn hoâ, nố lâ trung têm ca
cấc hoẩt àưång thûúng mẩi nấo nhiïåt nhêët vúái khưëi lûúång lïn
túái 100 triïåu têën/ nùm trong àố la mò chiïëm gêìn mưåt nûãa sưë
lûúång lûúng thûåc àem ra trao àưíi trïn thõ trûúâng thïë giúái.
 La mò- loẩi cêy trưìng ưn àúái
Bùỉt ngìn tûâ Àưng ấ, ngây nay la mò àûúå
c trưìng trïn

àố àïí thđch ûáng vúđ àiïìu kiïån tûå nhiïn, la mò vêỵn àûú
åc trưìng
theo hònh thûác quẫng canh úã bïn kia búâ biïín Oural (biïín thåc
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
22

Nga phên cấch chêu Êu vâ chêu ấ). Kïí tûâ khi liïn bang Xư
Viïët tan rậ, Trung Qëc dêỵn àêìu thïë giúái vïì sẫn xët la mò
nhûng sẫn lûúång rêët thêët thûúâng vâ dao àưång theo nhûäng biïën
cưë ca thúâi tiïët hâng nùm. “Cấc nûúác múái nưíi” trong canh tấc
cêy la mò nhû Mơ, Canada, c vâ Ac-hen-tina cng ấp dng
hònh thûác quẫng canh vâ quấ trònh cú giúái hoấ úã
bùỉc Mơ diïỵn
ra nhanh àïën chống mùåt. úã Ac-hen-ti-na vâ c, la mò thûúâng
gùỉn liïìn vúái chùn ni vâ cng lâ mùåt hâng xët khêíu.
Sau cng, Trung Qëc, cấc nûúác bùỉc Phi (Tunisie, Algiïri,
Marưëc), vng Cêån Àưng, Pakistan vâ ÊËn Àưå àûúåc xïëp vâo khưëi
cấc qëc gia coi la mò nhû lâ loẩi cêy lûúng thûåc chđnh vâ vêỵn
ấp dng cấc biïån pha
áp k thåt cưí truìn trong canh tấc loẩi
cêy nây.
 Mưåt ngânh thûúng mẩi toân cêìu
Ngây nay, viïåc bn bấn la m trïn thïë giúái giûä mưåt vai
trô àùåc biïåt quan trổng vâ chiïëm khoẫng 20% sẫn lûúång lûúng
thûåc thïë giúái.
La mò xïëp hâng thûá hai trong sưë cấc sẫn phêím trao àưíi
trïn thïë giúái, sau dêìu lû
ãa. Ngânh kinh doanh la mò phất
triïín trïn phẩm vi toân thïë giúái, vò trong thúâi gian qua lûúång
la mò tiïu th tùng mẩnh úã cấc nûúác thïë giúái thûá ba vâ úã

nùm 1970, cêìu tùng gêëp àưi. Cêìu tùng lâ do la m àûúå
c tiïu
th mẩnh úã cấc nûúác thïë giúái thûá ba, mưåt mùåt do sưë dên tùng
nhanh, mùåt khấc do úã àư thõ àang cố phong trâo ùn mưåt sưë àưì
têy. Tẩi cấc nûúác Àưng Êu, tiïu th la m cng tùng thïm.
Tûâ nùm 1972, Liïn Xư c àậ tûâng phẫi nhêåp la m tûâ cấc
nûúác phûúng Têu àïí b lûúång la m thiïëu ht trong nûúác.
La m nhê
åp vïì ch ëu àïí ni bô ngùỉn hẩn. Cấc nûúác sẫn
xët la m lúán nhêët cng nùm trong sưë cấc nûúác nhêåp khêíu
la m nhiïìu nhêët thïë giúái: Trung Qëc vâ Nga sẫn xët hún
1/4 lûúång la m trïn thïë giúái nhûng lẩi tiïu th trung bònh
1/3 tưíng lûúång la m xët khêíu. Tẩi cấc nûúác cưng nghiïå
p
phûúng Têy, lûúång la m tiïu th vêỵn giûä ngun (trûâ Nhêåt
Bẫn) nhûng phêìn la m tiïu th giấn tiïëp àïí ni gia sc lẩi
tùng lïn.
Trong viïåc bn bấn la m trïn thõ trûúâng thïë giúái, mưåt
vâi cưng ty thûúng mẩi lúán giûä vai trô chđnh. Àố lâ cấc cưng ty
àa qëc gia theo mư hònh gia àònh (khưng tham gia thõ trûúâng
trûáng khoấn), do nùỉm bùỉt tưët thưng tin, cố khẫ nùng tâi chđnh
to lúán va
â cố cấc phûúng tiïån vêån chuín (cấc têìu chúã la m...
) nïn kiïím soất phêìn lúán cấc hoẩt àưång trao àưíi. Khưng nhûäng
kiïím soất cấc cåc giao dõch mua bấn ng cưëc mâ cấc cưng ty
nây côn nùỉm trong tay cẫ nhûäng phûúng tiïån vêån chuín, cấc
kho chûáa hâng, viïåc chïë biïën (xay bưåt, lâm bấnh biscuit, lâm
bấnh my
â theo kiïíu cưng nghiïåp). Ngoâi ra, hổ cng lao vâo
kinh doanh cấc loẩi thûåc phêím khấc nhû dêìu thûåc vêåt, àưỵ

la m. Vđ d, nùm 1980, Hoa K àậ sûã dng la m nhû mưåt
loẩi “v khđ xanh” àïí cẩnh tranh vúái àưëi th: Hoa K àậ dng
lïånh cêëm vêån mưåt phêìn chưëng lẩi Liïn Xư c (nhûng do lïånh
cêëm vêån nây Liïn Xư lẩi quay sang mua l
a m ca Canầa,
c vâ Ac-hen-ti-na) lâm cho lûúång la m tưìn kho ca M tùng
lïn, gêy st giấ vâ khiïën cấc ch trang trẩi tẩi vng Middle
West bêët bònh. Cëi cng, cấc ch trang trẩi nây àậ u cêìu
tưíng thưëng Reagan àûa ra lïånh dúä bỗ cêëm vêån (nùm 1981)... vâ
k nhûäng húåp àưìng giao hâng múái vúái Liïn Xư.
Viïåc àêìu cú ca ca
ác Cưng ty àa qëc kinh doanh ng cưëc gia
cng tấc àưång túái sûå biïën àưång ca giấ la m do cấc cưng ty
nây àống vai trô trung gian trong hún mưåt nûãa cấc cåc trao
àưíi. Giấ la m bõ ẫnh hûúãng nhiïìu nhêët do chđnh sấch ca
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i
25

cấc nûúác xët khêíu. Cấc nûúác xët khêíu la m thûúâng gip
àúä vâ trúå giấ cho cấc nhâ sẫn xët vâ xët khêíu ca nûúác
mònh, àùåc biïåt lâ M cố cấc Vùn phông phất triïín kinh tïë, vâ
Liïn minh chêu Êu cố chđnh sấch “thay thïë” khn khưí Chđnh
sấch nưng nghiïåp chung (PAC).
Vêën àïì trúå giấ àậ lâ
trổng têm ca vông àâm phấn
Uruguay (1986-1993): trong vông àâm phấn nây, cấc nûúác
tham gia àậ k àûúåc mưåt thoẫ ûúác vâo thấng 12 / 1993 dûå bấo
viïåc giẫm trúå gip cho xët khêíu vâ xem xết lẩi giấ la m
trïn thõ trûúâng.
 Gẩo

gẩo vêỵn lâ mưåt ngânh trưìng cêy lûúng thûåc phất triïín theo
hûúáng nêng cao chêët lûúång.
 Mưåt loẩi ng cưëc “khố tđnh”
Cêy la àôi hỗi nhûäng àiïìu kiïån tûå nhiïn vâ con ngûúâi hïët
sûác cao. Do vêåy, cêy la chó trưìng àûúåc úã mưåt sưë vng trïn
thïë giúái.
La gẩo lâ mưåt loẩi ng cưëc khố tđnh. Àï
í cố nhûäng v ma
bưåi thu, cêìn phưëi húåp nhiïìu ëu tưë: nhiïåt àưå ưn hoâ (khưng bao
giúâ dûúái 100C khi hẩt thốc nẫy mêìm vâ la chđn), tûúái nhiïìu
nûúác vâ àôi hỗi cưng viïåc lao àưång tó mó.
u cêìu vïì nhiïåt àưå rêët quan trổng, tuy nhiïn khưng quấ
chùåt chệ. Nhiïåt àưå cao chó thûåc sûå cêìn thiïët trong thúâi k lu
áa
chđn (đt nhêët nhiïåt àưå phẫi àẩt 20oC trong vông 25 àïën 40
ngây). Cêy la chõu àûång àûúåc nhûäng thay àưíi theo ma úã
nhûäng vng thåc Àõa Trung Hẫi núi ma àưng khưng quấ
lẩnh, vúái àiïìu kiïån àûúåc tûúái nhiïìu nûúác trong thúâi k tùng
trûúãng. Nhûng cng cố nhûäng vng trưìng la cẩn nhû úã chêu
Phi, mưåt vâi vng miïìn ni úã Àưng Nam ấ
. úã nhiïìu vng vêỵn
xẫy ra tònh trẩng trưìng la theo kiïíu du canh du cû trïn
nûúng rêỵy, nùng sët thêëp vâ àêët thûúâng bõ rûãa trưi. Trấi lẩi,
viïåc tûúái tiïu nûúác tưët cho phếp cố nùng sët cao (úã Nhêåt Bẫn
àẩt 60 tẩ / ha).
Tuy nhiïn viïåc tûúái tiïu khưng àún giẫn: nûúác tûúái phẫi
ngêåp cấc rång la, mûåc nûúác trong rång phẫi tùng dêìn cng
vúá
i chiïìu cao ca cêy la, nûúác khưng àûúåc ûá àổng hay thấo
cẩn trûúác v gùåt. Cấc cưng viïåc nây àôi hỗi phẫi kiïím soất

thiïn nhiïn, trong thûå
c tïë àûúåc tẩo nïn búãi nïìn nưng nghiïåp
trưìng la. Chđnh nhúâ la gẩo mâ phêìn àưng dên cû àậ cố thïí
sưëng ưín àõnh úã nưng thưn vâ cng chđnh do nhûäng àôi hỗi khùỉt
khe ca cêy la mâ mưåt sưë vng àêët sònh lêìy àậ trúã thânh
nhûäng miïìn àêët hûáa: viïåc xêy dûång cấc cưng trònh thu lúåi àậ
lâm bïå
nh sưët rết biïën mêët úã cấc àưìng bùçng Àưng Nam Ấ (àưìng
bùçng Irrawaddy, àưìng bùçng sưng Cûãu Long hay àưìng bùçng
Salouen).
úã chêu ấ, cng cố thïí phất triïín nhûäng ngânh trưìng trổt
khấc úã nhûäng vng “ph cêån” (nhû la m úã Pakistan, úã àêët
nûúác nây la m giûä vai trô ch àẩo, úã ÊË
n Àưå hay Trung
Qëc). Nhûng àưi lc, nhûäng thối quen trong tiïu dng cng
bõ nïìn vùn minh hiïån àẩi lâm thay àưíi (úã àêy phẫi kïí àïën
trûúâng húåp ca Nhêåt Bẫn trúã thânh mưåt nûúác cưng nghiïåp
hoấ). Côn àưëi vúái nhûäng ngûúâi dên nghêo, ngay cẫ khi mưåt
thay àưíi nhỗ vïì sẫn lûúång hâng nùm cng cố thïí gêy ra nhûäng
hêåu quẫ nghiïm tro
ång: àưëi vúái Bangladesh, àiïìu nây cố thïí trúã
thânh mưåt thẫm hoẩ gêy nïn nẩn àối. Thêåm chđ àưëi vúái cẫ
Trung Qëc, mưåt nûúác cố ngânh trưìng la nhòn chung phất
triïín, nhûng “miïëng cúm manh ấo” vêỵn ln lâ nưỵi bêån têm
ca cấc nhâ cêìm quìn. úã nûúác nây, sẫn xët chó àấp ûáng àûúåc