Sáng kiến kinh nghiệm Sơ đồ phản ứng.
GV: Lê Ngọc Tú - Trường THPT Hàm Rồng – TP Thanh Hóa Trang 1 SƠ ĐỒ PHẢN ỨNG HÓA HỌC VÔ CƠ VÀ HỮU CƠ
DÀNH CHO HỌC SINH TỪ LỚP 9 LỚP 12

PHIÊN BẢN 2-2004-2011

A. ĐẶT VẤN ĐỀ

I- LỜI MỞ ĐẦU.

Giáo dục thế hệ trẻ là nhiệm vụ mà tất các các quốc gia trên thế giới đều coi là
chiến lược của dân tộc mình.Vì thế đại hội lần IX đảng cộng sản Việt Nam trong
nghị quyết ghi rõ:”Giáo dục là quốc sách hàng đầu”, tương lai của một dân tộc,
một quốc gia phải nhìn vào nền giáo dục của quốc gia đó.
Nêu về tầm quan trọng của giáo dục cho thế hệ trẻ nhân ngày khai trường đầu
tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “ non sông
Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh
quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ
một phần công lớn công học tập của các em”. Trước khi người ra đi trong duy
chúc chủ tịch Hồ Chí Minh có dặn: “Phải giáo dục thế hệ trẻ để cho họ trở thành
người vừa hồng vừa chuyên ”.
Trong điều kiện hiện nay khi khoa học kỹ thuật của nhân loại phát triển như vũ
bão, nền kinh tế trí thức có tính toàn cầu thì nhiệm vụ của nghành giáo dục vô
cùng to lớn: Giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức cho học sinh mà còn phải
giúp học sinh vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống, vừa mang tính giáo

trong sách giáo khoa dành cho học sinh từ lớp 9 đến lớp 12 và thiết thực cho cả
học sinh ôn thi tốt nghiệp, đại học, cao đẳng
Hai sơ đồ sẽ giúp học sinh hoá học chủ động hơn, dễ hiểu, thiết thực, gần gủi
với đời sống và lôi cuốn học sinh khi học hoá học theo chương trình cải cách
giáo khoa mới hiện nay, hữu ích cho cả đồng nghiệp và học sinh.

II- THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:

1-THỰC TRẠNG :
Môn hoá học trong trường phổ thông giữ một vai trò quan trọng trong việc
hình thành và phát triển trí dục của học sinh.
Mục đích của môn học là giúp cho học sinh hiểu đúng đắn và hoàn chỉnh,
nâng cao cho học sinh những tri thức, hiểu biết về thế giới, con người thông qua
các bài học, giờ thực hành của hoá học.
Học hoá học để hiểu, giải thích được các vấn đề thực tiễn thông qua cơ sở
cấu tạo nguyên tử, phân tử, sự chuyển hoá của các chất bằng các phương trình
hoá học Đồng thời khởi nguồn, là cơ sở phát huy tính sáng tạo đưa những ứng
dụng phục vụ trong đời sống của con người .
Hoá học góp phần giải toả, xoá bỏ hiểu biết sai lệch làm phương hại đến đời
sống, tinh thần của con người
Để đạt được mục đích của học hoá học trong trường phổ thông thì không chỉ
giáo viên mà phương pháp, phương tiện học tập…cũng là nhân tố tham gia quyết
định chất lượng. Đó là vấn đề cần quan tâm và nghiên cứu nghiêm túc.
Trước tình hình phải đổi mới phương pháp dạy - học, đã và đang thực sự là
yếu tố quyết định hiệu quả giờ dạy. Một trong những yếu tố để đạt kết quả dạy –
học tốt thì phải phát huy tính thực tế, giáo dục về môi trường, về tư tưởng vừa
mang bản sắc dân tộc mà không mất đi tính cộng đồng trên toàn thế giới, những
vấn đề cũ nhưng không cũ mà vẫn có tính chất cập nhật và mới mẽ, đảm bảo:
Tính khoa học – hiện đại, cơ bản, tính thực tiễn và giáo dục kỹ thuật tổng hợp,
tính hệ thống sư phạm

sử dụng. Để có kết quả dạy- học tốt phải kết hợp nhiều phương pháp khác nhau,
cách sử dụng phương pháp trong những trường hợp cụ thể cũng khác nhau:
“Trong cái chung cũng có cái riêng, trong cái riêng cũng có cái chung”.
Kết quả, hiệu qủa của thực trạng trên để việc dạy – học môn hoá học đạt
hiệu quả cao hơn tôi đã mạnh dạn cải tiến phương pháp dạy học, phát huy
phương pháp tăng tính chủ động học tập. Một trong những điểm tôi đã làm là: sử
dụng sơ đồ phản ứng hóa học vô cơ và hữu cơ dành cho học sinh từ lớp 9
đến lớp 12 -Phiên bản 2-2004-2011 làm công cụ học tập cho học sinh.
Cụ thể là: 01 sơ đồ phản ứng hoá hữu cơ và 01 sơ đồ phản ứng hoá vô cơ”.
Mỗi sơ đồ có thể in trên 01 trang giấy khổ A
4
với phương trình hoá học từ khó
đến dễ, có đầy đủ trong phần lý thuyết và bài tập trong sách giáo khoa hiện hành.
Hai sơ đồ đã giúp học sinh khi học hoá học chủ động hơn, dễ hiểu, thiết thực,
gần gủi và lôi cuốn hơn và thực tế thấy học sinh tự nguyện hưởng ứng mà không
có sự lệ thuộc nào. Qua thực tế, tôi thấy kết quả tác động đến việc học tập hoá
học của học sinh là rất lớn , các sơ đồ này như một bài tập lớn về sơ đồ phản
ứng đa chiều, như một bảng tra cứu… rất có hiệu quả cho học sinh và đặc biệt
có thể thông qua việc viết các phương trình hoá học theo sơ đồ, giúp học sinh
tái tạo kiến thức rất nhanh, có khả năng nâng cao kiến thức học sinh mà không
có một sự ép buộc khó chịu nào. Bản thân học sinh khi tìm hiểu, kiểm tra một sơ
đồ chuyển hoá của một chất cụ thể trong sơ đồ này cũng coi như một lần học lại
bài học có liên quan đến chất đó .
Sáng kiến kinh nghiệm Sơ đồ phản ứng.
GV: Lê Ngọc Tú - Trường THPT Hàm Rồng – TP Thanh Hóa Trang 4

SƠ ĐỒ PHẢN ỨNG HÓA HỌC VÔ CƠ VÀ HỮU CƠ
DÀNH CHO HỌC SINH TỪ LỚP 9 ĐẾN LỚP 12

PHIÊN BẢN 2-2004-2011
Sáng kiến kinh nghiệm Sơ đồ phản ứng.
GV: Lê Ngọc Tú - Trường THPT Hàm Rồng – TP Thanh Hóa Trang 6
Sáng kiến kinh nghiệm Sơ đồ phản ứng.
GV: Lê Ngọc Tú - Trường THPT Hàm Rồng – TP Thanh Hóa Trang 7

Sáng kiến kinh nghiệm Sơ đồ phản ứng.


1- Toàn bộ chương trình hóa học được gói gọn trong 02 trang A4, bao gồm các
phương trình ở phần lý thuyết và cả phần bài tập.
2- Như một bảng kiểm tra kiến thức cơ bản của học sinh về bài học có chất liên
quan. Từ chất A có thể chuyển hóa thành những chất gì. Phương trình hóa học
viết ra sao?( dựa vào gợi ý của từng chuyển hóa trong sơ đồ).
3- Như một bảng tra cứu kiến thức khi tiến hành làm học tập về chất liên quan.
Khi làm các bài tập dạng sơ đồ chuyển hóa có thể dựa vào sơ đồ này để tìm sự
gợi ý về chất, phương trình.
4- Như một bài tập lớn đa chiều từ một chất: “Hoàn thành sơ đồ phản ứng hoá
học bằng các phương trình hoá học ” về chất liên quan: Đa chiều vì từ 1 chất A
có thể xây dựng sơ đồ chuyển hóa thành nhiều chất khác theo nhiều hướng khác
nhau. Vì vậy việc đánh số thứ tự phương trình trong 02 sơ đồ chỉ có ý nghĩa
kiểm soát được số lượng phương trình.
Sáng kiến kinh nghiệm Sơ đồ phản ứng.
GV: Lê Ngọc Tú - Trường THPT Hàm Rồng – TP Thanh Hóa Trang 9 5- Như một bài tập lớn tổng hợp các kiến thức hoá học đa chiều trong các bài
học, của một chương, một phần, nhiều chương, nhiều phần, của khoá học. Tạo
ra cái nhìn toàn diện hơn về các kiến thức đã học: Nhìn vào một chất A có thể
chuyển hóa thành nhiều chất sẽ liên quan đến nhiều bài, nhiều chương, nhiều
lớp.
6- Có tác dụng kích thích phát triển kiến thức người học thông qua tái tạo kiến
thức, tìm tòi kiến thức phù hợp với sơ đồ chuyển hoá cụ thể: Với một sơ đồ
chuyển hóa cụ thể người học, dạy đều có thể tạo thêm chuyển hóa vào sơ đồ,
phát triển sơ đồ đầy đủ hơn, rộng hơn.
7- Có khả năng định hướng, tập chung sự lĩnh hội kiến thức của người học khi

- í ngh ca vic s dng hai s phn ng vụ c v hu c l: Tra cu tỏi to
kin thc phc v tt cho hc lý thuyt. L mt bi tp a chiu nu i t mt cht A
bt k trong s .
- Vic ỏnh s th t ch mang tớnh kim soỏt s phng trỡnh húa hc trong s
m thụi. Nu cú ỏnh s th t thỡ ch theo mt chiu nht nh. Nhng t mt cht li
chuyn húa a chiu vy khi ly mt s theo ý kin thc no ú thỡ ngi s
dng cú th t ỏnh li s th t cho s c th.
- Phn cht gi ý cú th cú hoc khụng cú tựy thuc vo mc khú, v trớ ca
chuyn húa trong s .
- Nu gp khú khn trong vit phng trỡnh thỡ ngi s dng nờn kt hp cỏc ti
liu, cú th s ch l mt gi ý, nờu vn cho ngi s dng.
2-Phn vớ d minh ho :
Trong bt k bi hc, chng, phn hc, lp hc no cng cú th vn dng s
ny cng th nh:

Vớ d 1
Hon thnh s phn ng sau bng cỏc phng trỡnh hoỏ hc:

F
2
ắắ đắ
+ )1(
2
H
HF ắắắ đắ
+ )2(
2
SiO
SiF
4

2

ắắắ đắ
+ )7(CuO
Cu
Hng dn :
H
2
+ F
2
> 2HF (1)
HF + SiO
2
> SiF
4
# + H
2
O (2)
Cl
2
+ 2NaBr > NaCl + Br
2
( 3)
Br
2
+ H
2
O + SO
2
> HCl + H

+ CuO > Cu + H
2
O (7)
Cu + 2FeCl
3
> CuCl
2
+ 2FeCl
2
(8)
2H
2
SO
4

c
+ CaF
2(bt)
> 2HF + Ca(HSO
4
)
2

&
. Lnh vc ỏp dng:
- V kin thc huy ng cỏc kin thc ca : Halogen, HF, H
2
SO
4
; mui st (III)

3
CHO ắắắắ đắ
+
)2(:;
2
2
MnxtO
axit axetic ắắắ ắơ
+ )3(,
2
menO
C
2
H
5
OH

Glucoz
ắắắắắ đắ
+ )5(/
33
NHAgNO
amoni gluconat
Hng dn :
C
2
H
2
+ H
2

menxt:
CH
3
COOH + H
2
O (3)
C
6
H
12
O
6

ắắ đắ
menxt:
2CH
3
-CH
2
-OH + 2CO
2
(4)
CH
2
OH-(CHOH)
4
-CHO + 2AgNO
3
+3NH
3

2
(SO
4
)
3
; FeCl
2
;
FeCl
3
; Fe(OH)
2
; Fe(OH)
3
;Fe(NO
3
)
2
;Fe(NO
3
)
3
v O
2
.Xp xp cỏc cht theo th
t t A
1
> A
14


2 A
10
A
11
A
12

Men (4)

Sỏng kin kinh nghim S phn ng.

Giáo viên: Lê Ngọc Tú -

Tr-ờng THPT Hàm Rồng TP Thanh Hoá Trang 12 Hng dn:

Th t l A
1
n A
14
l :
Fe

; Fe
2
(SO
4
)
3

&
. Lnh vc ỏp dng:

- V kin thc: ỏp dng cho phn st v cỏc hp cht ca st
- Cú th ỏp dng l bi tp ụn bi, ụn tp chng, tng hp v hp cht dn sut
dng bi tp nờnỏp dng cho v nh hc sinh xõy dng, vỡ nú cn thỡ gian suy ngh

Vớ d 4
Hon thnh s phn ng sau bng cỏc phng trỡnh hoỏ hc:
Cacbon
ắắắ đắ
+ )1(CaO
t ốn
ắắắ đắ
+ )2(
2
OH
axetilen
ắắắắ đắ
+ )3(,:,
0
2
tPdxtH

H
2
# (2)
C
2
H
2
+ H
2

ắắắ đắ
0
,: tPdxt
C
2
H
4
(3)
n C
2
H
4

ắắ đắ
0
,txt
(-CH
2
- CH
2

- V kin thc: p dng cho phn hirocacbon khụng no ( anken, ankin )
- Cú th ỏp dng l bi tp ụn bi, ụn tp chng, tng hp v hidrụ cabon

Vớ d 5
T ru etylic cú th to ra trc tip cht no trong s cỏc cht sau :
Etilen, propilen ; divinyl ; anehit axetic, axit axit axetic, etylaxetat ; axetilen ;
metan; axit oxalic.
Hng dn :
Etilen ; divinyl ; anehit axetic, axit axit axetic, etylaxetat ; axetilen .

+HCl (5)

Sáng kiến kinh nghiệm Sơ đồ phản ứng.

Gi¸o viªn: Lª Ngäc Tó -

Tr-êng THPT Hµm Rång TP Thanh Ho¸ Trang 13 &
. Lĩnh vực áp dụng:
- Về kiến thức: áp dụng cho các phần axit, anđehit, rượu .
- Có thể áp dụng là bài tập ôn bài, ôn tập chương, tổng hợp về hợp chất dẫn suất
học sinh tự tra cứu hoặc bằng kiến thức đã học trả lời câu hỏi này .

Ví dụ 6
Từ chất : axetilen có thể tạo trực tiếp những chất nào ?

COO-CH=CH
2
; CH
3
COO-CH=CH
2
;
(COOH)
2&
. Lĩnh vực áp dụng: Kiểu câu hỏi này có thể áp dụng với tất các chất điển hình của
chương trình, có tác dụng ôn bài liên kết các phần

Sáng kiến kinh nghiệm Sơ đồ phản ứng.

Gi¸o viªn: Lª Ngäc Tó -

Tr-êng THPT Hµm Rång TP Thanh Ho¸ Trang 14 C . KẾT LUẬN .

Sơ đồ phản ứng hóa học vô cơ và hữu cơ dành cho học sinh từ lớp 9 đến lớp 12
-Phiên bản 2-2004-2011. Đây là kết quả của quá trình giảng dạy hóa học đã giúp tôi
xây dựng nên 02 sơ đồ này. Tôi nghĩ SKKN sẽ góp phần xây dựng việc dạy – học hoá


Tr-êng THPT Hµm Rång TP Thanh Ho¸ Trang 15 Với thực trạng học hoá học và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, có thể coi
đây là một quan điểm của tôi đóng góp ý kiến vào việc nâng cao chất lượng học hoá
học trong thời kỳ mới.
2- KIẾN NGHỊ, ĐỀ SUẤT :

Vấn đề đổi mới phương pháp trong giờ học trong trường phổ thông đang là vấn đề
bức xúc. Để dạy hoá học trong nhà trường phổ thông có hiện quả tôi đề nghị một số
vấn đề sau :
@ . Giáo viên phải kiên trì, đầu tư nhiều tâm, sức để tìm hiểu các vấn đề hoá học,vận
dụng sáng tạo phương pháp dạy hóa học, để có bài giảng thu hút được học sinh, phát
huy tính chủ động của học sinh trong học tập
@ . Nghành giáo dục cần phải dầu tư trang thiết bị dạy và học tốt hơn cho tương
xứng với thế hệ học trò và thời cuộc, nên đại trà chứ không thể chỉ dùng mẫu vài tiết
rồi lại thôi. Đây cũng là điều góp phần tạo điều kiện thuân lợi cho giáo viên, pháp huy
được tốt hiệu quả giờ dạy. Cũng như nên có sự quan tâm động viên kịp thời, tương
xứng .
@ . Nên gộp thành tập san gửi đến các trường học các sáng kiến có chất lượng để
đồng nghiệp học hỏi và phát huy tiếp .
@. Phần trình bày SKKN này không tránh khỏi thiếu sót tôi mong nhận được sự
góp ý của các đồng nghiệp.
Giáo viên : Lê Ngọc Tú . Trường THPT Hàm Rồng-TP Thanh hoá.
Tel: 0373 856028- 0915469911.
-Hết-
Thanh hoá, Tháng 05 năm 2011
Người thực hiện :