PHÂN TÍCH BÀI THƠ "ĐÀN GHI TA CỦA
LORCA" CỦA THANH THẢO

Từ xửa xưa, song song với định đề "thi trung hữu họa", bao giờ cũng là "thi
trung hữu nhạc". Định đề ấy bảo rằng cùng với hoạ, nhạc là một yếu tính của thơ.
Chừng nào còn thơ, chừng ấy thơ còn nhạc. Quả có vậy, nhạc là phần tinh chất của
cảm xúc thơ đã được điệu thức hoá. Ngân nga cả bên trong cả bên ngoài mỗi tiếng
thơ, nhạc đã thực sự là phần hồn của thơ. Nó là hơi thở của ngôn từ thơ. Tất nhiên,
đây là nói nhạc của ngôn ngữ. Thơ đã phát huy bao hiệu quả phong phú của ngôn ngữ
để cất lên tiếng nói riêng của mình.
Xem thêm bài khác
Mấy suy nghĩ về thế giới nghệ thuật thơ Thanh Thảo
Cảm nhận về bài thơ "Đàn ghita của Lor-ca" (Thanh Thảo)
"Đàn ghi ta của Lorca" của Thanh Thảo dưới góc nhìn liên văn bản
Bình giảng - Tìm hiểu bài Đàn Ghita của Lor-ca - Thanh Thảo
Từ xửa xưa, song song với định đề "thi trung hữu họa", bao giờ cũng là "thi
trung hữu nhạc". Định đề ấy bảo rằng cùng với hoạ, nhạc là một yếu tính của thơ.
Chừng nào còn thơ, chừng ấy thơ còn nhạc. Quả có vậy, nhạc là phần tinh chất của
cảm xúc thơ đã được điệu thức hoá. Ngân nga cả bên trong cả bên ngoài mỗi tiếng
thơ, nhạc đã thực sự là phần hồn của thơ. Nó là hơi thở của ngôn từ thơ. Tất nhiên,
đây là nói nhạc của ngôn ngữ. Thơ đã phát huy bao hiệu quả phong phú của ngôn ngữ
để cất lên tiếng nói riêng của mình.
Không chỉ vậy, để làm giàu cho mình, thơ còn khai thác cả ngôn ngữ của nhạc
nữa. Bao đời nay, đã có biết bao yếu tố nhạc từ vương quốc âm nhạc đã vượt biên, rồi
nhập tịch vào thơ, ban đầu, tạm trú, về sau, thường trú. Thậm chí, nhờ sự cưu mang
quá sâu nặng của thơ, trải đời này đời khác, mà nhiều thứ đã được đồng hoá luôn.
Dân ngụ cư đã biến thành dân sở tại. Gốc gác âm nhạc của chúng, đôi khi, chỉ còn là
kí ức xa xăm. Đó phải chăng cũng là một kiểu hoà nhập tiếp biến ?
Là một tay bút ham cách tân, Thanh Thảo cũng đã tạt sang âm nhạc vay mượn
không ít vốn liếng đem về đầu tư cho thơ mình. Để làm các trường ca Những người đi
tới biển, Những nghĩa sĩ Cần Giuộc, Bùng nổ của mùa xuân, Đêm trên cát , anh đã

tiếng ghi -ta tròn bọt nư*ớc vỡ tan
tiếng ghi -ta ròng ròng
máu chảy

không ai chôn cất tiếng đàn
tiếng đàn như* cỏ mọc hoang
giọt nư*ớc mắt vầng trăng
long lanh trong đáy giếng

đư*ờng chỉ tay đã đứt
dòng sông rộng vô cùng
Lorca bơi sang ngang
trên chiếc ghi ta màu bạc

chàng ném lá bùa cô gái di -gan
vào xoáy n*ước
chàng ném trái tim mình
vào lặng yên bất chợt

li -la li -la li -la
(Rút từ tập Khối vuông Rubíc, NXB Tác phẩm mới, 1985)
Nòi nghệ sĩ vốn dễ đồng bệnh tương lân. Do đồng bệnh mà đồng điệu. Cho
nên, có một cách để hiểu một kẻ viết : cứ xem anh viết về ai, có thể biết anh là ai.
Trong các thi sĩ nội, Thanh Thảo mê nhất Nguyễn Đình Chiểu, Cao Bá Quát, Xuân
Diệu, Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Văn Cao, Đặng Đình Hưng Còn những thi sĩ ngoại,
thấy anh viết đậm về Aragông, Êxênhin, Maicôpxki, Pasternac, Lorca Về từng vị
đều có những kí thác, những đồng điệu riêng. Nhưng, trong số những tay bút Tây
phương anh ngưỡng mộ, thì trường hợp về Lorca, xem ra, thành công hơn cả. Là một
nhà thơ lớn của Tây Ban Nha hiện đại, Lorca đã đem được chất dân gian Anđaluxia
cùng sức sống của xứ sở bò tót vào thơ mình. Lại thạo dân nhạc, ông thường thích đi

hợp thế này, là : lấy tên các tác phẩm của người ấy hay lời văn trong đó đem ghép lại
với nhau cho chúng tạo ra một nội dung nào đó(2). Thanh Thảo chọn cách khác. Thi
liệu anh viết về Lorca toàn là những thi ảnh rất ám trong thế giới nghệ thuật của chính
Lorca, mà sau những lãng quên chúng vẫn không thôi đeo bám Thanh Thảo : đàn ghi-
ta, bài ca mộng du, con ngựa đen, vầng trăng đỏ, chàng kĩ sĩ đơn độc, áo choàng đấu
sĩ, sắc máu đấu trường, cô gái Di gan, lá bùa hộ mệnh, hoa tử đinh hương Và, tất
nhiên, làm sao có thể thiếu được dòng sông cùng với cỏ mọc hoang vốn là những hình
ảnh - biểu tượng từ lâu vẫn miên man với ngòi thơ Thanh Thảo ! Cảm hứng vụt dậy
thì liền gọi luôn những đạo quân ấy về cho cùng đầu quân (đầu thai thì đúng hơn) vào
thi phẩm này. Nhờ đó, hình tượng Lorca và suy cảm Thanh Thảo đã nói chung một
thứ tiếng là dòng thi liệu đã trộn vào nhau đó. Thì tương giao, tâm giao cũng còn là
thế chứ sao ?
Trong xử lý thi liệu, Thanh Thảo có dùng những lối kết hợp khá phổ biến ở thơ
tượng trưng. Ta gặp những Tiếng đàn bọt nước, tiếng ghi-ta nâu, tiếng ghi-ta lá xanh,
tiếng ghi-ta tròn, tiếng ghi-ta ròng ròng máu chảy, về miền đơn độc, vầng trăng chếnh
choáng, chôn cất tiếng đàn, đường chỉ tay, dòng sông rộng Nhiều thi ảnh được
tượng trưng hoá, khiến chúng có dạng một hình thể chứa nhiều hình ảnh. Đường chỉ
tay là hiện thân của thiên mệnh. Đường chỉ tay đã đứt tượng trưng cho cú giáng phũ
phàng trái ngang của số mệnh. Chiếc ghi-ta tượng trưng cho âm nhạc và thơ ca. Nó là
cây đàn lia của chàng nghệ sĩ tài hoa. Chiếc ghita màu bạc là biến ảnh của chiếc ghi-ta
nâu khi đã sang cõi khác. Đúng hơn, là chiếc ghi-ta đã hoá, giờ sang cõi siêu sinh. Thi
sĩ bơi trên chiếc ghi-ta chính là bơi trên con thuyền của thi ca đang vượt qua bến bờ
sinh tử. Lá bùa cô gái di-gan là cái đẹp huyền bí. Xoáy nước là tai hoạ định mệnh trên
dòng sông của số phận, cũng là cái dòng sông ranh giới giữa cõi sống và cõi chết, giữa
thực tại và hư vô. Hành động ném lá bùa và ném trái tim đều giàu hàm ý tượng trưng
về sự giã từ, sự giải thoát của Lorca Lối viết này không còn xa lạ đối với người đọc
thơ Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Chế Lan Viên hay nhóm Xuân Thu nhã tập
hồi Thơ Mới. Nhưng, nó đã được Thanh Thảo dùng nhuần nhị và ăn nhập để tạo ra
cho thơ mình một cách nói hàm súc. Riêng cái câu giọt nư*ớc mắt vầng trăng trong
đoạn bày tỏ nỗi đau xót và tiếc thương trước cái chết hết sức thương tâm của Lorca

Tiếp nối, phần phát triển, Lorca bị giết :
Tây - ban - nha / hát nghêu ngao / bỗng kinh hoàng / áo choàng bê bết đỏ /
Lorca bị điệu về bãi bắn / chàng đi như* ngư*ời mộng du.
Kế đó, phần cao trào, là nỗi tiếc thương trước sự thực phũ phàng :
tiếng ghi-ta nâu / bầu trời cô gái ấy / tiếng ghi-ta lá xanh biết mấy / tiếng ghi-
ta tròn bọt nư*ớc vỡ tan / tiếng ghi-ta ròng ròng / máu chảy // không ai chôn cất tiếng
đàn / tiếng đàn như* cỏ mọc hoang / giọt nư*ớc mắt vầng trăng / long lanh trong đáy
giếng.
Và cuối cùng, phần kết, với hình ảnh Lorca lìa bỏ tất cả và giải thoát :
đư*ờng chỉ tay đã đứt / dòng sông rộng vô cùng / Lorca bơi sang ngang / trên
chiếc ghi-ta màu bạc // chàng ném lá bùa cô gái di-gan / vào xoáy n*ước / chàng ném
trái tim mình / vào lặng yên bất chợt / li-la li-la li-la
Tất nhiên, trước sau, đây vẫn là sản phẩm thơ chứ không phải là một sản phẩm
nhạc. Nên các bước của cấu trúc này không thể "cóp" y sì theo lối "một ăn một" với
những bước chuyển gam như trong một nhạc phẩm thực sự được. Mà làm cách ấy đối
với thơ, chắc gì tránh khỏi sống sượng? Chiêu thức nhuần nhuyễn nhất, có lẽ là thế :
nhập cấu trúc ca khúc vào với cốt tự sự để chúng đồng thể với nhau.
Nếu chỉ dừng lại ở đó không thôi thì sắc thái ca khúc trong việc tổ chức mạch
thơ hãy còn mơ hồ, chưa thuyết phục.
Thú vị và bất ngờ nhất là việc khảm vào mạch ấy những âm thanh như cách
diễn tấu của nhạc công khi đệm cho người hát một ca khúc. Sự có mặt của hai chuỗi
li-la li-la li-la ở phần đầu và phần kết là thế. Thú thực, khi mới đọc bài thơ này trong
tập Khối vuông Rubic, tôi thấy cái chuỗi kia là một nét lạ, nhưng nhác nghĩ : lại một
trò "tân hình thức" đây. Cha Thanh Thảo này cũng bày đặt gớm. Nhưng đọc kĩ hơn thì
thấy hình như có một nghĩa lý nào đó hay hay, chứ không hẳn chỉ là những con âm
rỗng nghĩa. Nhưng thực hư ra sao, thì cứ tù mà tù mù. Mãi sau, đọc kĩ hơn vào cấu
trúc mới vỡ lẽ : té ra đây lại là sự giao duyên kì thú của thơ và nhạc. Cụ thể là giao
thoa giữa thanh âm và thi ảnh. Mở đầu là hai câu :
Những tiếng đàn bọt nước / Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt.
Thanh Thảo chọn hai hình ảnh này khởi đầu một thi phẩm giống như kiểu tạo

người viết cũng chẳng bao giờ kiểm soát hết được những gì loé lên trong tia lửa ấy.
Sáng tạo nghệ thuật là thế ; phải thế mới là nghệ thuật. Thanh Thảo có thể sử dụng
tiếp những chiêu y sì thế này để viết thi phẩm khác nữa không ? Nếu có, e rằng khó
tránh khỏi hậu quả của nhân bản vô tính về hình thức. Là người ham tìm tòi cách tân,
Thanh Thảo hiểu rõ điều đó. "Với những bài thơ hay - anh viết, thi sĩ sáng tạo với toàn
bộ thể chất và tâm linh mình, và không biết cái nào bắt đầu trước : thể xác hay tâm
linh ? đó là những bài thơ ngư*ời ta chỉ phóng ra có một lần, xuất ra có một lần, rồi
ngắt. Phần tích điện, phần thu góp là cả một quá trình nhưng sáng tạo là khoảnh khắc.
Khoảnh khắc ấy xảy ra càng đột ngột bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu".Và anh cũng tâm
niệm : "Những ngư*ời tìm đến sự hoàn mĩ của hình thức nghệ thuật thường dễ gặp
nhau. Mà trong nghệ thuật, trong thơ, hình thức là gì ? Hình thức chính là sự hiện diện
nghệ thuật riêng của từng nghệ sĩ. Không có cái hình thức đó thì cũng chẳng bao giờ
có nghệ thuật. (3) Tôi nghĩ, với thi phẩm nàychẳng hạn, anh đã có được điều đó.