Những bức điêu khắc "biết nói" ở ngôi đình cổ

Nằm tại xã Đào Mỹ (huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang), đình Phù Lão được coi
là một trong những ngôi đình cổ nhất Việt Nam. Đình có kiến trúc độc đáo, đặc
trưng cho kiến trúc dân gian của thế kỷ XVII. Nằm tại xã Đào Mỹ (huyện Lạng
Giang, tỉnh Bắc Giang), đình Phù Lão được coi là một trong những ngôi đình cổ
nhất Việt Nam. Đình có kiến trúc độc đáo, đặc trưng cho kiến trúc dân gian của thế
kỷ XVII.
Nghệ thuật chạm khắc "bậc thầy"
Theo những ghi chép để lại đến ngày nay, đình Phù Lão được xây dựng vào năm
1688 (vào thế kỷ thứ XII), ở đời vua Lê niên hiệu Chính Hòa thứ 14. Đình tọa lạc
trên một giải đất cao, thoáng, đẹp ở phía đầu làng Phù Lão. Lưng đình xây quay ra
phía ngoài, mặt đình hướng vào trong làng. Đình thờ hai vị tướng thời của vua
Hùng là Cao Sơn và Quý Minh. Ngoài ra, đình còn thờ ông quan Quận (Đào quận
công) và bà Đào Thị Hiền là người đã bỏ tiền ra xây dựng đình.
Kiến trúc bên ngoài của ngôi đình được xây dựng theo thuật phong thủy cổ của
người xưa. Trước mặt đình là hồ nước rộng, được tạo theo thuật tụ thủy với mong
muốn con cháu sau này sẽ được thịnh vượng, đủ đầy. Giữa hồ là nhà thủy đình có
cầu dẫn, bắc ngang qua. Từ hồ nước, đi một đoạn là tới nhà tiền tế rộng 3 gian, án
trước tòa đại đình. Đại đình ban đầu được xây dựng theo lối chữ nhất, gồm 7 gian
với tổng chiều dài là 23m, chiều rộng là12m. Mãi sau này, người ta mới xây dựng
thêm hai gian hậu. Hình dáng của tòa đại đình trông giống như một chiếc nhà sàn
của người miền núi, hai bên có lát sàn ván, gian giữa để lối đi ra vào theo kiến trúc
kiểu chồng rường - giá chiêng và có các cánh cửa che nắng, che mưa. Phía bên trái
đình là tấm bia tứ diện, ghi công bà Đào Thị Hiền, người trong làng đã bỏ tiền ra
xây đình.
Điều làm nên giá trị của ngôi đình này, trước nhất phải kể đến lối kiến trúc độc

người dân Phù Lão xưa, cảnh xử án, rồi cảnh sinh hoạt vợ chồng, cảnh đánh ghen
đều phản ánh rõ nét đời sống vật chất, cũng như đời sống văn hóa tinh thần của
người xưa.
So với những ngôi đình Bắc Bộ khác, đình Phù Lão có những đặc sắc riêng không
thể trộn lẫn. Tính phá cách trong nghệ thuật chạm khắc thể hiện ở sự xuất hiện đậm
nét những chi tiết, hình khối mang tính phồn thực. Cuộc sống sinh hoạt gia đình,
cảnh ân ái, cảnh vui chơi, cảnh đánh ghen tất cả đều được thể hiện, đầy phóng
khoáng. Chưa có ngôi đình nào có được sự phá cách mạnh mẽ như ngôi đình nơi
đây. Chỉ xét riêng về ý nghĩa này thôi, đình Phù Lão cũng xứng đáng trở thành một
trong những ngôi đình độc đáo nhất Việt Nam.
Những bức điêu khắc biết "kể chuyện"
Trải qua gần 4 thế kỉ, với biết bao thăng trầm của lịch sử và biến thiên của thời
gian, ngôi đình đã chứng kiến sự đổi thay của nhiều thế hệ người dân tổng Đào
Quán trước đây và xã Đào Mỹ hôm nay. Nơi đây vẫn là nơi diễn ra các sinh hoạt
tôn giáo, tín ngưỡng và sinh hoạt của cộng đồng làng xã. Đình Phù Lão đến nay
vẫn còn lưu giữ nhiều truyền thuyết dân gian, những câu chuyện thú vị về cuộc
sống xung quanh của người dân. Đó như là sợi chỉ đỏ xuyên suốt thời gian, đi vào
cõi tâm linh của mỗi người dân. Mỗi một bức điêu khắc trong đình đều ẩn chứa
một câu chuyện thú vị. Cả ngôi đình, vì thế là một câu chuyện dài về lịch sử của
vùng đất văn hiến.
Người dân Phù Lão vẫn kể cho nhau nghe câu chuyện về ông Đào quận công bằng
niềm tự hào vô bờ. Đào quận công tên thật là Đào Đức Độ, người thôn Trang, Phù
Lão. Ông là người tài cao, học rộng nên được nhà vua yêu mến, phong làm Đề đốc
tráng quận công Đào tướng công. Sau khi ông chết, được phong làm Phúc thần bảo
vệ sự bình yên của xóm làng. Đây có thể coi là sự tích về Thành Hoàng làng
thường thấy ở làng quê Bắc Bộ Việt Nam. Nhưng khác với mọi nơi, trong khi câu
chuyện thường được ghi vào thần phả của làng thì ở đây, câu chuyện được những
nghệ nhân thể hiện sinh động bằng chính những bức điêu khắc tinh tế trên nóc
đình.
Thú vị hơn nữa là cảnh xử án. Cho đến bây giờ, người dân ở đây vẫn truyền tai