Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học Xã hội và Nhân văn 23 (2007) 191-197
191
Cấu trúc của thông tin xã hội
Vũ Văn Nhật*
Khoa Thông tin - Thư viện, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN
336 Nguyễn Trãi, Hà Nội, Việt Nam
Nhận ngày 30 tháng 8 năm 2007
Tóm tắt. Trong khoa học cũng như trong thực tiễn hiện nay, khái niệm “Thông tin” là một trong
những khái niệm được sử dụng rộng rãi, đồng thời nó cũng lại gây ra nhiều cuộc thảo luận, tranh
cãi, với nhiều quan điểm khác nhau: Về thực thể thông tin, về những dấu hiệu, những hình thức
biểu hiện, những quan hệ của nó đối với các quy luật và phạm trù triế
t học, về vai trò của nó trong
quản lý, trong đời sống và trong sự phát triển của xã hội. Về những vấn đề này đã có khá nhiều bài
báo khoa học, các công trình nghiên cứu khoa học trong nước và ngoài nước được đăng tải trong
các tài liệu chuyên môn và trên các phương tiện thông tin đại chúng [1]. Trong phạm vi của bài viết
này, chúng tôi xin được đề cập đến một khía cạnh khá quan trọng của thông tin xã hội: đó là cấu
trúc của thông tin xã hội và giá trị phương pháp luận củ
a nó trong truyền thông xã hội và đặc biệt
là trong lĩnh vực thông tin khoa học công nghệ và thông tin thư viện hiện đại.
1. Thông tin xã hội
*

Hiện nay có rất nhiều định nghĩa khác
nhau về thông tin, tùy theo vào mục đích, ý
nghĩa và vị trí xem xét thông tin [2, 3]. Đứng
trên quan điểm ý nghĩa xã hội của thông tin
và sự vận dụng nó vào đời sống xã hội, đặc
biệt là lĩnh vực truyền thông xã hội, chúng tôi
định nghĩa thông tin xã hội một cách khái
quát như sau:
Thông tin xã hội là tri thức được diễn đạt


192
họ cần phải có những hệ thống ký hiệu giống
nhau.
Các hệ kiến thức của người cung cấp
thông tin và người dùng tin phải khác nhau
về cấu trúc và sự tích lũy. Nếu ngược lại,
người cung cấp thông tin không thể thông
báo được bất kỳ một cái mới nào cho người
dùng tin.
Trong thực tiễn các yêu cầu trên thường
xuyên mâu thuẫn, trong nhiều trường hợp
chúng gây khó khăn cho việc truyền thông xã
hội.
2. C
ấu trúc của thông tin xã hội
Với định nghĩa như trên của chúng tôi về
thông tin xã hội, thì thông tin xã hội là tri
thức (hoặc sự hiểu biết của con người) về thế
giới khách quan: về sự tồn tại của xã hội; về
mối quan hệ giữa con người với con người
trong xã hội, giữa con người với thế giới tự
nhiên; về những tri thức khoa học và công
nghệ do con ngườ
i tạo ra và đang được sử
dụng ngày càng có hiệu quả trong nhận thức,
cải tạo và sống chung hòa đống với thế giới;
về các thành tựu văn hóa vật chất và tinh
thần do con người sáng tạo ra trong quá trình
phát triển lịch sử của nhân loại,… Như vậy tri

điểm của chúng tôi: Thông tin xã hội có hai
mặt cần phải được phân tích cấu trúc, đõ là
tri thức trong thông tin xã hội (nội dung
thông tin xã hội) và ký hiệu được dùng để
chuyển tải tri thức trong thông tin xã hội
(hình thức cuả thông tin xã hội). Nh
ư vậy,
chúng ta tiến hành phân tích cấu trúc của tri
thức tức là phân tích cấu trúc nội dung thông
tin xã hội và phân tích cấu trúc của ngôn ngữ
tự nhiên được dùng để chuyển tải thông tin,
tức là phân tích cấu trúc hình thức của thông
tin xã hội.
2.1. Cấu trúc nội dung của thông tin xã hội
Thông tin xã hội có 3 tầng cấu trúc liên
quan chặt chẽ với nhau, đó là: Dữ kiện kinh
nghiệm; Dữ kiện khoa học và Quan niệm.
Hay nói cách khác, các dữ kiện và quan niệm
là các yế
u tố tri thức của con người.
Dữ kiện (Tiếng Latinh - Factun): đó là các
đối tượng, quá trình, hoặc các sự kiện tồn tại
thực trong quá khứ và trong hiện tại. có 3 loại
dữ kiện:
Dữ kiện là các đối tượng: Các sản phẩm,
hàng hóa, dịch vụ, nguyên vật liệu, các mỏ
Vũ Văn Nhật / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học Xã hội và Nhân văn 23 (2007) 191-197

193
khoáng chất, các di chỉ văn hóa, các hiện vật

Hay nói một cách hình ảnh, nếu dừng ở mức
độ này, con người mới chỉ nhìn thấy cây và
chưa nhìn thấy rừng cây. Trong cuộc sống
hàng ngày, đặc biệt là trong công tác khoa
học con người luôn mong muốn hiểu biết
được các đối tượng và hiện tượng khách quan
đầy đủ hơn, sâu sắc hơn và khoa học hơn.
Trong công tác khoa họ
c, bên cạnh các dữ
kiện kinh nghiệm còn có các dữ kiện khoa
học. Để các dữ kiện kinh nghiệm có thể trở
thành các dữ kiện khoa học, nó không những
cần phải xác định mà nó còn phải được nhận
thức. Nhận thức bởi các dữ kiện tức là phải
chứng minh sự tồn tại của nó bằng các
phương pháp khoa học, các dữ kiện kinh
nghiệm phải được xử lý, phân tích - tổng h
ợp
khoa học và phải được khái quát hóa và trừu
tượng hóa. Các dữ kiện này trở thành những
yếu tố của cả hệ thống tri thức. Như vậy, dữ
kiện khoa học là dữ kiện kinh nghiệm được
chứng minh, đựơc hệ thống hóa, khái quát
hóa và được trừu tượng hóa bằng các phương
pháp khoa học.
Trong thực tiễn, nếu đứng trên quan điểm
của Thông tin học hiện đại thì b
ất cứ một
công trình khoa học, một tác phẩm nghệ
thuật hoặc một văn bản nào của Đảng và Nhà

Vũ Văn Nhật / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học Xã hội và Nhân văn 23 (2007) 191-197

194
và chúng có quan hệ hữu cơ với nhau tạo
thành hệ kiến thức của con người. Thông tin
về dữ kiện kinh nghiệm được gọi là thông tin
dữ kiện kinh nghiệm; Thông tin về dữ kiện
khoa học được gọi là thông tin dữ kiện khoa
học; Còn thông tin về quan niệm thì được gọi
là thông tin quan niệm.
Như vậy, cấu trúc nội dung của thông tin
xã hội có 3 cấp cấu trúc, tương ứng với chúng
là 3 loại thông tin xã hộ
i: Thông tin dữ kiện
kinh nghiệm; Thông tin dữ kiện khoa học và
Thông tin quan niệm (thông tin về kiến nghị,
thông tin về các quy luật và thông tin về các
chỉ thị).
2.2. Cấu trúc hình thức của thông tin xã hội
Ngôn ngữ tự nhiên được sử dụng để làm
hình thức thể hiện của thông tin xã hội. Chính
vì vậy khi chúng ta nghiên cứu cấu trúc ngôn
ngữ tự nhiên tức là chúng ta nghiên cứu cấu
trúc hình thức của thông tin xã hội và cũng
chính điều này đ
ã nói lên rằng ngôn ngữ học
đóng vai trò cơ sở lý luận và phương pháp
luận cho việc nghiên cứu cấu trúc hình thức
của thông tin xã hội [5].
Ngôn ngữ là một hệ thống bởi vì nó cũng

những năm giữa thế kỷ XX. Với tư cách là
một bộ phận cấu thành c
ủa Ký hiệu học, ngôn
ngữ học cấu trúc sắp xếp cấu trúc ngôn ngữ
theo 2 trục: Trục ngữ đoạn (Trục ngang) và
Trục hình thái - Hệ biến hóa (Trục đứng).
Vũ Văn Nhật / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học Xã hội và Nhân văn 23 (2007) 191-197

195Trục ngữ đoạn: Quy định trật tự các yếu tố
của các mức độ khác nhau (âm vị, các bộ
phận của từ, các từ) trong các thông báo để
nhận được cách biểu đạt ngôn ngữ đúng - các

ể được xem là sự tổ chức
các bảng hình thái ở mức độ câu (mệnh đề)
của ngôn ngữ tự nhiên.
Sự phân biệt khác nhau của Trục hình
thái và Trục ngữ đoạn có ý nghĩa nhận thức
hết sức sâu sắc đối với việc phân tích các hệ
Vũ Văn Nhật / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học Xã hội và Nhân văn 23 (2007) 191-197

196
thống ký hiệu khác nhau. Thông tin học đặc
biệt chú ý đến cấu trúc văn bản, vì văn bản là
các thông báo của thông tin xã hội. Với việc
áp dụng phương pháp ngôn ngữ cấu trúc,
bên cạnh các mức độ âm vị, từ vị và câu
(mệnh đề), chúng ta có thể đưa thêm mức độ
văn bản và tổ hợp văn bản (tổ hợp các thông
báo tin). Chẳng hạn như trong lĩnh vực thông
tin - thư viện: n
ếu như coi các ấn phẩm với tư
cách là các thông báo dưới dạng văn bản, thì
các ngữ đoạn văn bản chính là kho sách, còn
các bảng hình thái - đó là đề mục của mục lục
phân loại thư viện - thư mục.
Như vậy, trên đây chúng ta đã tiễn hành
nghiên cứu cấu trúc hình thức của thông tin
xã hội trên cơ sở phân tích ngôn ngữ học,
không những nhằm mục đích nhấn mạ
nh đến
bản chất ngữ nghĩa của thông tin xã hội, mà
còn nói lên sự cần thiết nắm vững phương

Qua sự phân tích trên, có thể đi đến kết
luận: Tri thức của con người về thế giới khách
quan (tự nhiên, xã hội và con người) là nội
dung của thông tin xã hội; Ngôn ngữ tự
nhiên của con người là hình thức biểu đạt của
thông tin xã hội. Các phương pháp luận khoa
học của Lý luận nhận thức, Tâm lý học, Ngôn
ngữ học cấu trúc… được sử dụng để phân
tích cấu trúc nội dung và hình thức của thông
tin xã hội. Chính điều này một lần nữa nói lên
Thông tin học có quan hệ chặt chẽ với Triết
học, Tâm lý học, Ký hiệu học và Ngôn ngữ
học. Những kết quả của sự phân tích cấu trúc
nội dung và hình thức của thông tin xã hội có
thể dùng làm c
ơ sở lý luận cho việc nghiên
cứu xây dựng các công cụ lưu trữ, tra cứu tìm
tin hiện đại với sự hỗ trợ của công nghệ
thông tin như: Các bộ từ chuẩn, từ khóa tìm
tin, các CSDL thư mục, dữ kiện, toàn văn và
các ngân hàng dữ liệu, đồng thời làm cơ sở lý
luận và phương pháp luận để giải thích một
cách có căn cứ khoa học về các kỹ thuật thông
tin thư
viện thư mục truyền thống, thủ công,
thí dụ như: cấu trúc của các bảng phân loại
thư viện - thư mục, các hệ thống mục lục thư
viện và các bản thư mục tra cứu tìm tin khoa
học và công nghệ đang giữ vai trò đặc biệt
quan trọng và cũng còn đang được sử dụng

Information and Library Faculty, College of Social Sciences and Humanities, VNU
336 Nguyen Trai, Hanoi, Vietnam
In this study, three following mail issues are mentioned by the author:
General notion of contents of social information (IS) and its scientific definiton.
On the base of theory for realying and languisties structure; analysing its contents and formal
structure.
Methodology significance and practical value of SI structure analyze for studying and
developing theory and practice of traditional and modem library information.