Phân tích đoạn trích "Chiến thắng Mtao Mxây"

Đăm Săn là một trong những tác phẩm sử thi tiêu biểu nhất của đồng bào Ê- đê
Tây Nguyên và cùng là một trong những tác phẩm hay nhất trong kho tàng văn học
dân gian Việt Nam. Được sáng tạo từ trí tưởng tượng phong phú, bay bổng, lãng mạn
của đồng bào Ê- đê Tây Nguyên thời cổ đại, tác phẩm là bông hoa rừng đẹp nhất, hào
hùng nhất của thể loại sử thi anh hùng được lưu truyền đến ngày nay. Bước vào khám
phá thế giới nghệ thuật của tác phẩm, người đọc sẽ được quay trở về với quá khứ hào
hùng trong những buổi đầu của thời kì liên minh bộ tộc, được gặp gỡ những tù trưởng
anh hùng, cùng họ và bộ tộc của mình đấu tranh chống lại kẻ thù, chinh phục thiên
nhiên vì sự ổn định và phát triển phồn vinh của bộ tộc. Trong cuộc hành trình trở về
với quá khứ đó, có lẽ người để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong lòng người đọc chính là
Đăm Săn, một tù trưởng anh hùng, người chính binh dũng cảm. Là nhân vật trung tâm
của tác phẩm, Đăm Săn được khắc hoạ với tất cả những gì là đẹp nhất của cả cộng
đồng. Vẻ đẹp đó của chàng được các tác giả dân gian miêu tả trong toàn bộ tác phẩm
nhưng rõ nét nhất là trong đoạn trích: “Chiến thắng Mtao Mxây”. Nằm ở giữa tác
phẩm, kể về cuộc chiến đấu của Đăm Săn đánh Mtao Mxây cứu vợ trở về, bằng những
biện pháp nghệ thuật đặc sắc thường thấy trong sử thi, đoạn trích đã dựng lên một bức
chân dung khá trọn vẹn về người anh hùng sử thi Đăm Săn với sức mạnh, tài năng và
vẻ đẹp phi thường dũng sĩ tiêu biểu chi tinh thần, ý chí của cả cộng đồng.
1, Nội dung
Tự thân đoạn trích được chia thành ba phần riêng biệt:
Phần 1: Từ đầu đến “bêu ngoài đường”: Trận chiến đấu giữa Đăm Săn với
Mtao Mxây.
Phần 2: Tiếp theo tới ”rồi vào làng”: Đăm Săn thuyết phục và đưa dân làng
của Mtao Mxây về theo mình.
Phần 3: Đoạn cuối: Lễ ăn mừng chiến thắng của bộ tộc Đăm Săn.
Ở phần thứ nhất, tác giả tập trung vào miêu tả trận đánh giữa ĐS và Mtao

nhát đùn đẩy, đến khi không thể thoái thác được nữa thì hắn buộc phải vung khiên
múa tiến tới phía chàng. Mtao Mxây thể hiện rõ sự khoác lác khi tài nghệ của hắn
được minh chứng bằng “tiếng khiên kêu ”, sử dụng biện pháp nghệ thtuật so sánh
đậm chất dân gian, tác giả đã cho ta thấy sự bất tài, kém cỏi của Mtao Mxây. Còn Đăn
Săn, với bản lĩnh của người anh hùng chiến trận, khi Đăm Săn múa khiên chàng chỉ
bình tĩnh đứng xem mà không hề nhúc nhích, chứng kiến tài nghệ kém cỏi của kẻ thù
chàng tỏ rõ thái độ khinh thường chế nhạo và dập tắt nhuệ khí của hắn bằng sức mạnh
phi thường trong màn múa khiên độc đáo. Sử dụng nghệ thuật so sánh tăng cấp với
các ngữ so sánh liên tiếp, ngôn ngữ sử thi đã khoa trương sức mạnh ấy ngang sức
mạnh tự nhiên: “ Đăm Săn rung khiên múa phía tây”. Trước sức mạnh phi phàm đó
của Đăm Săn, Mtao Mxây hiện lên thật thảm hại, hắn sợ hãi vô cùng, “bước cao bước
thấp chạy hết bãi đông sang bãi tây” và vung dao chém lại chàng nhưng chỉ trúng một
cái chão cột trâu”.
Lúc này, Mtao Mxây đã đuối sức. Hắn cầu cứu Hơ- Nhị quăng một miếng trầu
cho hắn, nhưng Hơ – Nhị đã không quăng miếng trầu đó cho hắn mà lại quăng nó cho
Đăm Săn, nhận dược miếng trầu tình yêu từ tay vợ, sức mạnh của Đăm Săn tăng lên
gấp bội, chàng lại vung khiên múa đánh đuổi kẻ thù: “chàng múa tung bay” Lần
múa khiên thứ hai của chàng còn ghê gớm hơn bởi dồn chứa sức mạnh trừng phạt.
Đăm Săn đã hoá thành những ngọn gió- bão – lốc. Bước chân, mũi giáo, chiếc khiên,
cả thân hình lực lưỡng và khí thế bừng bừng, sôi sục của Đăm Săn đã làm xáo động
núi rừng Chòi lán đổ, cây cối chết, núi rạn, đồi tranh tung gốc Cây giáo thần của
Đăm Săn nhằm vào đùi, vào người Mtao Mxây mà phóng tới, mà đâm vào nhưng
không thủng. Trận chiến đã lên đến đỉnh điểm khiến Đăm Săn thấm mệt.
Bước sang hiệp giao đấu thứ hai, Đăm Săn vừa chạy, vừa mộng thấy ông trời,
rồi được ông trời chỉ dẫn. Sáng tạo nên chi tiết kì ảo thú vị này, tác giả dân gian đã
huyền thoại hoá người anh hùng sử thi để ca ngợi của chàng. Việc Đăm Săn được ông
trời giúp đỡ không hạ thấp tài năng của chàng mà trái lại càng tăng thêm thanh thế uy
danh của Đăm Săn. Nó chứng tỏ cuộc chiến của chàng là cuộc chiến chính nghĩa nên
được thần linh trợ giúp. Tuy nhiên, ông trời cũng chỉ là người mách nước còn quyết
định vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào hành động trực tiếp của Đăm Săn. Bừng tỉnh sau lời

chết của Mtao Mxây, họ chỉ mong có một cuộc sống ổn định trong một cộng đồng
ngày một đông hơn, giàu hơn, hùng mạnh hơn. Mọi người đi theo Đăm Săn, tôn vinh
chàng vì chàng đã giúp cho khát vọng của họ trở thành hiện thực. Ở đây, khát vọng,
quyền lợi giữa cá nhân người anh hùng với khát vọng, quyền lợi của cả cộng đồng có
sự thống nhất cao độ.
Phần 03: Lễ ăn mừng chiến thắng của bộ tộc Đăm Săn.
a, Lễ ăn mừng chiến thắng của bộ tộc Đăm Săn.
Chiến thắng Mtao Mxây là một trong những chiến công vang dội nhất của Đăm
Săn. Tiêu diệt kẻ thù, Đăm Săn đã “xéo nát đất đai của một tù trưởng nhà giàu”, “bắt
tù binh”, đòi lại danh dự, bảo vệ được hạnh phúc của gia đình và đem lại sự phát triển,
phồn vinh cho bộ tộc không những thế, với chiến thắng này, danh tiếng của chàng
cũng “lớn lên như sông nước, cao lên như cây rừng, không còn ai bì kịp”. Chính vì
thế, để xứng đáng với chiến công, chàng và thị tộc của mình đã tổ chức một lễ ăn
mừng chiến thắng thật lớn lao, kì vĩ.
+ Lễ ăn mừng chiến thắng là một chuỗi những ngày hội dài “kéo dài hết mùa
khô” và được tổ chức: linh đình và sang trọng; đông vui, nhộn nhịp; với đầy đủ phong
tục tập quán của đồng bào Ê- đê Tây Nguyên.
+ Nó là khúc khải hoàn ca của bộ tộc Đăm Săn cho ta thấy sự phát triển, giàu
có, hùng mạnh của bộ tộc Đăm Săn sau khi chàng giành chiến thắng.; tô đậm và khắc
sâu ý nghĩa thời đại của chiến tranh bộ tộc trong sự phát triển của cộng đồng.
b, Hình tượng Đăm Săn trong lề ăn mừng chiến thắng.
Miêu tả lễ ăn mừng chiến thắng, tác giả dân gian không chỉ tô đậm ý nghĩa,
tầm vóc chiến thắng của Đăm Săn mà còn khẳng định tầm vóc lịch sử, tôn vinh, đề
cao người anh hùng trong sự phát triển của cộng đồng. Là niềm tự hào của bộ tộc, là
kết tinh vẻ đẹp, tài năng, ý chí của cả cộng đồng, trong lễ ăn mừng chiến thắng Đăm
Săn hiện lên thật đẹp, thật phi thường. Sử dụng bút pháp nghệ thuật lãng mạn với một
loạt những thủ pháp nghệ thuật thường thấy trong sử thi như so sánh, phóng đại, tác
giả sử thi đã miêu tả một cách trực tiếp, toàn diện từ vẻ đẹp thể chất đến vẻ đẹp tinh
thần, từ ngoại hình đến tính cách của người anh hùng tù trưởng Đăm Săn: Trang phục;
diện mạo; sức mạnh; phẩm chất). Chàng được cả cộng đồng ngưỡng vọng, tôn vinh,

tranh. Một lần xốc tới nữa, chàng vượt một đồi lồ ô. Chàng chạy vun vút qua phía
đông, vun vút qua phía tây" ; "Chàng múa trên cao, gió như bão. Chàng múa dưới
thấp, gió như lốc" ; "Khi chàng múa chạy nước kiệu, quả núi ba lần rạn nứt, ba đồi
tranh bật rễ bay tung" ; "đôi mắt long lanh như mắt chim ghếch ăn hoa tre" ; "Bắp
chân chàng to bằng cây xà ngang, bắp đùi chàng to bằng ống bễ, sức chàng ngang sức
voi đực, hơi thở chàng ầm ầm tựa sấm dậy, chàng nằm sấp thì gãy rầm sàn, chàng nằm
ngửa thì gãy xà dọc"…
Bên cạnh đó, các phép so sánh, phóng đại trong ngôn ngữ nhân vật cũng được
huy động tối đa : với Mtao Mxây "Ta như gà làng mới mọc cựa kliê, như gà rừng mới
mọc cựa êchăm",… với Đăm Săn : "Cầu cho ta được bình yên vô sự, nạn khỏi tai qua,
lớn lên như sông nước, cao lên như cây rừng, không còn ai bì kịp ; Hãy đánh lên tất cả
cho ở dưới vỡ toác các cây đòn ngạch… để nghe tiếng chiêng ăn đông uống vui như
mừng mùa khô năm mới của ta vậy"…Biện pháp so sánh, phóng đại tạo ra sức hấp
dẫn cho sử thi, đó là cách diễn đạt, mô tả bằng hình ảnh sinh động, tạo ấn tượng về
sức mạnh, vẻ đẹp thần thánh, siêu phàm đúng với tính chất hùng tráng, mang tầm vũ
trụ của nhân vật và hành động của sử thi anh hùng.
Đoạn trích đã đem lại cho ta những cách nhìn độc đáo về người anh hùng Đam
Săn trong chiến công bảo vệ buôn làng, đem lại bình yên cho bộ tộc. Lời kể chuyện
hấp dẫn cùng ngôn ngữ miêu tả khoa trương tạo được dấu ấn đặc sắc, chứa đựng
những giá trị nhân văn đặc trưng của sử thi. Sử thi anh hùng Đăm Săn quả thật đã hình
thành ý thức và tình cảm cộng đồng vững bền của dân tộc Ê-Đê, thành di sản quí báu
của Tây Nguyên và dân tộc Việt Nam, đánh dấu thời đại sử thi rực rỡ với vẻ đẹp “một
đi không trở lại”./.