Liên tưởng trong thơ
Sưu tầm bài viết PGS.TS Lê Lưu Oanh – Học trò K23 LLVH
Bắt đầu bằng câu thơ của Tế Hanh: Hoa cúc vàng như nỗi nhớ dây dưa.
Câu thơ có gì khó hiểu. Tại sao và vào lúc nào, giữa nỗi nhớ dây dưa và màu hoa cúc vànglại có
một cái gì chung để phút rung cảm về màu hoa ấy lại gợi đến một tình cảm xa xôi? Và mạch suy
nghĩ nào đã dẫn nhà thơ đi từ một màu hoa tới nỗi nhớ dây dưa ấy?
Giữa hai sự vật và hiện tượng chừng tách rời nhau, tựa hồ không thể đứng bên nhau trong một
mạch suy nghĩ, đã xuất hiện một mối liên hệ để chúng đột nhiên trở nên gần gũi, cái này là biểu
tượng tốt nhất của cái kia trong khoảnh khắc ấy. Mối liên hệ này có được chính nhờ một thao tác
tư duy, một năng khiếu tinh thần trong hoạt động nhận thức, một hiện tượng tâm lý: sự liên
tưởng.
Trong hoạt động sáng tạo thơ ca, một lĩnh vực đòi hỏi rất nhiều đến trí tưởng tượng, liên tưởng là
một quy luật của sáng tạo. Trong cuộc đời mỗi người, các ấn tượng về thế giới bên ngoài và thế
giới nội tâm hoà hợp, được ghi nhớ và giữ gìn thành một kho tàng phong phú cho con người
trong quá trình cảm thụ và nhận thức thế giới. Điều kiện để những ấn tượng dự trữ, những kinh
nghiệm về thế giới ấy sống dậy là nhờ những tác động hoặc trực tiếp, hoặc gián tiếp. Những tác
động đó sẽ khơi nguồn một mạch cảm xúc, làm xáo động toàn bộ kho tàng ấn tượng, tạo nên một
trật tự mới trong tâm hồn. Gherxen từng nói về sức mạnh của một kỷ niệm: “Một kỷ niệm đã gợi
lên hàng trăm kỷ niệm khác, tất cả những cái đã qua hầu như bị lãng quên nay đã sống lại” [theo
Xâytlin, 1, 206] chính là để nói về sức mạnh của tác động ấy.
Ấn tượng hay tác động ban đầu có thể chỉ là một âm thanh (một tiếng gà, tiếng chim, tiếng suối),
một hình ảnh sự vật (ngọn lửa, chút khói bếp, sương mù), một màu sắc (màu đỏ hoa phượng,
màu trắng của cát, màu xanh của trời), một trạng thái (cái rét đầu mùa, nỗi nhớ). Và tâm trạng,
cái rung động bên trong do ấn tượng gây nên đã khiến dựa trên một số dữ kiện về nhận thức, tình
cảm, trí tuệ sẽ gạn lục các hình ảnh đã chìm ngập đâu đó trong hồi ức, để tìm thấy cái tượng
trưng tốt nhất trong tâm trạng ấy. M. Arnauđốp nhận xét: “Cái quyết định bao giờ cũng là một
tâm trạng đang thanh lọc tâm hồn khỏi những nội dung xa lạ khác và đang tìm kiếm những hình
thức ngôn ngữ cần thiết”[2, 326]. Trong trường hợp này, nhà thơ sẽ hướng vào những gì mình đã
sống qua hoặc tạo ra những thể nghiệm mới nhờ trí tưởng tượng. Một cảm xúc, một tâm tình trở
nên sâu lắng bởi những liên tưởng nhiều mặt bất chợt ùa về:
Ăn trái gắm nhớ trái dừa tha thiết

Có những liên tưởng tương đồng được phát hiện trên những sự vật, hiện tượng không cùng bình
diện, tạo nên những chuyển nghĩa độc đáo. Hàng cây vô tri vô giác trở nên có hồn, mang tình
cảm tha thiết:
Mỗi hoàng hôn tha thiết cánh chim bay
Những cây đế đăm đăm hướng chân trời đổi sắc (Thanh Thảo)
Tiếng chim kêu trở thành ánh sáng:
Một tiếng chim kêu sáng cả rừng (Khương Hữu Dụng)
Trong thơ còn có những liên tưởng tiếp cận. Mối liên hệ trong những liên tưởng tiếp cận này khá
mơ hồ. Thực và hư, huyền bí và linh thiêng trong màu cỏ này của Chế Lan Viên thật khó nắm
bắt:
Cỏ bên trời xanh một sắc Đạm Tiên
Hoặc tâm trạng, hoặc không khí của tự nhiên là cơ sở tiếp cận giữa sắc Đạm Tiên và màu cỏ bên
trời.
Cũng có khi mạch liên tưởng dẫn tâm tình hướng tới cái đối lập với cái đang diễn ra trước mắt.
Một cảm xúc được thể hiện đan chéo qua những mối liên quan quá khứ – hiện tại, riêng – chung
… qua những nhận thức đối lập sẽ trở nên phong phú, có chiều sâu. Hình ảnh cô ca sĩ Sài Gòn
hát bài về Trường Sơn bỗng gợi lại trong sự đối lập gay gắt hình ảnh cô gái Trường Sơn dũng
cảm, hy sinh âm thầm:
Cùng mắc võng trên rừng Trường Sơn
Bài hát ấy từ rừng le rừng khộp
Năm ấy Sài Gòn lô nhô cao ốc
Em chưa biết gì về rừng khộp rừng le
Trường Sơn Đông gánh gạo em đi
Cô gái ấy gánh chứ em đâu biết gánh
Năm cô ấy ở rừng em ở phòng máy lạnh
Cô gái ấy không về và em hát hôm nay
(Vũ Quần Phương)
Liên tưởng đối lập nhân gấp bội giá trị xúc cảm.
Suy tưởng trong thơ là gắn liên tưởng với sự khái quát trí tuệ. Từ sự vật cụ thể, liên tưởng khái
quát góp phần nâng cao hình tượng thơ đến mức điển hình. Từ một hiện tượng, một cảm xúc ban

cảm xúc song song, mang đặc điểm của nhau, bổ sung giá trị và phẩm chất cho nhau. Trong thơ
hiện đại, để diễn tả những đặc điểm của tình yêu nam nữ, hệ thống anh-em được triển khai song
song cùng hệ thống biển-thuyền, trời-đất, cây-đường… cũng như trong ca dao với ẩn dụ kép:
thuyền-bến, sen-hồ, dâu-tằm, cây đa-bến nước… Nhiều khi qua sự liên tưởng, mối tương quan
giữa ý và cảnh, giữa tâm trạng và thực tại được tạo thành, làm nên ý thơ. Bởi vì, sự vận động của
hình tượng thơ rất cần những điểm tựa cụ thể và xác định, mọi ý nghĩa, tình cảm phải được liên
kết lại trong một cấu tạo chung và phát triển hợp lý.
Một bài thơ mở đầu bằng câu :
Em là dòng sông Mã
Anh là núi Mường Hung
hình tượng dần dần được bổ sung và nâng cao:
Chiều, bóng anh che sông
Sớm, mặt em lóng lánh
Tứ thơ được xây dựng qua sự tương xứng tiếp nối đó.
Là một thao tác tư duy trong quá trình nhận thức thế giới, thế giới đời sống và tình cảm, liên
tưởng trong thơ cũng mang một số đặc điểm về xã hội – thẩm mỹ nhất định.
Có những sự vật mà trường cảm xúc bao quanh thường gặp nhau ở những nét phù hợp với tình
cảm dân tộc. Một hạt gạo ở mảnh đất đầy mưa nắng và gió bão trong những tháng năm gian khổ
này là kết tụ của bão tháng bảy, mưa tháng ba, giọt mồ hôi sa (Trần Đăng Khoa). Tượng
đài Người mẹ (E. Vutrêdats) cầm kiếm và bồng con trên đồi Manaep ở Vongagrat với hình
ảnh người mẹ sớm chiều gánh nặng, nhẫn nại nuôi con suốt đời im lặng (Tố Hữu) đều tiêu biểu
cho những ý niệm về Mẹ Tổ quốc. Nhưng nét nhẫn nại, lặng im, vất vả, của người mẹ sớm chiều
gánh nặng gần gũi với tâm hồn Việt Nam biết bao! Những liên tưởng đi về với những cảm xúc, ý
tình từng in dấu trong ca dao, tục ngữ thường tạo nên sự gần gũi, và cũng là sự trở về của mọi
tâm tình dân tộc:
Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm
Đất là nơi con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc
(Nguyễn Khoa Điềm)
Trong đời sống văn học, sự xuất hiện và sử dụng những điển cố văn học, sự lặp lại những xúc
cảm tương tự nảy sinh khi cũng đứng trước một sự vật nhiều khi đã trở thành một đặc điểm

hình ảnh được tạo nên có thể truyền đạt được một cách đầy đủ những xúc cảm nảy sinh. Có một
quy luật chi phối sức mạnh của những cảm xúc, những hình ảnh được nhà thơ trình bày. Nếu
trường cảm xúc quanh cái nhà thơ định biểu hiện là chân thực thì chính nó sẽ có một sức mạnh
kỳ lạ, làm thức dậy những liên tưởng cảm xúc ở người đọc. Để nói về khả năng gợi liên tưởng ở
thơ, Tố Hữu nói: “Thơ là cái đó, sự im lặng, giữa các từ. Nếu người ta lắng nghe cái im lặng đó
thì có những tiếng gọi rất đa dạng và phong phú” [Tố Hữu, Tác phẩm mới, Trích đăng, 1-1976].
Dấu ấn cá nhân trong các liên tưởng thơ đặc biệt sâu sắc. Liên tưởng với mỗi người đều gắn với
cuộc đời, ký ức của họ. Chế Lan Viên viết:
Màu day dứt là cái màu hoa phượng
Một dấu son không xoá nổi bên trời
Màu hoa phượng với mỗi lứa tuổi, mỗi cuộc đời không hoàn toàn giống nhau. “Màu day dứt”
của hoa phượng trong thơ Chế Lan Viên gắn với những năm tháng sống với những nỗi băn
khoăn, với những nỗi chua cay của một thời thơ ấy và cuộc sống lạc giữa sao trời tôi vẫn còn
mê!. Còn những cánh phượng tươi hồng, đau như máu những tâm hồn son trẻ của thơ Nguyễn
Khoa Điềm lại là kết tụ của lòng phẫn nộ: Sao con học để làm bầy nô lệ, Súng Mỹ hôm nay
thành giáo cụ học đường. Cũng tuổi thơ, cũng mái trường và vẫn màu hoa phượng đỏ, vậy mà ở
mỗi người, sự cảm nhận, liên tưởng lại khác nhau như ánh sáng bị phát tán thành nhiều màu sắc
khi đi qua một lăng kính nhiều mặt. ở những liên tưởng này, với hình ảnh cảm xúc đầu và cuối
ấy, giữa chúng là cả một khoảng cách chưa đầy những ấn tượng cá nhân, chịu sự chi phối của rất
nhiều yếu tố, cuộc đời, kinh nghiệm sống, tài năng nghệ sĩ.
Phong cách cá nhân in rất đậm nét trong liên tưởng. Armauđốp nhận xét: “Thiên hướng bền
vững đối với một số cảm xúc tiền đề tạo nên tính chất thường xuyên của khuynh hướng dẫn các
liên tưởng theo một chiều hướng nhất định. Ví dụ: sự tưởng tượng của những người u uất suốt
đời bị xâm chiếm bởi cái cảnh ốm đau, chết chóc, bão tố, tối tăm, khủng khiếp. Những người có
tính khí sôi nổi lại có tâm trạng thoải mái, không cảm thấy mình ngả về phía những suy nghĩ ảm
đạm, và các liên tưởng thường lôi kéo họ đến những ánh dương rực rỡ, mơ ước trẻ trung và hy
vọng màu hồng”[4, 378]. Xuân Diệu với những cảm xúc hồn nhiên và những nhạy cảm đầy tính
trực giác thường cũng có liên quan theo hướng đấy. Một sự vật, dù là mùa xuân, quả xoài, quả
sấu non, khoanh dứa trắng, một đồi cỏ, một cơn sóng, một mái tóc, thậm chí cả tình yêu, năm
tháng … cũng được hiện lên qua sự thể nghiệm của giác quan và được liên tưởng với mọi màu