Chuyên ñề Văn hoá ðông Nám Á

LÀNG GỐM BÀU TRÚC – NÉT ðẶC SẮC CỦA NGƯỜI CHĂM Trang - 2 -

ðẠI HỌC MỞ TP.HCM
KHOA ðÔNG NAM Á HỌC
CHUYÊN ðỀ: VĂN HOÁ ðÔNG NAM Á

BÀI THUYẾT TRÌNH

ðỀ TÀI: LÀNG GỐM BÀU TRÚC –
NÉT ðẶC SẮC CỦA NGƯỜI CHĂM

SV THỰC HIỆN
: NGUYỄN THẾ LỰC
GVHD
: ThS. ðÀNG NĂNG HOÀ
TP. HỒ CHÍ MINH,
Tháng 11/2009

Chuyên ñề Văn hoá ðông Nám Á

LÀNG GỐM BÀU TRÚC – NÉT ðẶC SẮC CỦA NGƯỜI CHĂM Trang - 3 -


I – GIỚI THIỆU
1. Dân tộc Chăm
Tên gọi khác
: Chàm, Chiêm, Chiêm Thành, Chăm Pa, Hời
Nhóm ñịa phương
: Chăm Hroi, Chăm Poổng, Chà Và Ku, Chăm Châu Ðốc.
Dân số
: 98.971 người.
Ngôn ngữ
: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Malayô - Polynéxia (ngữ hệ Nam Ðảo).
Lịch sử:
Dân tộc Chăm vốn sinh tụ ở duyên hải miền Trung Việt Nam từ rất lâu ñời, ñã
từng kiến tạo nên một nền văn hoá rực rỡ với ảnh hưởng sâu sắc của văn hoá ấn Ðộ.
Ngay từ những thế kỉ thứ XVII, người Chăm ñã từng xây dựng nên vương quốc Chăm
pa. Hiện tại cư dân gồm có hai bộ phận chính: Bộ phận cư trú ở Ninh Thuận và Bình
Thuận chủ yếu theo ñạo Bà la môn (một bộ phận nhỏ người Chăm ở ñây theo ñạo Islam
truyền thống gọi là người Chăm Bà ni). Bộ phận cư trú ở một số ñịa phương thuộc các
tỉnh Châu Ðốc,Tây Ninh, An Giang, Ðồng Nai và thành phố Hồ Chí Minh theo ñạo Islam
(Hồi giáo) mới.
Hoạt ñộng sản xuất
: Người Chăm có truyền thống nông nghiệp ruộng nước, giỏi làm
thuỷ lợi và làm vườn trồng cây ăn trái. Bên cạnh việc làm ruộng nước vẫn tồn tại loại
hình ruộng khô một vụ trên sườn núi. Bộ phận người Chăm ở Nam Bộ lại sinh sống chủ
yếu bằng nghề chài lưới, dệt thủ công và buôn bán nhỏ, nghề nông chỉ là thứ yếu.
Nghề thủ công phát triển ở vùng Chăm nổi tiếng là dệt lụa tơ tằm và nghề gốm nặn tay,
nung trên các lò lộ thiên. Việc buôn bán với các dân tộc láng giềng ñã xuất hiện từ xưa.
Vùng duyên hải miền Trung ñã từng là nơi hoạt ñộng của những ñội hải thuyền nổi tiếng
trong lịch sử.
Ăn
: Người Chăm ăn cơm, gạo ñược nấu trong những nồi ñất nung lớn, nhỏ. Thức ăn gồm

hệ mẹ, ñứng ñầu là một người ñàn bà thuộc dòng con út. Mỗi dòng họ lại có nhiều chi họ.
Xã hội cổ truyền Chăm ñược phân thành các ñẳng cấp như xã hội ấn Ðộ cổ ñại. Họ có
những vùng cư trú riêng và có những ngăn cách rõ rệt: không ñược thiết lập quan hệ hôn
nhân, không sống cùng một xóm, không ăn cùng một mâm
Cưới xin:
Phụ nữ chủ ñộng trong quan hệ luyến ái. Hôn nhân cư trú phía nhà vợ, con sinh
ra ñều theo họ mẹ. Sính lễ do nhà gái lo liệu. Gia ñình một vợ một chồng là nguyên tắc
trong hôn nhân.
Ma chay:
Người Chăm có hai hình thức ñưa người chết về thế giới bên kia là thổ táng và
hoả táng. Nhóm cư dân theo ñạo Bà la môn thường hoả táng theo giáo luật, còn các nhóm
cư dân khác thì thổ táng. Những người trong cùng một dòng họ thì ñược chôn cất cùng
một nơi theo huyết hệ mẹ.
Nhà mới:
Người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận khi dựng nhà mới phải thực hiện một
số nghi lễ cúng thần như: cúng Thổ thần ñể ñốn gỗ tại rừng. Khi gỗ vận chuyển về làng
phải làm lễ ñón cây. Lễ phạt mộc ñược tổ chức ñể khởi công cho việc xây cất ngôi nhà.
Lễ tết
: Người ta thực hiện nhiều nghi lễ nông nghiệp trong một chu kỳ năm như: lễ khai
mương ñắp ñập, lễ hạ ñiền, lễ mừng lúa con, lễ mừng lúa ra ñòng. Nhưng lễ lớn nhất vẫn
là lễ Bon katê ñược tổ chức linh ñình tại các ñền tháp vào giữa tháng mười âm lịch.
Lịch
: Người Chăm có nông lịch cổ truyền tính theo lịch âm.

Chuyên ñề Văn hoá ðông Nám Á

LÀNG GỐM BÀU TRÚC – NÉT ðẶC SẮC CỦA NGƯỜI CHĂM Trang - 6 -

Học: Dân tộc Chăm có chữ từ rất sớm. Hiện tồn tại nhiều bia kí, kinh bằng chữ Chăm.
Chữ Chăm ñược sáng tạo dựa vào hệ thống văn tự Sascrit, nhưng việc sử dụng chữ này

3. Làng gốm Bàu Trúc
Làng Bầu Trúc là một trong hai làng gốm cổ xưa nhất ở ðông Nam Á nằm cách thành
phố Phan Rang -Tháp Chàm 10km về hướng Nam. ðây là một làng nhỏ có hơn 400 hộ

Chuyên ñề Văn hoá ðông Nám Á

LÀNG GỐM BÀU TRÚC – NÉT ðẶC SẮC CỦA NGƯỜI CHĂM Trang - 7 -

trong ñó 85% hộ làm nghề gốm truyền thống. Người trong làng kể rằng chính Pô klong
Chanh là người ñã truyền nghề, ông là một trong những vị tổ sư của nghề gốm từ thời xa.
Nét ñộc ñáo của làng gốm Bầu Trúc chính là 5 công ñoạn chế tác ra sản phẩm gốm vẫn
ñược duy trì, kế thừa và phát huy cho ñến ngày nay. Theo một vài nghệ nhân lớn tuổi của
làng Bầu Trúc, sản phẩm gốm của Bầu Trúc nổi tiếng có lẽ nhờ thổ nhưỡng của Bầu
Trúc. Từ ñất, qua nghệ thuật ủ ñất, pha ñất với cát… rồi sự sáng tạo từ ñôi bàn tay khéo
léo của các nghệ nhân ñã tạo nên những sản phẩm gốm vừa ñộc ñáo, vừa nghệ thuật.
Người dân ở Bầu Trúc ñã dùng ñôi bàn tay khéo léo của mình, những vòng tre và những
vỏ sò ñể tạo ra những tác phẩm vô giá. Thật ñáng ngạc nhiên trong khi những làng nghề
gốm khác ñã ñổi sang dùng bàn xoay như một công cụ thiết yếu, thì trái lại các nghệ nhân
Chăm vẫn dựa vào ñôi bàn tay tài năng của mình và những công cụ thô sơ. ðể tạo ra một
sản phẩm gốm, một nghệ nhân Chăm chỉ cần dùng một cái ñe – cái ñế bằng gỗ (không
phải vòng xoay) và các công cụ thô sơ khác cùng với ñất tơi; sau ñó dùng tay ñể nặn
những mẫu ñất sét thành những tác phẩm mà họ muốn. Bằng những thao tác khéo léo và
các tuyệt phẩm ñã ñược hình thành.
II – NGHỆ THUẬT CHẾ TÁC GỐM
Việc nghiên cứu nghêt thuật gốm Chăm, cho ñến nay hãy còn ít ỏi, bởi lẽ những công
cuộc khai quật khảo cổ, và những dấu hiệu về gốm Chăm hãy còn mới bắt ñầu ñược quan
tâm. một số các tác giả, gần ñây, ñã cố gắng lưu tâm ñến mối quan hệ giữa văn hoá Sa
Huỳnh và Văn hoá Chăm trong ñó có các loại hình gốm, ñặc biệt là các chumbằng gốm
thô trong chức năng làm mộ táng, chứa các di cốt hoả táng. Nhưng ñó chỉ mới là một
ñịnh hường, còn cần nhiều cứ liệu và công sức nghiên cứu tìm kiếm nhiều hơn nữa. Gần

ñược lấy chung cho cả làng. ðất sét ñược lấy vào khoàng tháng giêng, tháng hai kho tiết
trời nắng ráo, ñất khô dễ vận chuyển. ðất sét làm gốm ñược trữ trong các chòi trại che
tạm, ñể dùng dần.
Khi làm gốm, ñất sét ñuợc sàn lọc kỹ càng, loại bỏ mọi tạp chất nhỏ nhất, sau ñó ñược
ngâm nước ñể tạo ñộ quánh dẻo cần thiết. Cát ñược pha với ñất sét theo những tỷ lệ nhất
ñịnh tuỳ theo sản phẩm. Ở Bàu Trúc, sản phẩm càng lớn thì càng cần nhiều cát, ví như:
làm lu cần 1 ñất 1 cát, làm khạp cần 3 ñất 2 cát, làm nồi thì 2 ñất 1 cát,
Việc trộn cát, ñất và nước ñược chú ý trộn ñều và kỹ, ñảm bảo ñộ dính và ñồng nhất của
ñất làm gồm trước khi tạo hình.
2. Kỹ thuật tạo dáng
Cho ñến nay, người thợ thủ công vẫn không dùng bàn xoay, thay vào ñó là một bàn ñế gỗ
cố ñịnh giống như chiếc mâm gỗ, hoặc dùng ngay một chiếc lu lớn ñặt úp, ñáy lu ñược
làm bàn kê. ðối với những sản phẩm có kích thuớc lớn thì người thợ làm ngay trên nền
ñất bằng phẳng ñể làm, sau ñó ñể nguyên tại chỗ và phơi khô.
ðể tạo dáng, người Chăm ở Bàu Trúc và Trì ðức dùng khá nhiều dụng cụ như vòng quơ
(gai kuáh) ñể cạo mặt láng bên ngoài, vòng pouk nạo ñất trong ñáy, bàn ñập ñể vỗ ñều
bên ngoài Những dụng cụ này khá ñơn giàn, ñược làm bằng tre hoặc sắt uốn cong, và
ñôi khi cũng sử dụng vỏ sò ñể nạo, chuốt ñất bên trong, bên ngoài sản phẩm.

Chuyên ñề Văn hoá ðông Nám Á

LÀNG GỐM BÀU TRÚC – NÉT ðẶC SẮC CỦA NGƯỜI CHĂM Trang - 9 -

Tuỳ theo mỗi loại sản phẩm, các công ñoạn thực hiện có khác nhau, nhưng nhìn chung,
kỹ thuật chế tác gốm Chăm trải qua các bước:
a) Bẻ miệng:

Với chiếc vòng quơ bằng tre và một chiếc khăn thấm nước, người thợ thủ công nối những
lọn ñất hình con chạch tạo nên phần miệng sản phẩm theo ý ñịnh chế tác sản phẩm.
Người thợ vừa ñi quanh vừa miết nhẹ vòng quơ bên ngoài, theo chiều từ dười lên ñể làm


LÀNG GỐM BÀU TRÚC – NÉT ðẶC SẮC CỦA NGƯỜI CHĂM Trang -
10
-

Còn ở làng Trì ðức, người ta trang trí bằng cách dùng nước ñất vàng bôi lên mặt ngoài
hoặc vảy thêm các loại nước chế bằng quả cây dông, cây thị lên mặt gốm ngay sau khi
vừa nung xong, tạo nên các vết loang sẫm màu.
3. Nung gốm
Kỹ thuật nung gốm rất ñơn giản, không cần lò nung mà nung ngoài trời, tại một khoảng
ñất rộng.
Việc nung gốm ñược thực hiện với sự ñốt lửa chung của nhiều gia ñình cùng góp củi và
sắp chung các sản phẩm với nhau.
Các sản phẩm gốm sau khi phơi khô từ 3 – 7 ngày tuỳ ñộ lớn, ñược gọi là gốm mộc và
ñem ñi nung.
Người ta chất một lớp củi thưa, sau ñó ñến gốm mộc úp miệng xuống và thêm củi chung
quanh cả trên mặt khối của sản phẩm ñịnh nung. việc ñốt lửa ñược thực hiện vào giữa
trưa và xuôi hướng gió ñể lửa cháy thành ngọn to. Củi cháy tàn ñến ñâu thì sản phẩm
gốm chín ñến ñó. Sau ñó, ta dùng một cây sào dài lấy từng sản phẩm ra, ngay tức khắc,
người khác cầm nhành lá nhúng nước trài dông, trái thị ngâm giã nhỏ, rảy lên các sán
phẩm vừa ra lò còn ñang nóng. mặt gốm thấm nước quả loang lỗ các màu ñen, thẫm ñạm
nhạt như kiểu da báo. ðó là cách làm ở làng Trì ðức.
Còn ở Bàu Trúc, người ta nung theo từng gia ñình. Sản phẩm gốm chất thành nhiều lớp
bên trên một lớp dày khoảng một gang tay các loại củi lẫn rơm rạ, lá khô và cả phân trâu
bò khô. Sau khi chất lên một ñộ cao vừa phải, người thợ sẽ trải lên toàn bộ trên bề mặt
ñống gốm ñó một lớp rơm rạ dày khoảng nửa gang tay. Người ta chọn lúc ñừng gió ñể
ñốt, nhằm làm cho lớp rơm rạ bên trên khối sản phẩm cháy ñều và hết tạo thành lớp tro ủ
kín, giữ hơi nóng của lớp củi bên dưới tiếp tục cháy. Vài tiếng sau, hoặc có khi ñể qua
ñêm cho tàn lửa thì sản phẩm gốm mới ñược coi là nung chín và dở ra.
4. Sản phẩm gốm

củi. Bà Bứng mới xây ñược căn nhà gạch thay cho nhà tranh vách ñất nhờ tiền làm gốm
chắt chiu góp lại.
Nhà nghệ nhân ðàng Thị Phan cũng khá lên nhờ chuyển từ làm gốm truyền thống sang
gốm mỹ nghệ. Bình, vại gốm mỹ nghệ chất ñầy sân. Ngoài gốm truyền thống, hiện bà
Phan làm thêm hàng mỹ nghệ cho bốn công ty xuất khẩu ñi Mỹ, Nhật. Mỗi tháng lò gốm
bà Phan làm ñược 300 sản phẩm gốm mỹ nghệ, trừ chi phí dư ñược 2 triệu ñồng mỗi
tháng.
Vài năm gần ñây, nhiều doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ ñã ñể mắt ñến dòng gốm mang
nét bí ẩn ngàn xưa của làng Bàu Trúc. “Nguyên liệu làm gốm từ cát lẫn hạt vàng non
thiên nhiên làm nên những sản phẩm gốm ñộc ñáo chính là ñiểm nhấn mà chúng tôi
muốn giới thiệu với khách Âu, Mỹ”, chị Mai Thị Nhân – giám ñốc sản xuất Công ty Việt
Hạ Chí (TP.HCM) – nói.
Quao, tên dòng sông chảy cạnh làng gốm Bàu Trúc, ñược chọn làm tên dòng sản phẩm
khoác tấm áo mới của làng gốm. Việt Hạ Chí ñã xuất hơn 20 khối hàng gốm Chăm ñi

Chuyên ñề Văn hoá ðông Nám Á

LÀNG GỐM BÀU TRÚC – NÉT ðẶC SẮC CỦA NGƯỜI CHĂM Trang -
12
-

Pháp, Singapore. Trong kho Việt Hạ Chí lúc nào cũng trữ khoảng một container 40 feet
hàng gốm Quao ñể kịp giao hàng ñúng hạn. Mỗi tháng Việt Hạ Chí ñưa ra khoảng 20
mẫu gốm mới. Trên những sản phẩm gốm Quao, ý tưởng của nghệ nhân làng gốm và nét
sáng tạo của Việt Hạ Chí ñã ñược kết hợp hài hòa. Thành công ñã mỉm cười với những lô
hàng gốm Quao ñầu tiên, những thị trường mới mở ra
IV – KẾT LUẬN
Nghệ thuật chế tác gốm Chăm hiện nay chỉ còn bảo lưu ở vùng người Chăm Ninh Thuận
và cũng chỉ là hạn hẹp trong một vài ñịa phương như Bàu Trúc, Trí ðức, Nhìn chung
kỹ thuật chế tác gốm Chăm khá ñơn giản, thợ thủ công nghề gốm Chăm vẫn còn duy trì

KHOA HỌC XÃ HỘI – 1991.
 WEBSITE TỈNH NINH THUẬN:
WWW.NINHTHUAN.GOV.VN
 WEBSITE UỶ BAN DÂN TỘC:
CEMA.GOV.VN

Chuyên ñề Văn hoá ðông Nám Á

LÀNG GỐM BÀU TRÚC – NÉT ðẶC SẮC CỦA NGƯỜI CHĂM Trang -
14
-


17
-b) Một số hoa văn ñược sử dụng trong gốm Chăm: