Tư duy hậu hiện đại và những cách thu
nhận kiến thức
Nguyễn Hào Hải
An ninh Thế giới cuối tháng

Có thể thấy hai kiểu để tìm hiểu, thu nhận kiến thức. Cách thứ nhất: cách học để biết
nhằm gia tăng thêm kiến thức (La savoir) hay nói cách khác kiến thức có được nhờ sự
học và đặc điểm của cái sự học này là phát huy trí óc từ khả năng thuộc, nhớ
Nhiều người rất thông minh, rất giỏi, thuộc nhớ rất nhiều. Bộ óc của họ có thể gọi là
"Một cuốn từ điển bách khoa" kiến thức rộng lớn, biết mọi điều Đông- Tây- Kim- Cổ và
được người đời rất thán phục, ngợi ca. Đây là điển hình người tài của thời kỳ tiền hiện đại
và một phần của hiện đại.
Cái học của tinh thần hậu hiện đại rất khác. Học không chỉ để biết mà học để sáng tạo.
Do vậy tinh thần khoa học hậu hiện đại không đề cao dạng kiến thức La savoir- có được
do khả năng thuộc, nhớ mà có (những kiến thức này chủ yếu là những kiến thức cố định,
có sẵn do nền học vấn của những người đi trước tạo ra) mà đề cao loại kiến thức La
connaissance- có được chủ yếu nhờ vào năng lực nhận thức (Lacapacité de la
connaissance). Những người có năng lực (Capacité) hay có thể gọi là năng lượng
(énergie) nhận thức không cần học nhiều nhưng biết nhiều.
Những nhà bác học chế tạo ra các con tàu vũ trụ chưa hề bao giờ học lái con tàu vũ trụ
hay học cách ra khỏi con tàu vào khoảng không để sửa chữa khi bị hư hỏng, nhưng họ
biết mọi việc của một phi hành gia, và chỉ dẫn những cách thức thao tác cho phi hành gia
ra ngoài khoảng không để sửa chữa
Người có năng lực, năng lượng nhận thức ngoài yếu tố bẩm sinh, còn nhờ kinh nghiệm
sống, kỹ năng sống, sự nhạy cảm, óc tưởng tượng phong phú…tất nhiên không thể bỏ
qua việc học tập để thu nhận, hiểu biết những kiến thức nền tảng (La savoir). Và đặc biệt
một đặc điểm nổi trội nhất là khả năng tạo phong cách tư duy phản biện với những điều
mình biết, mình hiểu trong sách vở, trong đời sống.
Xin lưu ý rằng tư duy phản biện của tinh thần khoa học hậu hiện đại đã khác về chất, về
cường độ so với tư duy phản biện như là một yếu tố cặp đôi với chính thuyết trong tiến
trình nghiên cứu khoa học đã có từ lâu đời ở phương Tây (Argumentation). Sự phản biện

Chính vợ chồng nhà tỷ phú Bill Gattes hiện nay đã không ngại ngùng bỏ ra rất nhiều tiền
của để tài trợ cho một số nhà khoa học tài ba tìm ra, phát hiện ra, sáng tạo ra những cái
mới có giá trị cho nhân loại mà vẫn còn ở phía trước mà đầu óc của các nhà khoa học
bình thường không hình dung ra được, hoặc cho là ngược đời phi lý- đó chính là những
para- những cái chuẩn bị xuất hiện, còn ẩn bóng, còn chưa xuất hiện…Nói tóm lại đó là
những "cú" đột phá, những bước nhảy vọt của sự khám phá, sáng tạo của tinh thần khoa
học hậu hiện đại.
Sự học của thời kỳ hậu hiện đại đã khác xa kiểu học cũ, nhất là lối học giỏi, học để có
một tấm bằng. Trong thời hậu hiện đại, một nhà khoa học, chỉ có một bằng tiến sĩ (dù đó
là loại giỏi chứ chưa nói đến loại tầm tầm hay loại "tiến sĩ giấy") cũng sẽ khó trụ vững
trên con đường sự nghiệp của mình, nếu không nỗ lực để có thêm những bằng của những
chuyên ngành khác phù trợ. Sự phát triển như vũ bão của khoa học trong thời hậu hiện
đại đã đẩy nhanh tốc độ gia tăng tính liên ngành (Interdisciplinarité) trong nghiên cứu
khoa học, ứng dụng khoa học, cho nên với một tấm bằng của một chuyên ngành, của một
bộ môn sẽ làm cho các nhà khoa học gặp nhiều khó khăn, cản trở cho công việc, bởi có
nhiều ngành khoa học, nhiều ngành sản xuất cần phải phối hợp nhiều chuyên ngành,
nhiều bộ môn khoa học khác nhau mới tiến hành tốt hơn được.
Các bậc tiến sĩ là vậy, sinh viên của thời hiện đại ở bậc đại học cũng không chỉ đạt được
một tấm bằng là sự nghiệp của cuộc đời đã tạm ổn. Do tính liên ngành càng phát triển
rộng, sâu, có nhiều ngành khoa học mới, ngành nghề mới ra đời, khoa học trong một thế
giới phẳng nhưng phân khoa theo kiểu cũ ngày càng trở nên cứng nhắc, hạn hẹp, không
đáp ứng sự phát triển khoa học cũng như nguồn lực lao động mới sẽ phải điều chỉnh lại.
Sẽ không còn ranh giới trong các khoa, các bộ môn của các trường Đại học được phân
chưa rõ ràng như cũ. Chính tính liên ngành trong khoa học đòi hỏi phải có những cơ cấu
mới trong tổ chức nghiên cứu khoa học cũng như trong đào tạo khoa học. Sự phát triển
mạnh mẽ với tốc độ cao của khoa học kỹ thuật thời hậu hiện đại làm cho người ta không
có thể biết trước chắc chắn được rằng trong 10, 15, 20 năm nữa ngành nào cũ sẽ còn đắc
dụng và ngành nào, bộ môn nào mới sẽ là "hot" nhất, quan trọng nhất…Vì vậy người sinh
viên của thời hậu hiện đại phải biết hơn một chuyên ngành mà mình học.
Công tác đào tạo tri thức cho sinh viên không thể theo kiểu chuyển giao trí thức trọn gói

trong công tác này
Nguồn: An ninh Thế giới cuối tháng