MÔN HỌC HỆ THỐNG THÔNG TIN KẾ TOÁN
TẦM QUAN TRỌNG VÀ NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU Thạc sĩ. Bùi Quang Hùng
& Thạc sĩ Nguyễn Phước Bảo Ấn

Sự phát triển của công nghệ thông tin và quá trình toàn cầu hóa đã tạo ra
một môi trường kinh doanh phức tạp, thay đổi liên tục, tạo ra nhiều thách
thức cũng như cơ hội cho hoạt động kinh doanh. Nếu như môn học kế toán
là để đáp ứng nhu cầu nghề nghiệp theo đòi hỏi của thực tế thì nó phải có
một nội dung rộng hơn và năng động hơn. Công nghệ thông tin đã cho ra đời
khái niệm hệ thống thông tin kế toán (HTTTKT) và tạo ra những thay đổi,
ảnh hưởng đến mô hình và quá trình kinh doanh của doanh nghiệp. Những
sự thay đổi này đưa đến một nhu cầu đối với những người làm công tác kế
toán phải có một sự am hiểu về quá trình thiết kế, phát triển, ứng dụng và tổ
chức HTTTKT. Do đó, HTTTKT ngày càng là một thành phần quan trọng
trong các chương trình giảng dạy kế toán. Điều đó để thấy rằng, kế toán
không tụt hậu mà là đang được “nâng cấp” để đáp ứng với môi trường kinh
doanh thay đổi liên tục. Đây cũng là thách thức đối với việc thiết kế nội
dung đầy đủ cho môn học HTTKT.
Tầm quan trọng
Một trong những đặc điểm quan trọng của những báo cáo và nghiên cứu
gần đây trên thế giới đó là tầm quan trọng của việc gắn liền công nghệ và hệ
thống thông tin với hoạt động kinh doanh. Năm 1994, IMA (Institute of
Management Accountants) đã đưa ra một kết quả nghiên cứu về những yêu
cầu của kế toán viên trong doanh nghiệp, trong đó thiết kế một hệ thống
thông tin (HTTT) là một trong 8 kiến thức, kỹ năng kế toán quan trọng và
cần thiết. Trong dự án Vision Project 2000, tổ chức AICPA cũng đã ghi
nhận tầm quan trọng của công nghệ và HTTT. Sự tường tận về công nghệ là
một trong 5 năng lực chủ đạo được ghi nhận trong báo cáo này, “một kế toán

đưa ra 2 thách thức khách quan, xuất phát từ bản chất của môn học.
Thứ nhất, môn học HTTTKT có nội dung rất rộng. Điều này dẫn đến rất
nhiều ý kiến khác nhau liên quan đến việc đưa ra một nội dung phù hợp nhất
cho môn học HTTTKT (Bodnar & Hopwood, 1998; Simkin &Bagranoff,
1994). Các giáo trình môn học HTTTKT xuất bản trên thế giới đều bao gồm
các nội dung rất đa dạng từ quản lý dữ liệu, xử lý các nghiệp vụ kế toán trên
nền máy tính, cấu trúc của kiếm soát nội bộ, rủi ro, kiểm soát chung, kiểm
soát ứng dụng, các biện pháp an toàn và kiểm toán HTTT, quá trình phát
triển HTTT… cho đến các hệ thống hỗ trợ và ra quyết định cao cấp. Một vài
giáo trình cung cấp cả phần mềm kế toán trọn gói như Peachtree hay
Quicken để minh hoạ. Để truyền tải một nội dung như vậy đòi hỏi người
truyền đạt phải có đầy đủ lượng kiến thức cả về kế toán và công nghệ thông
tin, đồng thời phải được đào tạo và tích lũy những kinh nghiệm trong công
việc thực tế cũng như khả năng theo kịp với những thay đổi nhanh chóng
của công nghệ. Đó là yêu cầu không thể dễ dàng có được.
Thứ hai, đó là khó khăn trong việc duy trì sự quan tâm và tham gia của
người học ở mức độ cao. Những nghiên cứu trước đó cho thấy người học
ngày càng có thái độ thích thú của với những môn học về máy tính (Philip
W. Morris, Ronald J. Daigle). Tuy nhiên, đối với môn học HTTTKT, người
học kế toán lại có khuynh hướng ngược lại, đặc biệt là mức độ ít thích thú
hơn so với các môn học kế toán truyền thống khác (Cashell, et al., 1992,
Raval, 1991) bởi vì nội dung của HTTTKT tập trung vào các khái niệm
mang tính trừu tượng như hệ thống, quá trình kiểm soát, phân tích, thiết kế,
đánh giá v.v… trong khi các môn học kế toán truyền thống khác có khuynh
hướng nhấn mạnh đến các thủ tục, quy định hữu hình và chính xác. Thái độ
không thích thú đối với môn học HTTTKT dẫn đến người học chán nản, xa
lánh với các vấn đề đặt ra của môn học.
Nội dung chủ yếu của môn học HTTT kế toán
Như trên đã đề cập, nội dung của môn học HTTTKT rất rộng, bao gồm
các kiến thức về kế toán và hệ thống thông tin, đồng thời phải phù hợp cho

dung về chu trình xử lý nghiệp vụ, hệ thống báo cáo và kiểm soát nội bộ
đóng vai trò quan trọng nhất trong nội dung truyền đạt cho người học. Bên
cạnh đó, các kiến thức về cơ sở dữ liệu, mô hình dữ liệu và quá trình phát
triển HTTTKT cũng được ghi nhận là thành phần không thể thiếu trong nội
dung môn học. Trong khi đó, họ lại dành ít thời gian cho các kiến thức về
kiểm toán hệ thống, các mô hình tổ chức hệ thống hay như các hệ thống
quản trị cấp cao vì mức độ ít quan trọng của các nhóm kiến thức này đối với
người học.
Dưới góc độ đánh giá của các nhà tuyển dụng người học kế toán (Bảng
2), yêu cầu về các kiến thức kiểm soát nội bộ (KSNB), hệ thống báo cáo, các
chu trình xử lý nghiệp vụ cũng là mối quan tâm hàng đầu, trong đó đặc biệt
là các kiến thức về KSNB. Nhóm kiến thức thứ hai đó là kiểm toán hệ thống,
chu kì phát triển hệ thống và các kiến thức về cơ sở dữ liệu. Cùng chung
nhận định với đối tượng truyền đạt kiến thức HTTTKT, các nhà tuyển dụng
cũng không đặt nặng vào các kiến thức liên quan đến hệ thống hỗ trợ cấp
cao (hệ chuyên gia, hệ thống hỗ trợ ra quyết định).
Bảng 2: Tầm quan trọng của các nội dung HTTTKT theo đánh giá của
người tuyển dụng
Tầm quan trọng Nội dung

Cty kiểm toán,tư
vấn
Doanhnghiệp

Cơ
quanNN
KSNB 1 3 1
Hệ thống báo cáo 2 1 2
Các chu trình xử lý nghiệp
vụ

Hệ thống kế toán thủ
công
13 5. Chu trình nghiệp vụ
Hệ thống ghi sổ cái
tự động
13 Chu trình doanh thu 13
Phần mềm kế toán
đơn giản (vd:
MyOB)
9 Chu trình chi phí 14
Hạn chế của HTTT
kế toán truyền thống
4 Các chu trình khác
(lương, chuyển đổi…)
11
3. Hệ cơ sở dữ liệu
và mô hình
6. Những nội dung khác
Các công cụ ghi
nhận, mô tả hệ thống
7 Hệ thống cấp cao (hệ
chuyên gia, HT hỗ trọ ra
quyết định)
3
Xử lý dữ liệu (theo 13 Đánh giá khả năng hoạt 1
lô, thời gian thực) và
hệ cơ sở dữ liệu
động
Mô hình dữ liệu 12 Thương mại điện tử và
internet

môn học. Các giới thiệu về HTTTKT thủ công cùng với việc sử dụng một
phần mềm kế toán đơn giản cũng là một nội dung quan trọng trong chương
trình. Đồng thời, kết quả khảo sát này cũng đưa ra một kết quả giống nghiên
cứu trước đó (phần trên), trong đó thể hiện tầm quan trọng và mức độ phổ
biến của các kiến thức về cơ sở dữ liệu, mô hình dữ liệu, quá trình phát triển
hệ thống, các rủi ro và kiểm soát cũng như mô tả các chu trình nghiệp vụ
trong nội dung của môn học HTTTKT đang được giảng dạy trong chuyên
ngành kế toán tại các trường ở Úc.
Bảng 4: Nội dung môn học HTTTKT tại ĐH Kinh Tế TP.HCM
STT

Nội dung Học
phần
Số
tiết
1 Ứng dụng Excel và Access trong kế toán 1 60
2 Tổng quan về HTTTKT trong doanh nghiệp 2 15
3 Cơ sở dữ liệu trong HTTTKT 2 10
4 Kiểm soát hệ thống thông tin kế toán 2 15
5 Quá trình phát triển hệ thống 2 30
6 Chu trình kế toán 2 20
7 “Kế toán ảo”: Tổ chức công tác kế toán trong điều
kiện tin học hóa và thực hành phần mềm kế toán
3 45

Albrecht, W.S. & Sack, R.J., 2000 “Accounting Education: Charting the
Course through a Perilous Future”. Accounting Education Series, Vol. 16,
American Accounting Association.
Bodnar, G. H. and W. S. Hopwood, 1998. Accounting Information
Systems, 7th Edition. Upper Saddle River, N.J.: Prentice-Hall, Inc.
Cashell, J., P. Schreiner and A. Presutti, 1992. “Does Teaching the
Accounting Information Systems Course Result in Lower than Normal
Teaching Evaluations.” Personal correspondence, Miami University.
Davis, G. (1987). Commentary on information systems. Accounting
Horizons, /(1), 75-79.
Philip W. Morris, Ronald J. Daigle, “The Impact of the Introductory AIS
Course on Computer Experience and Attitudes of Accounting Students,
Including the Impact by Gender”, The Fourth Annual Accounting
Information Systems Educator Conference and Faculty Training,
Peter M. Thenri, Ruth Gunn, 1998, “Accounting Information Systems
Course Structure And Employer Systems Skills Expectations”, Journal of
Accounting Education, Vol. 16. No. I, pp. 10một 121, 1998
Raval, V., 1991. “Perspectives on Students’ Teaching Evaluations of
AIS Courses.”, Journal of Information Systems, Fall, pp. 62-72.
Siegel, Gary, and Sorensen, James. E. (1994). What Corporate America
Wants in Entry-Level Accountants. Institute of Management Accountants
Philippa R. Hogan, 2003, “Accounting Information Systems – Current
Curricula”, Working Paper 20/03, June 2003.
Simkin, M. and N. Bagranoff, 1994. “Accounting Information Systems:
Curriculum Trends and Issues.” Journal of Accounting and Computers, Fall,
pp. 65-78.