Vết thương mắt
Tiến sĩ Nguyễn Văn Đàm

I. Đại cương
1.1. Khái niệm:
Vết thương mắt, đụng dập nhãn cầu và bỏng mắt được tính chung vào nhóm bệnh
chấn thương mắt. Chấn thương mắt cùng với đục thể thuỷ tinh, bệnh mắt hột là những
nguyên nhân gây mù hàng đầu cho nhân loại.
Nói vết thương tức là có sự đứt rách tổ chức do những tác nhân sắc nhọn hoặc do
sự giằng giật. Đối với nhãn cầu còn phải phân ra khái niệm vết thương xuyên chột, vết
thương xuyên suốt. Gọi là vết thương xuyên chột khi mà tác nhân chỉ gây ra đứt rách
tổ chức ở một phía thành nhãn cầu, đường đi của tổn thương dừng lại ở tổ chức nội
nhãn. Tác nhân gây vết thương loại này có thể nằm lại trong nhãn cầu tạo dị vật nội
nhãn khi là những mảnh nhỏ hoặc đã được rút ra khi chúng là dao, lưỡi lê, mảnh tre,
nứa, que nhọn.v.v. Gọi là vết thương xuyên suốt khi mà tổn thương có ở cả hai phía
của thành nhãn cầu với lỗ vào ở một phía và lỗ ra ở phía đối diện. Cũng như vết
thương xuyên chột, vết thương xuyên suốt có thể có dị vật hốc mắt nếu tác nhân là
những mảnh nhỏ hoặc không có dị vật hốc mắt nếu tác nhân đã được rút trở lại khi
chúng là dao nhọn, lưỡi lê, que nhọn.v.v. thậm chí vết thương xuyên suốt có thể đi qua
cả thành hốc mắt và trở thành vết thương thấu não.
1.2. Khám bệnh vết thương mắt:
Bệnh nhân bị vết thương mắt, nhất là vết thương nhãn cầu thì giai đoạn đầu rất
đau cho nên khó khám toàn diện. Tốt nhất là có thuốc tê bề mặt (Dicain) để giảm cảm
giác đau thì mới khám được dễ dàng và đầy đủ.
Vết thương ở mi dễ thấy với máu chảy và vết thương lộ diện. Đôi khi có thể gặp
những vết thương nhỏ, đã có cục máu đông che lấp nhất là vết thương ở góc trong thì
dễ bị bỏ qua. Cần dùng bông sạch hoặc gạc lau máu hoặc chất tiết để quan sát. Kết hợp
đánh giá các mốc giải phẫu tự nhiên như sự liên tục của bờ tự do, sự tương ứng của hai
lỗ lệ…. Còn có thể gặp vết thương mi chỉ với một lỗ nhỏ. Cần lật mi hoặc dùng que
thăm dò để xem đường đi vết thương có xuyên thấu mi và tiếp tục xuyên vào nhãn cầu
hay không.

2.2.2. Loại xuyên thấu mi:
Vết thương đã thấu mi rất có thể kèm theo thương tổn ở nhãn cầu, vết thương
nhãn cầu cần được xử trí trước sau đó mới trở lại với các tổn thương của mi mắt.
* Nếu có đứt lệ quản (vết thương ở đoạn phía trong cục lệ ): Cần có dụng cụ chuyên
dùng (pigtail - đuôi lợn) để luồn ống silicon vào lệ quản làm nòng, khâu nối lệ quản
trên nòng sau đó mới khâu vết thương. Loại tổn thương này nên được xử trí ở tuyến
chuyên khoa vì cần kỹ thuật vi phẫu và dụng cụ chuyên khoa.
* Nếu có đứt dây chằng mi trong, dây chằng mi ngoài: phải khâu nối dây chằng như
nối gân hoặc khâu dây chằng vào màng xương chỗ bám cũ theo đúng giải phẫu tiếp
sau đó khâu vết thương từng lớp.
* Vết thương có đứt bờ mi tự do: Tổn thương loại này thường kèm theo đứt các thớ cơ
vòng cung mi, hai đầu cơ co lại làm cho vết thương toác rộng, kết giác mạc do đó bị
lộ. Việc khâu vết thương cần được tiến hành sớm để che phủ nhãn cầu. Về kỹ thuật
khâu nên tuân thủ theo thứ tự :
- Mối khâu đầu tiên ở bờ tự do phải bảo đảm cho bờ tự do thật khớp. Nếu có di lệch
sẽ gây kích thích kéo dài đồng thời ảnh hưởng xấu về mặt thẩm mỹ.
- Khâu sụn - kết mạc từ phía mặt trước, điều quan trọng là phải quan sát kỹ khi xuyên
kim thắt chỉ để đảm bảo mép sụn thật khớp. Nút chỉ buộc như vậy sẽ đựoc vùi trong tổ
chức mép vết thương ở bình diện mặt trước sụn.
- Cuối cùng là khâu lớp da - cơ.
Thuốc dùng sau mổ cho các vết thương mi cũng như các trường hợp vết thương
phần mềm khác, không được quên dùng huyết thanh chống uốn ván.

2.2. Vết thương kết mạc:
Rách kết mạc đơn thuần nếu dài trên 5mm và có lộ củng mạc hoặc cơ thẳng thì
mới cần khâu, dùng kim chỉ nhỏ khâu mối vắt hoặc mối rời. Cần phải thăm dò củng
mạc cẩn thận và phải hoàn toàn yên tâm không có tổn thương củng mạc thì mới khâu
vết thương kết mạc. Chỉ khâu kết mạc sẽ được cắt sau 7 - 8 ngày.
2.3. Vết thương giác mạc:
Nếu vết thương lớn thì dễ thấy và phòi qua đó là tổ chức nội nhãn, thường là

tinh. Dùng kháng sinh, thuốc chống viêm, các thuốc tăng cường tái tạo hồi phục tổn
thương, chủ yếu đường tại mắt. Nếu vết thương xuyên sâu nội nhãn, cần dùng các
thuốc trên phối hợp đường toàn thân.
ở tuyến không đủ điều kiện để xử trí, nếu gặp vết thương giác mạc thì chỉ khám
xét chẩn đoán, rỏ mắt dung dịch kháng sinh, vệ sinh mắt sơ bộ. Tốt hơn nữa là rỏ
thuốc giãn hoặc co đồng tử tuỳ vị trí tổn thương giác mạc như đã nêu trên. Sau đó
băng kín hai mắt với mảnh bảo vệ úp lên mắt bị thương để đảm bảo cho nhãn cầu
không bị đè ép rồi chuyển tuyến sau điều trị. Cần nhớ tuyệt đối không được tra thuốc
mỡ vào mắt có vết thương nhãn cầu.
2.4. Vết thương xuyên củng mạc:
Đây là loại tổn thương nặng nề nhưng lại tương đối kín đáo vì bị ẩn sau lớp kết
mạc. Nếu vết thương rộng và ở trước xích đạo nhãn cầu thì dễ quan sát thấy nó cùng
với các tổ chức nội nhãn phòi ra và chảy máu. Nếu vết thương nhỏ hoặc ở phía sau
xích đạo thì khó phát hiện, cần phải dựa vào các dấu hiệu
- Tụ máu kết mạc, khối phồng có màu đen của hắc mạc.
- Tiền phòng sâu, mống mắt thậm chí còn lõm về phía sau.
- Mắt mềm, có khi không đo được nhãn áp.
- Soi đáy mắt: máu dịch kính, vết thương ở võng mạc, hắc mạc.
Khi đã nghĩ tới vết thương xuyên củng mạc thì cần chỉ định phẫu thuật. Nếu chưa
phải là chẩn đoán xác định thì với việc mở rộng kết mạc chúng ta mới có được kết
luận chắc chắn. Cách thức xử trí các vết thương củng mạc cũng tương tự như xử trí tổn
thương củng mạc do đụng dập. Vô cảm cho loại tổn thương này tốt nhất là gây mê để
tránh phòi thêm tổ chức nội nhãn khi tiêm tê hậu nhãn cầu.
2.5. Vết thương xuyên nhãn cầu kèm theo dị vật nội nhãn:
* Vết thương nhãn cầu có dị vật nội nhãn: Chỉ nên lấy dị vật qua vết thương
trong trường hợp dị vật ở gần mép vết thương (2-3mm) ngoài ra các trường hợp khác
thì không được phép. Vết thương có dị vật nội nhãn cần được chụp film thường, film
khu trú Baltin, làm siêu âm khu trú dị vật. Dị vật nội nhãn nhìn chung là nên lấy vì để
lâu sẽ gây những biến đổi bệnh lý cho nhãn cầu. Nhưng lấy dị vật chỉ nên thực hiện ở
những bệnh viện có chuyên khoa sâu.

3.3.3. Viêm màng bồ đào sau chấn thương: Mắt đau rức dai dẳng, có phản ứng
thể mi, có tủa sau giác mạc, tiền phòng có dấu hiệu Tyndal (+), dính méo đồng tử.
Điều trị với Atropin 1- 4% rỏ mắt, dung dịch coticoid hoặc non- steroid rỏ mắt,
corticoid tiêm dưới kết mạc hoặc tiêm cạnh nhãn cầu. Nếu viêm màng bồ đào nặng
hơn thì phải dùng corticoit đường truyền tĩnh mạch.
3.3.4. Xuất huyết nội nhãn thứ phát: Cần kết hợp với các thầy thuốc nội khoa
tìm nguyên nhân để điều chỉnh đông máu. Cho vitamin C, K, Canxi, tiêm Hyasa dưới
kết mạc để tăng tiêu máu.
3.3.5. Viêm mắt giao cảm: Đây là một biến chứng đáng sợ của vết nhãn cầu nói
riêng, chấn thương mắt nói chung nhất là những vết thương có tổn thương vùng thể
mi. Mắt tổn thương giải phóng dị nguyên, cơ thể đáp ứng bằng cách sinh kháng thể.
Kháng thể này sẽ tấn công gây viêm màng bồ đào cả ở mắt lành và hậu quả là mắt bị
thương mù loà do tổn thương trực tiếp còn mắt lành mù loà do viêm mắt giao cảm.
Ngày nay biến chứng viêm mắt giao cảm đã ít đi song cần nhớ đó là do chúng ta
đã có một vũ khí lợi hại là corticoid. Kháng sinh và corticoid luôn là những thuốc
không thể thiếu khi điều trị các vết thương nhãn cầu có tổn thương các chi tiết giải
phẫu nội nhãn. Tuy nhiên trong quá trình theo dõi nếu thấy ở mắt bị thương triệu
chứng đau nhức không những giảm mà còn tăng lên, mắt bên không bị thương mờ đi
với các triệu chứng của viêm màng bồ đào thì cần đặt vấn đề phẫu thuật bỏ nhãn cầu
mắt bị thương và tăng cường liều corticoid điều trị viêm màng bồ đào cho mắt còn lại
với nhiều đường dùng: tĩnh mạch, tiêm cạnh nhãn cầu, rỏ mắt thì mới hy vọng thoát
được mù loà.