nghiên cứu - trao đổi
18 - tạp chí luật học

Tìm hiểu vai trò của nhà nớc
trong nền kinh tế thị trờng

GS. pts. Hoàng Văn Hảo *
hà nớc là hiện tợng lịch sử, ngay
từ khi ra đời nó đ có vai trò to lớn
trong x hội có giai cấp và trong quá
trình phát triển của lịch sử nhân loại. Nhà
nớc, một mặt, nó là tổ chức công quyền,
thực hiện công quản, quản lí mọi mặt đời
sống x hội; mặt khác, chính thông qua
quản lí x hội có hiệu quả mà nó thực
hiện đợc sự thống trị của giai cấp thống
trị đối với toàn x hội. Bất cứ nhà nớc
nào cũng đều thực hiện chức năng hai
mặt đó. Mặc dù, nhà nớc có định hớng
cho sự phát triển của x hội nhng bản
thân x hội lại vận động theo những quy
luật khách quan của nó, quy luật vận
động của đời sống sản xuất vật chất và
tinh thần, tạo ra cơ sở mới, điều kiện mới,
do đó, đòi hỏi có sự thay đổi tơng ứng
trong tổ chức và hoạt động của bộ máy
nhà nớc thì quản lí nhà nớc mới có
hiệu quả, nhà nớc mới có khả năng thúc
đẩy sự phát triển kinh tế - x hội.

hai cách tác động nói trên của nhà nớc.
Một mặt, trong thời kì quản lí theo cơ chế
tập trung quan liêu bao cấp, nhà nớc
dờng nh trùm lên mọi quan hệ x hội
và hiện diện khắp nơi trong nền kinh tế
(có ngời gọi là chủ nghĩa x hội nhà
nớc). Trong thời kì đó, hoạt động cung
cấp vốn, thiết bị, giá cả, đơn đặt hàng
đều do nhà nớc quy định. Trong cơ chế
quản lí mà vai trò của nhà nớc là áp đảo
thì hình thức điều tiết của nhà nớc đối
với hoạt động kinh tế chỉ có thể là mệnh
lệnh, mất dân chủ và rút cuộc đ dẫn tới
khủng hoảng kinh tế - x hội. Trong thời
kì này, càng tăng cờng vai trò của nhà
nớc theo kiểu đó thì càng gây thiệt hại
cho x hội. Mặt khác, vẫn là chứng minh
cho điều Ph.Ăngghen nói là từ khi Việt
Nam chuyển sang kinh tế thị trờng thì
N* Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học - 19

tình hình đ khác hẳn, nghĩa là Nhà nớc
thừa nhận sự vận động của các quy luật

dân tự quy định chế độ nhà nớc, hớng
tới con ngời hiện thực và đợc xác định
là sự nghiệp của bản thân nhân dân và ở
đây chế độ nhà nớc xuất hiện với t cách
là sản phẩm tự do của con ngời. Nh
vậy, chế độ dân chủ đ làm đảo lộn mối
quan hệ giữa nhà nớc và nhân dân trong
x hội cũ, nhân dân không còn là "thần
dân của nhà nớc" mà là "nhà nớc của
nhân dân". Do đó, chế độ dân chủ là xuất
phát từ con ngời và không phải chế độ
nhà nớc tạo ra nhân dân mà là nhân dân
tạo ra chế độ nhà nớc.
Do vậy, trong nhà nớc dân chủ này
vai trò của nhà nớc đối với x hội về
thực chất là vai trò tổ chức các quá trình
dân chủ hóa. Thật ra, khi đất nớc chuyển
sang nền kinh tế thị trờng, nhà nớc đ
đóng vai trò tổ chức theo hớng dân chủ.
Do đó, xuất hiện quá trình dân chủ hóa
trên lĩnh vực kinh tế, khẳng định quyền
sở hữu đối với t liệu sản xuất, quyền tự
do kinh doanh theo pháp luật, quyền thừa
kế tài sản hợp pháp của công dân
Nhng, ở đây, muốn nói đến vai trò tổng
thể trong quản lí nhà nớc theo nghĩa
rộng:
+ Trong hoạt động lập pháp, vai trò
của nhà nớc là tổ chức cho nhân dân
tham gia một cách rộng ri và bình đẳng

- Tổ chức cho nhân dân đóng góp ý
kiến vào kế hoạch phát triển kinh tế - x
hội, vào các quyết định quản lí;
- Dân chủ trong việc thực hiện phân
cấp quản lí cho các ngành, các địa
phơng;
- Thu hút nhân dân tham gia thực hiện
nguyên tắc quản lí theo ngành và vùng,
lnh thổ;
- Tổ chức cho nhân dân tham gia vào
việc giải quyết những tranh chấp, những
khiếu nại, tố cáo của công dân trong quá
trình thực hiện quản lí nhà nớc
+ Trong hoạt động t pháp, dân chủ
nghĩa là thu hút, huy động tối đa khả
năng của nhân dân, của các tổ chức x
hội và tổ chức nghề nghiệp tham gia rộng
ri vào các hoạt động t pháp, nhất là
trong điều kiện kinh tế thị trờng. ở nớc
ta, do nhiều nguyên nhân, trong đó do
nhận thức không đúng về yêu cầu dân
chủ nên trong thực tế việc giải quyết các
tranh chấp còn có nhiều mâu thuẫn nan
giải:
- Có hiện tợng "hình sự hóa" quan hệ
x hội mà lẽ ra những quan hệ x hội ấy
có thể đợc giải quyết bằng các biện pháp
kinh tế, dân sự hoặc hành chính thì có
hiệu quả hơn, có lợi cho cả công dân và
x hội.

điều kiện kinh tế thị trờng, có những
loại vụ việc giải quyết thông qua hòa giải
thì có lợi hơn cho cả hai bên và cả nhà
nớc, nghĩa là hợp lòng dân hơn, chẳng
hạn, giữa chủ và thợ trong quan hệ lao
động, có nhiều vụ việc có thể giải quyết
bằng hòa giải nhẹ nhàng thông qua tổ
chức công đoàn, vì bảo đảm ổn định sản
xuất là điều mong muốn của cả chủ và
thợ. Tất nhiên, để tạo bớc chuyển theo
hớng hòa giải, cần chuẩn bị những điều
kiện nhất định nh: Xây dựng các cơ chế
hòa giải; hoàn thiện pháp luật về hòa giải;
đào tạo, bồi dỡng đội ngũ cán bộ hoà
giải.
Tóm lại, nhà nớc hoạt động có hiệu
lực, hiệu quả là nhà nớc đợc xây dựng
vững chắc trên cơ sở nền dân chủ x hội
chủ nghĩa, thu hút đợc nhân dân tham
gia một cách bình đẳng và ngày càng
rộng ri vào các lĩnh vực hoạt động của
bộ máy nhà nớc.
2. Vai trò của nhà nớc đợc thể hiện
cụ thể ở mức độ tác động của nó vào đời
sống kinh tế và x hội, tức là quản lí nhà nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học - 21


dần dần dờng nh hai quan điểm trên có
sự xích lại gần nhau và gặp nhau ở "sự
điều tiết của nhà nớc" nhng mức độ
điều tiết của nhà nớc cũng đợc quan
niệm khác nhau và diễn đạt rất khác
nhau. Đến nay, có thể khái quát thành hai
xu hớng cơ bản:
- Nhà nớc không "rút lui" khỏi sân
khấu kinh tế mà bản thân kinh tế thị
trờng đòi hỏi đợc bổ sung bằng "sự
điều tiết của nhà nớc". Có nhiều cách
diễn đạt khác nhau nh: "Điều tiết năng
động của nhà nớc", "điều tiết có giới
hạn", "vai trò gián tiếp của nhà nớc", "sự
can thiệp của nhà nớc trên nguyên tắc
kinh tế thị trờng" để diễn đạt mức độ
tác động của nhà nớc vào đời sống kinh
tế và x hội. Nhà nớc Việt Nam cũng đ
chuyển từ chế độ "bao cấp" sang nền kinh
tế thị trờng có sự quản lí của nhà nớc.
Nh vậy, các nhà nớc đều thừa nhận vai
trò điều tiết của nhà nớc trong nền kinh
tế thị trờng.
- Xu hớng thứ hai không chỉ thừa
nhận "có sự điều tiết của nhà nớc" mà
còn nhấn mạnh vai trò của nhà nớc đang
tăng lên do những yếu tố mới, đó là nhà
nớc phát triển kết hợp với việc đẩy
nhanh các nguyên tắc thị trờng trong đời
sống kinh tế, bảo đảm an ninh kinh tế

22 - tạp chí luật học

thờng đánh giá vai trò của nhà nớc qua
hai chỉ số cơ bản:
+ Tỉ lệ sở hữu nhà nớc trong lực
lợng sản xuất kinh doanh;
+ Tỉ lệ chi phí của nhà nớc so với
tổng sản phẩm quốc nội.
Tất nhiên, đây là định hớng cơ bản.
Trong thực tế những chỉ số này chỉ có ý
nghĩa tơng đối, bởi vì, thực tế rất phức
tạp, có trờng hợp tỉ lệ sở hữu nhà nớc
và tỉ lệ chi phí của nhà nớc đều cao
nhng không hẳn đó là một nhà nớc
mạnh. Vì vậy, đánh giá vai trò của nhà
nớc cần xuất phát từ điều kiện cụ thể về
kinh tế - x hội của từng quốc gia và cần
xem xét những yếu tố khác nh pháp luật,
pháp chế, chiến lợc phát triển, đời sống
vật chất và tinh thần của nhân dân
2.2. Vì sao cần sự điều tiết của nhà
nớc? Trong nền kinh tế thị trờng, tính
tất yếu của sự điều tiết của nhà nớc bắt
nguồn từ hai mặt sau đây:
a. Từ sứ mệnh lịch sử của nhà nớc.
Nhà nớc là tổ chức quyền lực chung,
quản lí mọi mặt đời sống x hội, thông
qua đó mà giai cấp thống trị thực hiện
đợc sự thống trị của mình đối với toàn
x hội. Nhà nớc x hội chủ nghĩa cũng

nớc trong nền kinh tế thị trờng thờng
xuất hiện ở các trờng hợp sau đây:
- Kinh tế thị trờng thừa nhận nguyên
tắc tự do cạnh tranh, cạnh tranh trong
kinh doanh, cạnh tranh trong kiếm việc
làm, hành nghề, tự do cạnh tranh giữa
các doanh nghiệp Từ đó, một mặt có thể
dẫn tới cạnh tranh không lành mạnh,
mang tính chất phá hoại; mặt khác, có thể
xuất hiện hiện tợng độc quyền của các
doanh nghiệp. Từ đó làm xuất hiện vai
trò, nhiệm vụ của nhà nớc là ngăn chặn
sự độc quyền của thị trờng, hớng vào
sự cạnh tranh lành mạnh, phát triển sản
xuất, bảo đảm cho sự bình đẳng của mọi
doanh nghiệp tham gia thị trờng, nhất là
các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
- Sự vận động của kinh tế thị trờng là
theo nguyên tắc tối đa hóa lợi nhuận. Do
đó, có thể dẫn tới tình trạng có doanh
nghiệp làm ăn thua lỗ và phá sản, ngời
lao động mất việc làm mà bản thân kinh
tế thị trờng thì không thể giải quyết
đợc những vấn đề đó. Trong khi đó, nhà
nớc quản lí với tính cách tổng thể nền
kinh tế quốc dân. Vì vậy, ở đây nhà nớc
xuất hiện nh là ngời tổ chức phân phối
lại. Nhà nớc dùng tiền thu thuế để phân
phối lại cho x hội, nói cách khác, nhà


hoạt động quản lí nhà nớc. Một nhà
nớc có hiệu lực, hiệu quả là khi trong
nớc tồn tại khả năng để các doanh gia và
công dân hoạt động có hiệu quả trong
khuôn khổ pháp luật.
+ Vai trò của kinh tế nhà nớc là rất
quan trọng trong định hớng phát triển.
Nhà nớc quản lí với t cách tổng thể nền
kinh tế quốc dân. Và, bản thân nền kinh
tế quốc dân cũng cần đợc tối đa hóa về
lợi nhuận, tạo ra lợi ích và sức mạnh của
toàn x hội. Vì vậy, phải khắc phục đợc
những lợi ích của cá nhân, nhóm và
hớng họ vào lợi ích chung của toàn x
hội, sử dụng kinh tế nhà nớc để điều
chỉnh các mắt xích kinh tế, chẳng hạn:
- Từ lợi ích tổng thể, kinh tế nhà nớc
cần đợc đầu t vào những khâu then
chốt để phát triển trong từng khu vực nh:
Công nghiệp, nông nghiệp, thơng mại,
dịch vụ, kết cấu hạ tầng kinh tế vấn đề
là chọn đúng khâu then chốt và mức độ
tác động hợp lí của nhà nớc. Quá trình
đó cần chú ý doanh nghiệp vừa và nhỏ, vì
nó có vai trò lớn và dễ thích nghi với
công nghệ mới.
- Nhà nớc đề xớng những chủ
trơng, chính sách nhằm tăng trởng kinh
tế, giảm tỉ lệ lạm phát, cân bằng xuất
nhập khẩu.

kiểm sát xét t
hấy cần thiết và qua trao
đổi, đơng sự có lợi ích bị xâm hại
không phản đối. Bởi trong tố tụng dân
sự, các đơng sự có quyền tự định đoạt,
việc viện kiểm sát kháng nghị yêu cầu
tòa án cấp trên xét lại vụ án chỉ có ý
nghĩa nếu yêu cầu đó phù hợp với yêu
cầ
u của đơng sự. Đối với các trờng
hợp tòa án mắc sai lầm trong việc giải
quyết vụ án nếu đơng sự không muốn
sửa lại, viện kiểm sát chỉ cần kiến nghị
để tòa án rút kinh nghiệm mà không cần
phải kháng nghị yêu cầu tòa án cấp trên
xét lại vụ án. Từ những vấ
để thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ
3 Ban chấp hành trung ơng Đảng khóa
VII trong việc hoàn thiện pháp luật tố
tụng dân sự, chúng tôi kiến nghị bỏ thủ
tục sơ thẩm đồng thời chung thẩm của
Tòa án nhân dân tối cao và cần quy định nghiên cứu - trao đổi
24 - tạp chí luật học

hội.
Những phơng hớng quản lí nhà
nớc nói trên là sự tác động trong tổng