Thuyết 'Thiên nga đen' và thị trường chứng khoán

Con người có thể tính toán chính xác đến từng giây lúc nào có nhật thực,
nhưng không thể dự báo chính xác ngày mai giá chứng khoán sẽ như thế nào. Mọi
quy luật kinh tế đều phải chiếu qua lăng kính tâm lý con người để rồi biến đổi
khôn lường như chiếc kính vạn hoa.
Dự báo kinh tế bấy lâu nay còn tương đối chính xác do người ta cùng chia
sẻ một niềm tin rằng nếu làm như thế này sẽ có kết quả như thế kia. Chẳng hạn,
nếu hạ lãi suất, người dân sẽ vay tiền làm ăn nhiều hơn. Nay bỗng khủng hoảng
kinh tế tài chính nổ ra, mọi giá trị bị đảo lộn, niềm tin biến mất, và mọi dự báo hóa
ra đều trật lất. Lúc giá dầu thô vọt lên đỉnh 147 đôla một thùng, có ai dám nói nó
sẽ rớt xuống dưới mức 50 đôla chỉ trong vòng bốn tháng?
Chẳng lạ gì khi cuốn “Thiên nga đen” của Nassim Taleb được xuất bản vào
tháng 5/2007, có vô số bài điểm sách chê bai tác giả đủ điều và cũng chẳng lạ gì
đến cuối năm 2008, hàng chục bài báo nhắc đến nó như một dấu ấn của một thiên
tài suýt bị bỏ sót.
Đến nay “Thiên nga đen” bán được trên 370.000 cuốn ở Mỹ và Anh, đang
được dịch ra 27 thứ tiếng và liên tục nằm trên danh sách sách bán chạy nhất của tờ
New York Times trong 17 tuần liền.
Tư tưởng chủ yếu của Taleb, một giáo sư toán tài chính tại trường New
York University, có thể tóm gọn trong một câu: Tất cả chúng ta đều nhắm mắt làm
ngơ trước các biến cố hiếm hoi và cứ ảo tưởng mình có thể tiên đoán mọi rủi ro,
mọi cơ hội.
Taleb tin rằng nhà đầu tư thường bỏ qua nguy cơ thị trường biến động
mạnh, đặc biệt trong suốt thời gian dài kinh tế phát triển ổn định. Ông viết:
“Chúng ta cứ gán thành công cho sự tài tình của bản thân còn thất bại là do biến cố
ngoại lai, nằm ngoài tầm kiểm soát”.
Ông cho rằng các biến cố lớn thường xảy ra trong tài chính hơn ở ngoài đời
và đưa ra ví dụ: “Nếu ta lấy ngẫu nhiên từ dân số toàn cầu hai người có chiều cao
tổng cộng là 3,4 m. Xác suất mỗi người cao bao nhiêu? 3 m và 0,4 m? Làm gì có,
xác suất cao nhất là 1,7 m và 1,7 m.

thì bỗng nhiên, tài sản bình quân của nhóm sẽ tăng đột ngột. Như vậy chiều cao
của Yao Ming là loại Mediocristan còn tài sản của Bill Gates thuộc loại
Extremistan.
Tiến bộ xã hội, nhất là do khoa học kỹ thuật, đã làm loại Extremistan xuất
hiện nhiều hơn và liên quan đến con người nhiều hơn. Ví dụ, trước khi có công
nghệ thu âm, thu nhập của ca sĩ được phân bổ đều hơn bây giờ. Taleb tin rằng bộ
não con người phù hợp với một thế giới đơn giản hơn là thế giới phức tạp như
ngày nay. Con người vẫn có xu hướng thấy, tin và nhớ lâu những dữ kiện củng cố
suy nghĩ của chúng ta, những sự kiện phù hợp với dự phóng của con người về
tương lai.
Cũng đúng là các nhà phân tích chứng khoán hành động rất buồn cười. Họ
có thể cho rằng chứng khoán tăng giá vì Obama đắc cử và hôm sau nói ngược lại
chứng khoán giảm do Obama sắp lên làm tổng thống - tức diễn giải sự kiện theo
suy nghĩ chủ quan.
Giả dụ, một phụ nữ có thai đi qua, đối với người quan sát, đứa bé là con trai
hay con gái hoàn toàn là điều ngẫu nhiên nhưng đối với bà mẹ (đã đi siêu âm) thì
giới tính của con mình đã là chuyện đương nhiên. Ngẫu nhiên và đương nhiên
cùng nằm trong một sự việc, chỉ khác ở góc nhìn nhưng không ai chịu nhìn từ
nhiều góc độ.
Sự thành công của cuốn “Thiên nga đen” đem đến cho Taleb nhiều “biến cố
bất ngờ” - nói theo ngôn ngữ của ông. Trước tiên là một hợp đồng viết tiếp cuốn
khác, có thể có tựa đề Tinkering (Chỉnh sửa) với tiền ứng trước lên đến 4 triệu
đôla. Cuốn này bàn về chuyện làm thế nào để sống trong một thế giới chúng ta
không hiểu hết.
Hiện nay ai muốn mời Taleb đến nói chuyện, xin trả một buổi như thế
chừng 60.000 đôla. Khách hàng lại không thiếu, kể cả NASA, nhờ Taleb bày cách
xác định con “thiên nga đen” trong việc chuẩn bị các chuyến bay vào vũ trụ; Cơ
quan phòng chống hỏa hoạn của Mỹ muốn ông nói về xác suất cháy rừng…
Mới tháng 12/2007, Taleb đứng trước chừng 30 viên chức cao cấp của
Ngân hàng Société Générale của Pháp và thẳng thừng cảnh báo, việc sáp nhập

thỏa đáng hay không là chuyện khác - và cả xã hội toàn cầu cũng sẽ rơi vào bất ổn
nếu mọi người không còn tin vào hệ quả của hành vi từng được điều kiện hóa qua
mấy ngàn năm tiến hóa. Và sức mạnh của nhân loại nằm ở chỗ họ biết điều chỉnh
niềm tin để dần dần hướng đến cái tốt hơn, công bằng hơn và phổ quát hơn. .