NGUYỄN PHAN CHÁNH - HỌA SĨ TRUYỀN
THỐNG HIỆN ĐẠI
Theo Nguyễn Quang Phòng cũng như một số nhà sử học Mỹ thuật Việt Nam, một
trong những thành tựu Trường Mỹ thuật Đông Dương (EBAI: école des Beaux
Arts d’Indochine) giành được là sự đổi mới trong hai chất liệu tranh mới: sơn mài
và lụa, kết hợp cả kỹ thuật Châu Âu với chất liệu truyền thống. Chất liệu sơn đã có
mặt tại Việt Nam nhiều thế kỷ, những chưa trở thành một chất liệu nghệ thuật, và
lụa cũng là chất liệu đã được sử dụng trong thời gian dài. Thực chất, những tài liệu
về tranh lụa trước thuộc địa theo kiểu tranh cuốn đề tài nghi lễ hiện đang được giữ
tại Bảo tàng Mỹ thuật tại Hà Nội. Hiện nay các nhà nghiên cứu Việt Nam vẫn còn
tiếp tục theo đuổi sự phân biệt giữa tranh Mỹ thuật và tranh tín ngưỡng. Sự phân
biệt này do các học giả Trường Viễn Đông Bác cổ (EFEO: école francaise
d’Extrême Orient) đặt ra. Bởi vì những bức tranh lụa trước thuộc đại được coi là
nghệ thuật tín ngưỡng, các nhà sử học Mỹ thuật Việt Nam không coi nó là tiền
thân của tranh lụa nghệ thuật sau này học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông
Dương. Có một từ Việt Nam để chỉ tranh nghệ thuật là Hội họa, chỉ dùng để chỉ
tranh thuộc giai đoạn từ khi thành lập Trường Cao Đẳng Mỹ thuật Đông Dương trở
về sau (Tranh lụa cuốn thờ cúng chỉ đơn thuần gọi là tranh, một thuật ngữ chỉ các
tác phẩm vẽ nói chung). Thuật ngữ Hội họa cũng không được nhắc đến trong lịch
sử Mỹ thuật do các nhà sử học Mỹ thuật Pháp biên soạn những thập kỷ đầu thế kỷ
20. Các nhà nghiên cứu tại Trường Viễn Đông Bác cổ đặt ra sự phân biệt giữa
objects de culte (tác phẩm tín ngưỡng) và objects d’art (tác phẩm nghệ thuật),
nhưng nhiều khi sự phân biệt hơi cứng nhắc. Hơn nữa, nghệ thuật tín ngưỡng nói
chung không được nhắc đến trong nhiều ấn phẩm về lịch sử Mỹ thuật do các nhà

ít sinh viên không phải gốc đồng bằng châu thổ sông Hồng, mà sinh ra tại một làng
quê xã Trung Tiết, thị xã Hà Tĩnh, nay là tỉnh Nghệ Tĩnh, cách Hà Nội khoảng
400km về phía Nam. Tỉnh Nghệ Tĩnh có một dải đất hẹp ven biển nằm giữa biển
Đông và miền trung du Lào, quanh năm nghèo khó.
Nguyễn Phan Chánh đã học thư pháp để qua kỳ thi tuyển chức quan, nhưng kỳ thi
đã bị bãi bỏ trước khi Nguyễn Phan Chánh đủ tuổi thi. Vì vậy bố ông ghi tên cho
ông vào tiếp tục học nghệ thuật tại trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.
Trường không có lớp học nào học chuyên về Hội họa hàn lâm Trung Quốc, nhưng
Nguyễn Phan Chánh liên tục tìm thấy phong cách của riêng mình khi kết hợp
những kỹ thuật tranh chân dung và quan điểm sáng tác của phương Tây với tính
chất trong và nhẹ nhàng của thể loại tranh mực tàu. Đáng ra phải quy sự yêu thích
tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh là do những thứ đã được học liên quan đến
Trung Quốc, nhưng các nhà sử học Mỹ thuật Việt Nam cứ thích xếp tranh lụa của
ông vào thể loại tranh dân gian. Trong tác phẩm văn học tưởng niệm Nguyễn Phan
Chánh sau khi ông qua đời, bạn học của ông đã kể lại trong suốt thời gian học tại
trường, mọi người đã cười ông vì chọn đề tài chất liệu như thế nào. Trong khi bạn
bè ông luôn tìm những chủ đề phức tạp như vẻ đẹp thành thị, là những người phụ
nữ trong những bộ áo dài tân thời, Nguyễn Phan Chánh bằng lòng với đề tài cuộc
sống giản dị của người nông dân. Ông cũng hay bị cười vì phong cách vẽ của
mình. Ông cứ giữ nguyên lối vẽ nét mảnh, không gian hai chiều, giới hạn bảng
màu chỉ với màu nâu, hổ phách và đen, và tránh tô điểm quá nhiều lên sự vật trong
đề tài của mình, như cách vẽ của bạn học Lê Phổ của ông. Ông tôn trọng nền
phong cảnh nông thôn tranh ông, nơi từ đó ông sinh ra, từ cũng chính vì nó mà ông
nhận được nhiều lời ca ngợi nắm bắt được những điều tinh tuý của nông thôn Việt
Nam, và hơn nữa là tinh thần dân tộc.
Tranh của Nguyễn Phan Chánh có thể ban đầu không được đánh giá cao lắm,
nhưng dần dần người ta phải công nhận nó khi quan điểm phê bình về loại hình và
phong cách nghệ thuật thay đổi. Trong tác phẩm văn học tưởng niệm ông, chân
dung Nguyễn Phan Chánh được dựng nên như một người nông dân giản dị, buổi
đầu còn ngơ ngác với nghệ thuật hội họa, nhưng sau tư tưởng của ông đã nổi bật

nhân về cơ thể, gia đình (đặc biệt là vai trò của người phụ nữ trong gia đình), và
nhận thức về tình yêu. Theo hình mẫu này, người ta có thể thấy trường Mỹ thuật
Đông Dương là một tác nhân trong hiện đại hoá Nghệ thuật Việt Nam và Nguyễn
Phan Chánh là một sản phẩm của tác nhân đó. Cả trường học lẫn người nghệ sĩ đã
phát triển nên những hình thức nghệ thuật mới qua việc nhìn lại những yếu tố văn
hoá Việt Nam truyền thống dưới ánh sáng tiêu chuẩn thẩm mỹ ngoại lai. Nguyễn
Phan Chánh không sáng tác nên những tác phẩm giống tranh nước Pháp, nhưng
ông có chịu ảnh hưởng văn hoá và nền giáo dục Pháp hiển hiện rõ ràng tại trường
Mỹ thuật Đông Dương. Họa sĩ Nguyễn Sĩ Ngọc, người cũng tốt nghiệp trường này
ra đã viết rằng Pháp có ảnh hưởng đến nền văn hoá mở của xã hội Việt Nam, đặc
biệt là trong lĩnh vực nghệ thuật. Ông cũng cho rằng giai đoạn thuộc địa là một sự
phục hưng hay hồi sinh văn hoá. Những nghệ sĩ khác tốt nghiệp từ trường Mỹ
thuật Đông Dương ra cũng có chung ý kiến đó, dù những nhà sử học hiện thời tại
Hà Nội không theo quan điểm đó.