NHỮNG SUY NGHĨ VỀ TUỒNG TRUYỀN THỐNG

Hơn nửa thế kỷ, với lịch sử chỉ là chặng đường ngắn, song bằng ấy thời gian mà nghệ thuật tuồng
đã đạt được những thành tích như hiện nay thì thật là đáng kể. Tuồng không chỉ là một bộ môn
nghệ thuật mà còn là một di sản văn hoá quý báu luôn được coi trọng, được tạo mọi điều kiện để
giữ gìn và phát triển. Nghệ thuật tuồng đã mạnh dạn từng bước loại trừ bảo thủ, gạn lọc tinh hoa,
không ngừng nâng cao về mọi mặt để cùng hoà nhập, góp phần vào công cuộc xây dựng nền văn
hoá Việt Nam.
1. Nghệ thuật tuồng cung đình - một kho báu
Chúng ta thử ngoảnh nhìn về quá khứ để thẩm định đúng về nghệ thuật tuồng truyền thống cung
đình. Điểm nổi bật của tuồng cung đình là một loại tuồng cổ, mẫu, luôn gắn với chủ đề quân quốc,
đề cao việc giữ nước, sự mất còn của xã tắc giang sơn, tôn vinh trung nghĩa, ngợi ca bảo vệ nền
tảng đạo lý kỷ cương của xã hội phong kiến "Quân xử thân tử, thần bất tử bất trung", thờ vua là
thờ nước, thờ nước chính là thương dân, vua còn nước còn, nước còn dân yên, vua mất là nước
mất, nước mất là dân suy. Cũng chính vì vậy mà ở tuồng cung đình tuyệt nhiên không có những
vở nói về cuộc sống dân gian (tuồng đồ). Các nhân vật chính diện của tuồng cung đình, không chỉ
biểu hiện cái đạo trung quân, vua và nước không thể là hai, trung với vua là ngay với nước, mà
nhân vật trung tâm của tuồng cổ còn luôn giáo dục cho người xem một đạo lý lớn nhất đó là lòng
yêu nước, xả thân vì nghĩa. Nghĩa nước non, chúa tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bè bạn trong
hầu hết các vở tuồng đều được thể hiện bằng những hành động cứu nước, gác cái riêng để vì cái
chung, phất cao cờ đại nghĩa. Đó chính là cái nghĩa mà ở sân khấu tuồng cung đình luôn luôn
thăng hoa bằng những hình tượng nghệ thuật tuyệt vời nhất. Nghệ thuật tuồng cổ nói chung, cung
đình nói riêng là tuồng thầy, mẫu mực, được xây dựng với mục đích cao đẹp như vậy đã và đang
mãi mãi được ngành tuồng, trước cũng như nay bảo tồn phát triển.
2. Về việc bảo tồn phát triển nghệ thuật tuồng
Hôm nay chúng ta bảo tồn, kế thừa, phát triển những tài sản văn hoá của dân tộc cũng là thực
hiện điều nghĩa : nghĩa với nước non. Để góp phần củng cố, thiết lập, ca ngợi nền tảng đạo lý của
dân tộc, chúng ta phải luôn ý thức xây đắp cho nghệ thuật tuồng ngày một phát triển với sức sống
trường tồn. Có lẽ phải dũng cảm nhìn vào hiện thực, xuyên suốt từ Bắc chí Nam hiện nay tuồng
chỉ có 7 đơn vị chuyên nghiệp, quá ít so với một đất nước trên 80 triệu dân. Hơn nữa, lượng đã ít
mà chất cũng chẳng cao. 7 đơn vị chia vùng "cát cứ" mỗi mảng mỗi bè, ở đâu cũng tự cho mình là

có cái nhẹ nhàng thanh thoát của Bắc, lại có cả cái sôi nổi sâu đậm của Nam. Xa hơn tí nữa là
chút mạnh mẽ, đặc biệt nó tiếp thu cả sắc thái của phong cách tuồng cung đình - đường bệ uy
nghi mực thước, thanh mà dũng, dũng mà thanh. Vậy là quá rõ ràng, việc bảo tồn phát triển ở
từng vùng, miền có những điều lệch lạc, nặng tính cục bộ, địa phương, còn chưa cùng nhau
hướng tới quỹ đạo chung : Thử hỏi như vậy làm sao có được bầu không khí sôi nổi, say sưa hết
mình với nghệ thuật được, vậy làm sao có một tiếng nói chung cho tuồng Việt Nam.
3. Nghệ thuật tuồng có nhiều dòng hay chỉ là một ?
Từ nhũng đánh giá, phân tích sơ bộ ấy có thể thấy : với phương thức đều như nhau, thủ pháp có
khác nhau, còn bản chất nghệ thuật của tuồng là một, trình thức biểu diễn tuồng vẫn là một - cũng
nam, khách, tẩu, vịnh, bạch, xướng, ngâm, nhịp một, nhịp ba, nhịp bốn, cũng làn điệu chính, làn
điệu phụ, chính hát thì nhạc tòng theo, còn phụ hát thì có nhịp, nhạc đệm bài bản, múa cũng vậy,
cũng trúm, cũng đởm, cũng nhị bán, cũng khấu, khai cho nên tuồng theo tôi chỉ là một. Là một diễn
viên - nghệ sĩ biểu diễn, song tôi may mắn được học nhiều thầy, lại được thực tế biểu diễn ở
nhiều sân khấu tuồng như : Bình Định, Quảng Nam và ở Trung ương. Từ thực tế đó cùng với sự
ham mê say nghề mà tôi mày mò tìm hiểu rằng : Tuồng là sân khấu cổ truyền, cho dù ở đâu, ở
vùng nào đi nữa thì sự bảo tồn phát triển phải trên cơ sở cội nguồn gốc rễ của nó. Tuồng không
thể như nghệ thuật dân ca của các vùng miền : Dân ca Quan họ, dân ca Nghệ Tĩnh, dân ca Huế
Trị Thiên, dân ca Khu V, dân ca Nam Bộ.... Tuồng không những cần được gìn giữ ở hình thức cổ
của nó mà còn phải được hiện đại hoá để đáp ứng được nhu cầu của xã hội hiện đại. Đó là con
đường mà nghệ thuật tuồng đã và đang vươn tới, song để có được cách làm và hướng đi đúng,
trước tình hình thực tế hiện nay, theo tôi nên có tiếng nói chung, nhằm định hướng rõ chứ không
thể để tình trạng tuồng ở các miền phát triển tuỳ ý, đã vậy lại thường xuyên được cấp phát huy
chương khen thưởng. Như thế là làm tổn hại đến nền nghệ thuật tuồng truyền thống. Vậy cho nên,
việc quan trọng là định hướng bảo tồn phát triển tuồng ở vùng nào, miền nào thực sự có đủ tư
chất, tư cách đại diện cho sân khấu tuồng truyền thống của dân tộc.
4. Vấn đề định hướng cho việc bảo tồn phát triển nghệ thuật tuồng
Theo tôi trước hết hãy xoá bỏ quan điểm, thái độ định kiến bởi hai chữ "Cung đình". Vâng ! Cung
đình nhưng đó chính là nơi tụ hội đầy đủ mọi tinh hoa, nơi đó lớp lớp nghệ sĩ tuồng lần lượt nối
nhau bằng những chấm son chói sáng, đắp dày bằng những đội ngũ nghệ sĩ tài ba và cung đình
cũng là nơi đã để lại nhiều vở tuồng cổ (tuồng thầy) lớn nhất, đầy mẫu mực như : Sơn Hậu, Tam

không có nghĩa là tròn trĩnh mười phân vẹn mười. Trong thực tế hiện nay thì tuồng cung đình cần
được rút lại sự nặng nề nhấn nhá, đồng thời mạnh dạn xây dựng cho được những vở tuồng đồ,
đề cập đến cuộc sống của dân chúng. Có như vậy, tuồng cung đình mới thực sự lan rộng vươn
xa, bay cao hơn. Còn tuồng thầy, tuồng cổ là loại tuồng bác học, bác học từ kịch bản vàn học đến
hát, múa, diễn, một sân khấu tổng thể tích hợp hoàn chỉnh. Từ những lẽ đó, đề nghị các cấp, các
ngành có thẩm quyền hãy có tiếng nói chung nhất, đúng nhất để bảo vệ nghệ thuật tuồng truyền
thống. Can đảm đối diện với thực tế để hợp nhất cùng chung một cách nhìn, tạo phương thức cho
việc bảo tồn phát triển nghệ thuật tuồng khắp cả Trung Nam Bắc, xoá bỏ cục bộ, địa phương,
nâng cao mọi tính sáng tạo, phát triển hết tinh hoa của nghệ thuật tuồng. Có thể nói từ thế kỷ thứ
XI cho đến nay, trải qua nhiều thời kỳ, lúc thăng lúc trầm, chìm nổi khác nhau, nhưng nghệ thuật
tuồng nói chung luôn được gắn chặt với dân, dần dần từng bước phát triển.
Về phần mình, tôi vô cùng mong muốn nghệ thuật tuồng tiếp thu đầy đủ cách thức đào tạo, hướng
dạy nghề, hướng tuyển chọn rèn luyện nghệ sĩ làm nghề đúng với tinh thần tuồng cung đình, một
bộ môn nghệ thuật có giá trị văn hoá lớn. Phương thức bảo tồn phát triển nghệ thuật tuồng cung
đình ở Huế là một trong nhiều biện pháp mà các địa phương khác tuỳ theo hoàn cảnh thực tế của
mình có thể học tập rút kinh nghiệm, từ đó tìm ra biện pháp hữu hiệu nhất nhằm bảo tồn, phát triển
nghệ thuật tuồng trong hoàn cảnh hiện nay.
NSND Nguyễn Minh Ngọc