Hình tượng người mẹ - một biểu trưng của văn hóa dân tộc Việt Nam
Văn học là dòng sông chở đầy dư vị của cuộc đời, mà văn hóa là một trong những yếu tố
kết tinh nên hương sắc ấy.
Bàn về tính văn hóa trong văn học, DS Likhacher - Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Nga
đã đưa một nhận định có tính đặc trung và khái quát "Văn hóa - đó là hồn thiêng của mỗi
dân tộc, một quốc gia; là những gì làm nên bản sắc của dân tộc và biện minh cho sự tồn
tại của dân tộc đó" (Dẫn theo: "Tạp chí Thế giới mới").
Chính vì thế, nghiên cứu văn học không thể tách rời vấn đề văn hóa. Sức sống và sự kỳ
diệu của văn học được bắt đầu và làm nên từ cội nguồn văn hóa dân tộc. Thơ ca 1945 -
1975 nằm trong mạch huyết ngầm của cội nguồn văn hóa ấy. Vẻ đẹp và sức sống bền
vững của nó được ươm mầm trên mảnh đất sâu thẳm của văn hóa dân tộc Việt Nam.
Có thể nói, hình tượng người mẹ là một trong những hình tượng nghệ thuật tiêu biểu của
thơ ca Việt Nam (1945 - 1975). Hình tượng ấy vừa phản ánh khí thế hào hùng của dân
tộc, vừa là biểu trưng của văn hóa truyền thống và hiện đại của nhân dân Việt Nam. Như
một nỗi niềm ân nghĩa thiêng liêng, xưa cũng như nay, trong quan niệm về Bà mẹ - Tổ
Quốc của người Việt Nam là hướng về cội nguồn, hướng về người mẹ đã sinh ra dân tộc
này, con người của đất nước này.
Trong "trường" thơ của Tố Hữu, từ "Từ ấy", "Việt Bắc", đến "Gió lộng" rồi "Ra trận" -
hình tượng người mẹ là một trong nhưng biểu trưng đẹp nhất, sáng chói nhất, tượng trưng
sâu sắc nhất về hình tượng Tổ Quốc. Người mẹ, một hình tượng có khả năng khái quát
được tầm vóc, phẩm chất của Tổ Quốc Việt Nam. Nó, thầm lặng mà mãnh liệt, dịu dàng,
thủy chung mà anh dũng, kiên trung, giản dị, đau thương, vất vả mà đôn hậu, hào hùng và
tươi thắm vô ngần. Đấy là những con người: “ Lưng đeo gươm, tay mềm mại bút hoa”.
Những bà mẹ, người chị ấy đã làm nên chân dung Việt Nam, tâm hồn Việt Nam, văn hóa
Việt Nam.
Hình tượng người Mẹ không chỉ xuất hiện trong thơ Tố Hữu, mà nó nảy sinh từ trong sâu
thẳm của văn học dân gian, văn học cổ điển Việt Nam. Tuy nhiên, chỉ qua thơ Tố Hữu,
qua thơ ca cách mạng giai đoạn này, mới được thể hiện một cách rõ nét và tập trung nhất.
Hình tượng người Mẹ đã xuyên suốt trong thơ Tố Hữu và tỏa sáng như chất lân tinh. Từ
Bà má Hậu Giang (Từ ấy - 1937- 1946), Bà Bủ, Bà Bầm (Việt Bắc- 1946- 1954), Mẹ
Tơm (Gió lộng- 1954- 1961), Mẹ Suốt (Ra trận- 1962- 1974) là những hình ảnh tiêu biểu

Địu con lên rẫy, bẻ từng bắp ngô"
(Việt Bắc - 1954)
Có nỗi truân chuyên, cay đắng của cuộc đời Kiều:
Hà ơi tiếng Mẹ ru nhè nhẹ
Cay đắng trăn năm nỗi đoạn trường
(Quê mẹ- Gió lộng).
Tìm về truyền thống - cội nguồn của dân tộc. Tố Hữu muốn thể hiện một quan niệm nghệ
thuật của mình, hình ảnh bà mẹ nghèo chính là hình ảnh “ đất nước nghèo” với áo vải bạc
màu. Phẩm chất ấy, thể hiện một lý tưởng thẩm mỹ của tác giả, đấy là sự trong sạch, quý
giá là vẻ đẹp trong đau khổ, trong kiêu hãnh, tự hào. Ý niệm đó đã trở thành phổ quát
trong thơ giai đoạn này: Trần Vàng Sao yêu đất nước qua tấm áo rách, nỗi xót xa của mẹ:
“ Tôi yêu đất nước này xót xa
Tôi yêu mẹ tôi áo rách”.
Chế Lan Viên cảm nhận qua nước mắt, qua mảnh đất khô cằn:
Vâng, tôi yêu những nơi đá cộc, cây cằn
Tổ quốc như bà mẹ nghèo thì thầm cùng tôi qua nước mắt.
Một nhà nghiên cứu từng cho rằng: Trong dòng chảy có nước của cội nguồn thì dòng
chảy đó sẽ không bao giờ ngưng đọng, con người Việt Nam từ bao đời nay vốn tha thiết
hướng về cội nguồn quê hương, đất nước, nơi chôn rau cắt rốn của mình. Chính vì thế,
mô tả cài nghèo khổ vất vả, giản dị trên, Tố Hữu cũng như các nhà thơ khác muốn làm
nổi bật lên một nét phẩm chất quý giá của con người Việt Nam: Sự vĩ đại được kết tinh từ
trong đau khổ và nước mắt. Con người Việt Nam đã: “ Từ trong máu lửa, rũ bùn đứng
dậy sáng lòa”. Chính họ đã làm nên tầm vóc lịch sử Việt Nam “ dáng đứng Việt Nam”.
Vẻ đẹp và niềm kiêu hãnh của người mẹ Việt Nam anh hùng trong thơ Tố Hữu, đấy là
tinh thần bất khuất, kiên trung. Con người ý chí khí phách đạp mọi trở ngại để vươn đến
đạo lý truyền thống, đến với các giá trị vĩnh cửu và thiêng liêng:
“ Sức đâu như ngọn sóng trào
Má già đứng dậy ngó vào thằng Tây
Má thét lớn: Tụi bây đồ chó
Cướp nước tao, cắt cổ dân tao."

những biểu trưng văn hóa kết tinh từ truyền thống sâu thẳm của dân tộc Việt Nam. Đấy là
những con người biết làm chủ lịch sử xã hội, biết hy sinh bản thân mình, hướng đến chân
lý của thời đại để hòa nhập lẽ sống cộng đồng với lẽ sống nhân loại.
Một nét biểu trưng văn hóa qua hình tượng người mẹ Việt Nam trong thơ Tố Hữu, đấy là
quan niệm về con người bất tử, con người thóat thân vào vĩnh cửu. Điều này xuất phát từ
tâm thức của văn hóa dân gian. Người Việt Nam cho rằng: Những người anh hùng của
dân tộc là hồn thiêng của Tổ quốc. Họ sống muôn đời với đất nước, núi sông của nhân
dân Việt Nam:
Một dòng máu đỏ lên trời.
Má ơi, con đã nghe lời má kêu
Nước non muôn quý ngàn yêu
Còn in bóng má sớm chiều Hậu Giang
(Bà má Hậu Giang).
Chị Lý đã trở thành bất tử, thành lẽ sống của dân tộc:
Cả nước cho em cho em tất cả
Máu tiếp máu cho lại hồng đôi má
Cho mái tóc em xanh lại ngày xuân
Cho thịt da em lại nở trắng ngần”
(Người con gái Việt Nam)
Lâm Thị Mỹ Dạ đã khắc họa hình ảnh người con gái hy sinh với nụ cười không tắt, với
làn da tỏa sáng, thoát thành làn mây trắng tinh khôi:
Như khoảng trời nằm yên trong đất
Đêm đêm tâm hồn em tỏa sáng
Những vì sao ngời chói lung linh
Có phải thịt da em mềm mại, trắng trong
Đã hóa thành những làn mây trắng”
(Khoảng trời hố bom)
Những biểu hiện về sự hóa thân của người mẹ, người phụ nữ anh hùng vào non sông, đất
nước là sự tiếp nối quan niệm truyền thống về con người thiên nhiên, con người vũ trụ
của nhân dân ta. Niềm thiêng liêng cao cả của họ đã trở thành biểu trưng văn hóa của dân