Tạp chí Khoa học đhqghn, ngoại ngữ, T.xxI, Số 2, 2005

10
Năng lực giao tiếp và phát triển
năng lực giao tiếp trong giảng dạy ngoại ngữ
Đỗ Bá Quý
(*)

(*)
ThS., Khoa Ngôn ngữ & Văn hóa Anh-Mĩ, Trờng Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội.
I. Đặt vấn đề
Từ những năm1970 trở lại đây, việc
giảng dạy ngôn ngữ càng ngày càng
chuyển dần sang đờng hớng giao tiếp.
Đờng hớng này đợc xem nh là kết quả
của một sự chuyển dịch từ quan điểm coi
ngôn ngữ nh một hệ hình sang quan điểm
coi ngôn ngữ nh một phơng tiện giao tiếp.
Phơng pháp này là sự đối lập với
quan điểm coi ngôn ngữ là một hệ thống
cấu trúc; là sự hớng tới quan điểm coi
ngôn ngữ là một hệ thống giao tiếp. Theo
quan điểm này ngữ nghĩa và cách thức mà
theo đó ngôn ngữ đợc sử dụng đóng một
vai trò hết sức quan trọng. Trong lĩnh vực
giảng dạy ngôn ngữ quan điểm này đợc
kết tinh thành đờng hớng giao tiếp
(Brumfit và Johnson [4, tr.3, 1979]).
Thực ra, chẳng có gì mới khi nói rằng
mục tiêu của việc học ngôn ngữ nói chung
và ngoại ngữ nói riêng là năng lực giao

ông phê phán Chomsky về sự yếu kém cả
về lý luận ngôn ngữ lẫn ngữ dụng.
Hymes chỉ ra rằng kiến thức về một
ngôn ngữ không chỉ giới hạn ở kiến thức về
các quy tắc ngữ pháp. Theo ông, để xây
dựng một học thuyết đầy đủ về ng
ời sử
dụng ngôn ngữ và thực tế sử dụng ngôn
ngữ thì phải cân nhắc bốn vấn đề:
1) Liệu (và tới chừng mực nào) một điều gì
đó có thể về mặt hình thức hay không;
2) Liệu (và tới chừng mực nào) một
điều gì đó có tính khả thi hay không;
Năng lực giao tiếp và phát triển năng lực giao tiếp
Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Ngoại ngữ, T.XXI, Số 2, 2005
11
3) Liệu (và tới chừng mực nào) một
điều gì đó có phù hợp với tình huống trong
đó nó đợc sử dụng và đánh giá hay
không; và
4) Liệu (và tới chừng mực nào) một
điều gì đó trên thực tế đã đợc thực hiện
hay cha (1971:12).
Nh vậy, khái niệm về năng lực ngôn
ngữ của Chomsky đã đợc Hymes mở rộng
sang kiến thức tâm lý, xã hội. Tuy nhiên,
quan điểm của Hymes về năng lực giao
tiếp vẫn còn gần với một định nghĩa hơn là
một luận thuyết bởi vì nó thiếu sự lý giải
chi tiết về mối quan hệ giữa nó với thực tế

ngời nói có sẵn một tổ hợp ý nghĩa tiềm
năng, nghĩa là những khả năng lựa chọn ý
nghĩa. Tổ hợp ý nghĩa tiềm năng này liên
kết tổ hợp hành vi tiềm năng với tổ hợp
ngữ pháp-từ vựng tiềm năng, nghĩa là cái
ngời nói có thể làm cái ngời nói có thể
nghĩ ra cái ngời nói có thể nói ra đợc
(Munby [12, tr.13, 1978]).
Theo Halliday [8, 1971]), quá trình học
một ngôn ngữ là quá trình làm chủ ngày
một tốt hơn những chức năng cơ bản nêu
trên và xây dựng một tổ hợp ý nghĩa tiềm
năng cho mỗi chức năng. Tổ hợp ý nghĩa
tiềm năng của Halliday đợc coi là tơng
tự nh năng lực giao tiếp của Hymes. Điều
khác nhau là Hymes định nghĩa năng lực
là cái mà ngời nói biết còn Halliday thì
coi tổ hợp tiềm năng là cái mà ngời nói có
thể làm. Thực tế này làm cho cách tiếp cận
của ông đối với vấn đề năng lực của ngời
sử dụng ngôn ngữ khác với cách tiếp cận
của Hymes và các học giả khác. Cách tiếp
cận của Halliday đối với ngôn ngữ và năng
lực ngôn ngữ mang tính chất ngữ nghĩa-xã
hội học và khái niệm tiềm năng ngữ nghĩa
của ông và khía cạnh tơng tác của nó có
nhiều khả năng ứng dụng giảng dạy rõ rệt
mặc dù bản thân ông cũng cảnh báo về sự
hạn chế đối với khả năng áp dụng các
mạng lới ngữ nghĩa-xã hội của ông

khổ lý luận mà kết hợp tất cả các quan
điểm khác nhau về năng lực giao tiếp và
đặt đúng vị trí của năng lực ngôn ngữ
trong tơng quan với năng lực giao tiếp.
Năng lực giao tiếp theo quan điểm của
Canale và Swain bao gồm: năng lực ngữ
pháp; năng lực ngôn ngữ xã hội; và năng
lực chiến lợc. Bản chất của ba thành tố
này của năng lực giao tiếp đợc Canale và
Swain phân tích nh sau:
a) Năng lực ngữ pháp bao gồm sự nắm
vững các đơn vị từ vựng, các quy tắc hình
thái học, cú pháp, ngữ nghĩa và âm vị học.
Nó không gắn với bất cứ một luận thuyết
ngữ pháp cụ thể nào và là khả năng vận
dụng quy tắc chứ không phải là khả năng
phát biểu quy tắc.
b) Năng lực ngôn ngữ-xã hội đợc tạo
thành từ hai nhóm quy tắc: quy tắc sử
dụng mang tính văn hoá xã hội và quy tắc
diễn ngôn.
c) Năng lực chiến lợc là những chiến
lợc mà ngời nói sử dụng để bù đắp sự
thiếu hụt trong kiến thức về các quy tắc,
hay các yếu tố hạn chế việc áp dụng chúng
nh sự mệt mỏi, sự phân tán hoặc sự mất
tập trung. Những chiến lợc này bao gồm
khả năng diễn đạt bằng ngữ giải thích; tạo
lời dựa vào ngữ cảnh; lặp lại; do dự; nói
tránh; phán đoán và cũng nh khả năng thay

Tóm lại, mặc dù có khác nhau về mức
độ khái quát, tất cả những quan điểm đợc
Năng lực giao tiếp và phát triển năng lực giao tiếp
Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Ngoại ngữ, T.XXI, Số 2, 2005
13
đề cập ở trên đều thừa nhận rằng năng lực
giao tiếp là một khái niệm rất phức tạp,
trong đó, năng lực ngữ pháp chỉ là một
trong bốn thành tố, và nó là mục tiêu của
tất cả các chơng trình ngôn ngữ thực
hành. Song cũng cần lu ý rằng, cho tới
nay, vấn đề phát triển năng lực giao tiếp
cho ngời học trong quá trình giảng dạy
ngôn ngữ thực hành và việc một nhóm
ngời học nhất định nào đó cần bao nhiêu
năng lực giao tiếp vẫn cha có câu trả lời
thực sự thoả đáng. Hiện nay có nhiều cách
lý giải khác nhau về quá trình phát triển
năng lực giao tiếp trong thực tế giảng dạy
ngôn ngữ. Điều này dẫn đến sự đa dạng
trong phơng pháp phát triển năng lực này.
2. Một số quan điểm về phát triển năng
lực giao tiếp trong giảng dạy ngôn ngữ
Cách hiểu về phát triển năng lực giao
tiếp rất đa dạng và nhiều khi làm cho giáo
viên bối rối. Do đó, sự thông hiểu những ý
kiến khác nhau này sẽ giúp giáo viên ngôn
ngữ quyết định cần phải làm gì để phát
triển năng lực giao tiếp cho ngời học. Sau
đây là tóm tắt một số quan điểm phổ biến

học ngôn ngữ là tiến trình từ luyện tập cấu
trúc có kiểm soát đến sử dụng ngôn ngữ
sáng tạo trong giao tiếp.
Valette và Dissek [21, 1972] cũng có
quan điểm tơng tự về năng lực giao tiếp
và sự thụ đắc nó. Bà cho rằng hành vi của
ngời học ngôn ngữ đợc sắp xếp theo tầng
bậc, từ đơn giản nhất, kỹ năng cơ học đến
phức tạp nhất, kỹ năng bình luận, phê
phán. Điều này, theo Savignon [17,1983],
gợi nhớ lại mô hình học ngôn ngữ theo
phơng pháp nghe-nói, nghĩa là quá trình
học ngôn ngữ là sự tiến triển từ những kỹ
năng cấu trúc máy móc đến sử dụng ngôn
ngữ có ý nghĩa.
2.2. Từ ý nghĩa đến cấu trúc bề mặt
Theo nhóm quan điểm thứ hai, quá
trình thụ đắc ngôn ngữ đợc coi là một tiến
trình từ ý nghĩa đến cấu trúc bề mặt
(Savignon, [17, 1983]). Những ngời theo
quan điểm này cho rằng trong một chơng
trình dạy ngôn ngữ giao tiếp hoàn toàn
không nên tập trung vào ngữ pháp. Ngời
học phải học cách diễn đạt ý nghĩa, cách
tham gia vào sự kiện lời nói; rồi những
Đỗ Bá Quý
Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Ngoại ngữ, T.XXI, Số 2, 2005
14
kinh nghiệm mà họ thu đợc qua hoạt
động giao tiếp sẽ giúp họ phân tích cấu

ngời học có thể tự mình rút ra đợc
những ngữ liệu then chốt. Đây là giai đoạn
giới thiệu nội dung giảng dạy mới. Bớc
tiếp theo là luyện tập. ở giai đoạn này
những ngữ liệu then chốt đợc tập luyện
và những đặc điểm quan trọng của cú pháp
và ngữ âm đợc chú trọng. Giai đoạn cuối
là giai đoạn chuyển giao. ở giai đoạn này
những ngữ liệu đã qua luyện tập đợc đa
vào sử dụng trong những tình huống tơng
tự nh tình huống đợc sử dụng để giới
thiệu bài mới. Các hoạt động tập diễn xuất
theo vai và trò chơi là những thủ pháp
chính ở giai đoạn này.
Quan điểm này có thể đợc hiểu là học
giao tiếp bằng cách thực hành giao tiếp.
Theo cách hiểu này, trong suốt quá trình
học ngôn ngữ, ngời học phải thực hành sử
dụng ngôn ngữ và phải có đủ khả năng sử
dụng ngôn ngữ phục vụ mục đích giao tiếp.
2.3. Ch
ơng trình theo định hớng
giao tiếp
Nhóm ý kiến thứ ba về phơng pháp
phát triển năng lực giao tiếp trong quá
trình giảng dạy ngôn ngữ hoàn toàn xoay
quanh thiết kế chơng trình. Những ngời
ủng hộ ý kiến này bắt đầu nghi ngờ tính
giá trị và tính phù hợp của các chơng
trình ngôn ngữ hiện có (chơng trình dựa

thiết lập (Wilkins [25, 1976:2]).
Yalden [26, 1983], Candlin [6, 1981] và
Savignon [17, 1983] phê phán các chơng
trình ngôn ngữ dựa vào cấu trúc bởi vì
chúng quá chú trọng vào việc giảng dạy
ngữ pháp của ngôn ngữ đích trong khi ít
quan tâm tới việc sử dụng ngôn ngữ trong
giao tiếp thực tế, điều mà luôn đóng một
vai trò hết sức quan trọng trong phát triển
năng lực giao tiếp cho ngời học. Theo họ,
trong cách tiếp cận này, hình thái và ý
nghĩa có quan hệ một đối một và ý nghĩa
thờng đợc dạy cùng với những hình thái
ngữ pháp nhất định. Do đó, quá trình học
thờng kết thúc khi phơng tiện hình thái
đã đợc nắm vững hoặc khi việc phân tích
gắn đợc ngữ nghĩa với một hình thái nhất
định. Thậm chí ngay cả khi giáo viên giải
thích nghĩa ngữ pháp và từ vựng của một
câu nào đó, họ cũng không tính đến câu đó
đợc sử dụng nh thế nào trong giao tiếp
thực tế. Theo Yalden, trong các chơng
trình dựa vào cấu trúc,
Tất nhiên là ý nghĩa đợc dạy, nhng
trớc hết đó là ý nghĩa của những từ,
những câu biệt lập chứ không phải ý nghĩa
của chúng thông qua các đơn vị diễn ngôn
(1983: 27).
Candlin [6, 1981] phê phán chơng
trình dựa vào cấu trúc bởi vì nó bó hẹp nội

một tình huống xã hội nào đó và không thể
đợc hiểu một cách đầy đủ nếu không quy
chiếu nó vào tình huống đó. Sự lựa chọn
hình thái ngôn ngữ có thể bị hạn chế bởi
những đặc điểm nhất định của tình huống
mà trong đó ngôn ngữ đợc sử dụng. Do đó,
theo ý kiến của Wilkins [25, 1976], chúng
ta cần dự đoán những tình huống mà trong
đó ngời học có thể sẽ sử dụng ngôn ngữ và
sau đó dạy họ cái ngôn ngữ mà họ cần để
giao tiếp trong những tình huống đó. Vì
Đỗ Bá Quý
Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Ngoại ngữ, T.XXI, Số 2, 2005
16
vậy, nội dung của chơng trình dựa vào
tình huống là một tập hợp các tình huống
cùng với sự diễn giải nội dung ngôn ngữ
của mỗi tình huống. Có nhiều loại chơng
trình khác nhau cho các đối tợng ngời
học khác nhau. Mô hình này có hiệu quả
hơn so với chơng trình dựa vào cấu trúc bởi
vì nó cung cấp cho ngời học thứ ngôn ngữ
mà họ cần và vì vậy, thúc đẩy họ học tập.
Tuy nhiên, chơng trình dựa vào tình
huống cũng không tránh khỏi bị chỉ trích.
Wilkins [25, 1976] cho rằng cái tình huống
mà chúng ta lâm vào không nhất thiết quyết
định toàn bộ những điều chúng ta muốn và
cần nói. Đây là vấn đề thuộc ý định và mục
đích của chúng ta. Vì vậy, trong hội thoại tự

Nó tính đến thực tế giao tiếp của ngôn
ngữ ngay từ đầu nhng lại không bỏ qua
các yếu tố ngữ pháp và tình huống. Về tiềm
năng, chơng trình này có u thế hơn so
với các chơng trình thiết kế dựa vào cấu
trúc bởi vì nó tạo cho ngời học năng lực
giao tiếp và duy trì động cơ học tập của
họ Nó cũng có u thế hơn so với chơng
trình dựa vào tình huống bởi vì nó tính đến
tất các chức năng ngôn ngữ chứ không
phải chỉ những chức năng thờng xảy ra
trong những tình huống nào đó (1976:19).
Trên thực tế, Wilkins [25, 1976] không
thiết kế một chơng trình hoàn chỉnh mà
chỉ đa ra ba phạm trù ý nghĩa cho thiết
kế chơng trình.
a) Các phạm trù ngữ pháp-ngữ nghĩa
bao gồm những ý nghĩa đợc thể hiện
thông qua các hệ thống ngữ pháp của các
ngôn ngữ khác nhau.
b) Các phạm trù tình thái thể hiện thái
độ của ngời nói đối với cảm nhận và kinh
nghiệm của mình. Loại ý nghĩa này đợc
chuyển tải bằng các phơng tiện từ vựng,
ngữ pháp và ngữ âm.
c) Các phạm trù chức năng giao tiếp
đợc sử dụng để chỉ ra cái mà ngời nói
làm thông qua ngôn ngữ (1976: 23).
Cuối cùng, Wilkins định nghĩa chơng
trình dựa vào khái niệm là chơng trình

7. Những hình thái ngôn ngữ mà ngời
học sẽ có khả năng sử dụng.
8. Trình độ kỹ năng mà tạo cho ngời
học có khả năng vận dụng những chức
năng này.
Theo Van Ek, tình huống bao gồm một
tổ hợp các điều kiện ngoại ngôn mà quyết
định bản chất của một hành vi ngôn ngữ
nào đó và bao gồm cả những tiểu thành tố
nh khung cảnh, những vai diễn mang
tính xã hội và tâm lý cũng nh các chủ
đề (Brumfit và Johnson [4, tr.103, 1979]).
Van Ek cho rằng hoạt động ngôn ngữ
là sự kết hợp các mục tiêu của bốn kỹ năng
ngôn ngữ. Chức năng của ông cũng tơng
tự nh những chức năng giao tiếp do
Wilkins đề xớng, nhng Van Ek bổ sung
tính tình thái vào phạm trù này thay vì
xem xét nó nh một loại ý nghĩa riêng biệt.
Nhìn chung, công trình của Van Ek
đợc hoan nghênh. Theo quan điểm của
Richards [14, 1983], đây là ví dụ cụ thể
đầu tiên về vấn đề mục tiêu giảng dạy đợc
xác định dựa vào khái niệm cho một nhóm
ngời học có thực trong đó các bớc xác
định nội dung chơng trình có hệ thống và
dần dần đợc khuôn mẫu hoá. Điều này
chỉ ra cho ngời học một cách rõ ràng cái
mà họ cần và có khả năng làm đợc và cái
hình thái ngôn ngữ mà họ cần để thực hiện

Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Ngoại ngữ, T.XXI, Số 2, 2005
18
năng có nghĩa là sự phi tổ chức về cấu trúc
và khó dạy-học nếu thiếu thông tin về
hành vi ngôn ngữ và những nguyên tắc tổ
chức chúng.
Tóm lại, do thiết kế chơng trình và
phơng pháp thực hiện nội dung chơng
trình là hai mắt xích lồng vào nhau trong
dây chuyền giảng dạy ngôn ngữ, năng lực
giao tiếp chỉ có thể đạt đợc bằng phơng
tiện của một chơng trình dựa vào giao
tiếp cùng với các thủ pháp và hoạt động
giảng dạy ngôn ngữ giao tiếp. Nói một cách
khác, để phát triển năng lực giao tiếp có
hiệu quả, không những phải dạy các cấu
trúc ngữ pháp, các đơn vị từ vựng và ngữ
âm một cách cẩn thận mà còn phải chú
trọng hớng dẫn và tạo mọi cơ hội cho
ngời học sử dụng những thành tố ngôn
ngữ này phù hợp với tình huống giao tiếp
thực tế, nghĩa là đúng đối tợng, đúng lúc,
đúng chỗ.
Tài liệu tham khảo
1. Trần Hữu Luyến, Một số vấn đề trong nghiên cứu phơng pháp dạy-học để đào tạo cán bộ
ngoại ngữ phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc, Kỷ yếu Hội nghị
Nghiên cứu khoa học: Phơng pháp dạy-học bộ môn theo tinh thần đổi mới đào tạo đại học,
Trờng Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội, 1998.
2. Nguyễn Lân Trung, Phơng pháp giảng dạy trớc yêu cầu đổi mới của nền giáo dục đại học,
Kỷ yếu Hội nghị Nghiên cứu khoa học: Phơng pháp dạy-học bộ môn theo tinh thần đổi mới

17. Savignon, S., Communicative Competence: Theory and Classroom Practice, Addison Wesley,
Reading, 1983.
18. Savignon, S., Communicative Language Teaching: State of the Art, TESOL Quarterly, sè
25/2, 1991, pp. 261-276.
19. Scott, R., Speaking, in Johnson, K. and Morrow, K. (eds.)., Communication in the
Classroom, Longman, Essex, 1981.
20. Ur, P., A Course in Language Teaching, Cambridge University Press, Cambridge, 1996.
21. Valette, R. and Dissek, R., Modern Language Performance Objectives and Individuals,
Harcourt Brace Javanovich, New York, 1972.
22. Van Ek, J.A. and Alexander, L.G. (eds.)., The Threshold Level English, Pergamon Press,
Oxford, 1980.
23. Widdowson, H.G., Teaching Language as Communication, Oxford University Press, Oxford, 1978.
24. Widdowson, H.G., Aspects of Language Teaching, Oxford University Press, Oxford, 1990.
25. Wilkins, D.A., Notional Syllabuses, Oxford University Press, Oxford, 1976.
26. Yalden, J.C., The Communicative Syllabus: Evaluation, Design and Implementation,
Pergamon Institute of English, New York, 1983.

VNU. JOURNAL OF SCIENCE, Foreign Languages, T.xXI, n
0
2, 2005
Communicative competence and
its development in foreign language teaching
Do Ba Quy, MEd
Department of English-American Language and Culture
College of Foreign Languages - VNU
Though developing communicative competence is accepted as the target of almost all
modern language courses, communicative competence is still viewed and interpreted quite