Điêu khắc ngoài trời Việt Nam hiện đại và vấn nạn thẩm mỹ môi trường

Tượng đài Lý Thái Tổ ở Hà N
ội. Ảnh: ubvk.hochiminhcity.gov.vn
Hội thảo Điêu khắc ngoài trời Việt Nam hiện đại diễn ra tại Hà Nội
ngày 9. 5. 2006 do Viện Mỹ thuật – trường ĐHMT Hà nội tổ chức,
trong tình trạng chưa bao giờ điêu khắc ngoài trời ở nước ta lại xây
dựng theo phong trào rầm rộ, lãng phí nhiều tiền của như hiện nay. Tuy
nhiên, vấn đề không chỉ bàn ở chỗ nhiều công trình tượng đài tốn tiền
và làm xấu cảnh quan mà cần nhất là tìm ra được thực chất của những
bất cập hiện nay của công việc đào tạo, quản lý, tổ chức thi công các
công trình điêu khắc ngoài trời trong mối tương quan với cảnh quan đô
thị và tâm lý thẩm mỹ của dân tộc. Nhìn nhận khách quan sự thật với
tinh thần xây dựng, tạo điều kiện để các nhà quản lý, nhà điêu khắc,
kiến trúc sư, phê bình mỹ thuật, nhà báo… cùng ngồi lại thảo luận tìm
giải pháp làm cho sự thật đó tốt đẹp hơn là mục đích được PGS họa sĩ
Lê Anh Vân, hiệu trưởng trường ĐHMT Hà Nội đề dẫn khai mạc hội
thảo.
Điêu khắc và kiến trúc môi trường, qui hoạch đô thị không đồng hành,
đó là vấn đề lớn của điêu khắc ngoài trời Việt Nam hiện nay, được tất
cả các ý kiến phát biểu trong hội thảo đồng tình, nhấn mạnh. Từ điêu khắc tượng đài … Trong số 37 tham luận tại hội thảo có tới 17 bài đề cập đến vấn đề
tượng đài, với thái độ khách quan có đánh giá ghi nhận thành tựu của
một số ít những công trình điêu khắc tượng đài, nhưng phê phán, thậm
chí gay gắt là chủ yếu. Trong khi các nhà điêu khắc tham dự hội thảo
thường đăng ký phát biểu trực tiếp ý kiến của mình, thì nhiều nhà kiến

đi đâu cũng chỉ bắt gặp một kiểu là sắp hàng tiến lên… Hãy nhìn thẳng
vào thực tế và chấp nhận nó”, KTS Nguyễn Trương Quí đề xuất việc
thậm chí có thể thuê KTS, nhà điêu khắc nước ngoài thực hiện các dự
án tượng đài trong nước để mong có những công trình có tính chuyên
nghiệp và nghệ thuật cao hơn. Tượng đài Mẹ Suốt của Phan Đình Tiến, bên sông Nh
ật Lệ, Đồng Hới.
Ảnh: Đời sống Pháp luật
Theo họa sĩ Trịnh Cung: “ Việt Nam không đi sau các quốc gia phát
triển bao nhiêu về nhận thức tầm quan trọng của tượng đài và không
gian mỹ thuật đô thị, nhưng lại có khoảng cách quá lớn về chất lượng
chuyên môn các công trình…” Trải dài từ Bắc chí Nam, hầu như chỉ có
một phong cách điêu khắc, một hình tượng chung như là rập khuôn
khiến người xem có cảm giác Việt Nam quá ít điêu khắc gia và rất
nghèo về đề tài. Khuyết điểm phổ biến nhất của phần lớn các tác giả
tượng đài là cứ phóng to lên gấp nhiều lần từ mẫu tượng nhỏ salon, rồi
đem dựng tại những nơi cần thiết. Thậm chí, tại thành phố Hồ Chí
Minh, theo họa sĩ Trịnh Cung, cũng có trường hợp tương tự như tượng
đài Công nhân Việt Nam (Hà Nội), là sao chép, coppy ý tưởng tượng
bên Trung Quốc. “…Tôi muốn nói là có một tác phẩm điêu khắc khác
giống của Trung Quốc đến 90% được dựng ngay tại nơi đẹp nhất của
thành phố - tượng của tác giả Nguyễn Quốc Thắng dựng ở Vườn hoa
trung tâm đối diện nhà hát thành phố – nhưng người ta lại không chịu
dẹp đi vì cho rằng đã chót dựng lên rồi, không muốn phá. (Ông Đào
Minh Tri, chủ tịch hội MT thành phố Hồ Chí Minh, trong một cuộc
phỏng vấn đã trả lời như vậy, rằng đã dựng lên rồi thì cứ để đó, chẳng
nhẽ lại dẹp đi). Phải chăng đây là hoàn cảnh của chúng ta?” Họa sĩ
Trịnh Cung nói thẳng, “…Điêu khắc đang là những vụ áp phe, bởi mỗi

kém về nghệ thuật được dựng lên, sức sát thương văn hóa của nó rất
lớn, nếu dư luận chê bai lại cũng không thể dỡ bỏ ngay được. Trong
tham luận Tượng đài Hà Nội – một cái nhìn lại, nhà nghiên cứu Trang
Thanh Hiền (trường ĐHMTHN) viết, “…nếu chỉ dựng tượng đài đơn
thuần để tưởng niệm mà không có nghệ thuật thì phần nào sẽ phá hỏng
thẩm mỹ của các thế hệ tương lai”, bởi theo nhà nghiên cứu Đặng
Thanh Vân (Viện MT), “… hàng ngày, hàng giờ con cháu chúng ta
phải thưởng thức những thẩm mỹ tầm tầm đó, từ từ tạo nên một môi
trường giáo dục thẩm mỹ phản cảm mà chúng ta dễ dàng cho qua. Mà
sự tác hại của nó không thể đo đếm”.

Tượng đài Lý Thái Tổ. Ảnh: TT&VH
Để tìm ra giải pháp cho việc khắc phục những yếu kém về tượng đài
Việt Nam ở khía cạnh nâng cao chất lượng nghệ thuật, họa sĩ Phạm
Bình Chương (trường ĐHMTHN) trong tham luận Những quan niệm
sai lầm về tượng đài ở Việt Nam đã mạnh dạn chỉ ra những ấu trĩ về tư
tưởng, quan niệm trong tiêu chí đánh giá, sáng tác thể hiện một công
trình tượng đài ở Việt Nam như tất yếu tượng đài phải là công nông
binh, là chiến tranh. Cũng như hiểu sai lệch tính chất hoành tráng nên
tượng đài giai đoạn gần đây ngày càng có xu hướng làm thật to, phì đại,
bất chấp cảnh quan… Tham luận mang nhiều suy nghĩ riêng của họa sĩ,
gây những phản ứng trái ngược nhau trong cử tọa, biết đâu khi bình
tâm nghĩ lại thấu đáo, có thể lại tìm thấy ở đó những chia sẻ mong
muốn cho bộ mặt điêu khắc ngoài trời phong phú hơn.
Tại hội nghị về công tác Lý luận phê bình văn học nghệ thuật do ban
Tư tưởng văn hóa trung ương tổ chức vào tháng 3 – 2006, họa sĩ, nhà
phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân (TP HCM) đã đề nghị dừng hẳn việc
làm tượng đài trên cả nước cho tới năm 2020, chỉ đặc cách cấp kinh phí
cho vài dự án đặc biệt mang tính biểu tượng quốc gia do “… Tượng đài
đi ngược truyền thống thẩm mỹ dân tộc và lạc hậu so với thế giới

Trì, Đà Nẵng… đã bộc lộ nhiều bất cập. Trước những xu hướng dễ dãi,
xem nhẹ việc qui hoạch cũng như chất lượng nghệ thuật của điêu khắc
ngoài trời hiện nay ở nhiều người, nhiều địa phương, họa sĩ Trần
Lương có tham luận Xin đừng đóng dấu bừa bãi vào mặt thiên nhiên và
nơi công cộng. Cách đặt vấn đề và cái tên hấp dẫn của tham luận khiến
cho ý kiến của anh khiến khá nhiều nhà báo quan tâm và trích dẫn sau
hội thảo. Thực tế cho thấy nhiều địa phương coi việc tổ chức trại sáng
tác điêu khắc như một sự kiện phục vụ cho lễ hội du lịch, các trại điêu
khắc như là điểm đến của địa phương trong thiên niên kỷ mới nhưng lại
không quan tâm gì đến qui hoạch nơi sẽ bày cố định các tượng, hoặc
bày túm tụm, chật chội như vườn tượng Tao Đàn (TP HCM), công viên
Văn Lang (Việt Trì) hoặc không thích hợp như ở Huế. Thậm chí, các
nhà điêu khắc dự trại xong rồi ra về mà không biết tác phẩm – đứa con
tinh thần của mình sẽ được đặt ở đâu, ra làm sao (Không gian nào cho
các trại sáng tác điêu khắcViệt Nam, tham luận của nhà điêu khắc Bùi
Hải Sơn (TP HCM) cùng chung ý kiến có nhiều người khác). “Quan
niệm hời hợt theo lối cứ làm khắc có chỗ đặt để, đã làm cho môi trường
thẩm mỹ ở Huế bị xáo trộn, băm nát hai bờ sông ” (Phan Thanh Bình,
trường ĐH Mỹ thuật Huế).

Một tượng ở vườn tượng Huế. Ảnh: Nguyễn Văn Liêm

Số lượng khoảng 40 nhà điêu khắc Việt Nam quay vòng tham gia các
trại điêu khắc với thời gian thi công gấp gáp, vật liệu chủ yếu là đá chia
theo khẩu phần hạn chế định sẵn, không lựa chọn kỹ tác giả và duyệt
phác thảo dẫn đến nhiều tượng có tình trạng trùng lặp về đề tài, môtip,
cẩu thả trong kết cấu. Khâu chọn tác giả tham gia trại cũng dễ dãi, nể
nang, mời nhầm (cả Việt Nam cũng như một số tác giả Tây). Do đó,
không phải tất cả các sáng tác đều có chất lượng và hiện nay các trại
sáng tác điêu khắc mới chỉ là nơi tụ hội các nhà điêu khắc cùng làm

đài . Đặc biệt, cần thay đổi nhận thức và nhân sự các hội đồng nghệ
thuật.
Nhà điêu khắc Phan Gia Hương (TP HCM) cùng một vài tiếng nói của
các nhà điêu khắc khác phản đối việc ngừng làm tượng đài “vì không
hợp với thực tiễn phát triển” (?), và trong tình trạng lộn xộn, điêu khắc
kiến trúc theo đuôi nhau, lắp ghép chắp vá thì có cơ hội làm tượng là
phải làm liền, bởi nếu chờ qui hoạch xong vị trí thì không biết đến bao
giờ, mà nếu có thì thời gian rất lâu. Và tượng đài là dấu ấn lịch sử để lại
cho con cháu , tác giả phải chịu sự phán xét của thế hệ sau (?). Bà nói,
“… Tôi cho rằng, vẫn phải làm tượng đài không ngừng, nhưng phải kết
hợp giữa điêu khắc với kiến trúc như anh em ruột”. Tượng đài Mẹ Tổ quốc của nhà điêu khắc Phan Gia Hương với chất
liệu đá granit đặt tại Nghĩa trang liệt sĩ huyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng
Tháp. Ảnh: Trung Hiếu
Là người từng được nhiều người kính nể vì sự khảng khái khi phát biểu
trong hội thảo về tượng đài do hội Mỹ thuật Việt Nam tổ chức tháng 6
– 2004: Tượng đài là nơi làm kinh tế của các nhà điêu khắc, nhà điêu
khắc Tạ Quang Bạo chỉ trích hội đồng nghệ thuật và cho rằng chất
lượng của các tượng đài hiện nay thấp là do chất lượng của thành viên
hội đồng nghệ thuật mà ra.
Nhà điêu khắc Phú Cường, vụ phó vụ Mỹ thuật – Nhiếp ảnh nói: “
tượng đài là công trình nghệ thuật mang tính chính trị, văn hóa sâu sắc
nên khi nào nhiệm vụ chính trị đặt ra thì cần thiết phải làm. Cũng
không nên nói rằng, đến bao lâu thì mới có thể làm tượng đài, vườn
tượng vì làm sao mà biết được. Nếu dừng lại thì đào tạo ra nhà điêu
khắc để làm gì? Nếu nói 10 năm nữa mới được làm thì quá dài. Một
thời gian dài không làm nữa thì sau này nhà điêu khắc muốn làm lại có
còn khả năng không, mà khi đó chắc gì đã… còn đất để mà làm…”

trình tượng đài trong cả nước.
- Thay đổi phương thức đầu tư kinh phí cho điêu khắc ngoài trời hiện
nay bằng việc xã hội hóa nguồn tài trợ, không dùng tiền từ ngân sách
nhà nước .
- Kiến trúc, qui hoạch, điêu khắc cần phối hợp đồng bộ, cần vai trò
quản lý- nhạc trưởng giỏi điều hành bộ ba sáng tạo, trong đó cần có
sớm qui hoạch của các dự án điêu khắc ngoài trời.
- Nhiều ý kiến phát biểu trong hội thảo của các họa sĩ, kiến trúc sư, nhà
phê bình mỹ thuật, cũng như các nhà điêu khắc đều chỉ ra sự rất bất cập
của cách tổ chức, điều hành, quản lý của mô hình các hội đồng nghệ
thuật xét duyệt điêu khắc ngoài trời. như hiện nay. Quản lý các công
trình mỹ thuật công cộng, các công trình điêu khắc ngoài trời là một
vấn đề quá lớn so với chức năng của một cơ quan, đơn vị. Để tránh tình
trạng vừa đá bóng vừa thổi còi, nhân sự không đủ năng lực, cần thành
lập một hội đồng nghệ thuật cấp quốc gia với những chuyên gia đủ uy
tín trên cơ sở liên ngành mỹ thuật, kiến trúc sư, sử học cùng cơ quan
quản lý nhà nước xét duyệt, cấp phép các dự án điêu khắc ngoài trời.
- Cần thiết chấn chỉnh qui mô và cơ cấu quản lý việc xây dựng tràn lan
các công trình tượng đài cũng như phong trào tổ chức các trại sáng tác
điêu khắc đang diễn ra hăng hái ở nhiều địa phương. Phát triển điêu
khắc công cộng với nhiều thể loại, hình thức khác nhau.

Tháng 5. 2006