TRNG I HC CN TH
KHOA THY SN
B MÔN K THUT NUÔI THY SN
Nguyn Vn Kim-Bùi Minh Tâm
GIÁO TRÌNH
K THUT NUÔI THY C SN
(MSMH TS 521)
Cn Th -2004
TRNG I HC CN TH CNG HOÀ XÃ HI CH NGHA VIT NAM
KHOA THU SN c Lp - T Do - Hnh Phúc
********** *************
BN NHN XÉT PHN BIN GIÁO TRÌNH – NM 2004
Tên Giáo trình : K THUT NUÔI THY C SN
Mã s môn hc: TS 521
Ngi biên son: TS. Nguyn Vn Kim
I. HÌNH THC
Giáo trình gm 5 chng
+ Chng 1: Sinh hc và k thut nuôi ln đng
+ Chng 2: Sinh hc và k thut nuôi Ba Ba
+ Chng 3: Sinh hc và k thut nuôi ch
+ Chng 4: Sinh hc v
à k thut nuôi Cá Su
+ Chng 5: Sinh hc và k thut nuôi Vích, i mi
Nhìn chung, v mt hình thc giáo trình trình bày rõ ràng, đc d hiu, đáp ng yêu
cu ca 1 giáo trình có 2 tín ch. Tt nhiên giáo trình cn chnh sa thêm li do đánh
máy nhm còn khá nhiu. Nu có điu kin nên đa thêm hình minh ha đi tng
và h thng nuôi thc t trong dân gian vào s làm tng tính thuyt phc.
II. NI DUNG
Nhìn chung ni dung trình bày trong giáo trình hòan tòan đáp ng cho khi kin thc
mà môn hc chuyên ngành đt ra v các đi tng thy đc sn vi khi lng 2 tín
ch. Tt nhiên theo quan đim ca chúng tôi đ giáo trình hòan chnh hn, tác gi

nuôi thu đc sn phc v cho vic ch tác đ m ngh nh trai ngc. Pháp chú ý
vic nuôi mt s ging loài nhuyn th làm vt ch th v mc đ ô nhim môi trng
nc nh vm xanh, có quc gia gn vic nuôi thu đc sn vi vic phc v du lch
nh Thái Lan…
 nc ta vì nhiu nguyên nhân khác nhau mà vic nghiên cu bin pháp nuôi thu
đc sn cha đc chú ý đúng mc. Do đó nhng ngi nuôi gp rt nhiu khó khn
v k thut. Có th nói rng nhng ging loài thu đc sn  nc ta rt phong phú
nhng chúng ta cha có nghiên cu đy đ v nhng đi tng này.
Giáo trình k thut nuôi thu đc sn đc tng kt, tham kho t nhiu ngun tài
liu phác nhau (trong đó có bài ging k thut nuôi thy đc sn ca Bùi Minh Tâm,
Dng Nht Long, Phm Thanh Liêm) k c mt s kinh nghim nuôi thu đc sn
ca ngi dân BSCL cng đc đ cp ti trong giáo trình này. Hy vng tài liu
này s đáp ng đc phn nào nhu cu ca ngi nuôi. Tuy nhiên, do nhiu nguyên
nhân khác nhau nên giáo trình còn nhiu hn ch, rt cn có s đóng góp ý kin ca
các đng nghip, sinh viên và ca ngi nuôi đ giáo trình hoàn chnh hn.

ii
Ni dung trang
t vn đ i
Mc lc ii-iii
Chng 1 SINH HC VÀ K THUT NUÔI LN ÐNG
I. GII THIU 1
II. ÐC ÐIM SINH HC CA LN 1
1. c đim hình thái 1
2. Phân b 2
3.Tính n 2
4. Ðc đim hô hp 2
5. Ðc đim sinh trng 2
6. Ðc đim sinh sn 2
III. K THUT NUÔI LN 3

2- Nuôi ch tht. 23
3- Thu hoch - Vn chuyn. 23
4- Mt s bnh thng gp  ch và bin pháp phòng tr. 24
Chng 4 SINH HC VÀ K THUT NUÔI CÁ SU
I. GII THIU CHUNG 27
II. C IM SINH HC CÁ SU 28
1. Phân lai cá su và tình trng ca chúng: 28
2. Mt s đc đim sinh hc đáng chú ý  cá su 29
3.Tính n và sinh trng: 30
4.Ðc đim sinh sn 31
II. SN XUT GING CÁ SU 31
1. Chung tri, nuôi và cho cá su đ: 31
2. Thu trng và p trng: 32
3. Chm sóc nuôi su con: 34
III NUÔI CÁ SU THNG PHM 35
1. V trí nuôi 35
2. Xây dng chung nuôi 35
3. Chm sóc, qun lý 36
4. Qun lý sc khe và bnh tt ca cá su 37
Chng 5 SINH HC VÀ K THUT NUÔI VÍCH, ÐI MI
I. GII THIU CHUNG 40
II. ÐC ÐIM SINH HC CA VÍCH, ÐI MI 41
1.V Trí Phân Loi. 41
2. Ðc đim sinh hc ca vích. 41
3. Ðc đim sinh hc ca đi mi. 43
III. ÐÁNH BT VÍCH, ÐI MI. 45
1.Thu trng và con mi n: 45
2.Ðánh bt vích, đi mi ln 45
III. SN XUT GING VÀ NUÔI VÍCH, ÐI MI. 45
1.Thu trng, p trng và ng con non: 46

ngc và vây bng thoái hóa hoàn toàn. Vây lng, vây hu môn, vây đuôi ni lin vi
nhau và tia vây không rõ ràng .
Màu s
c ca ln có th thay đi theo môi trng sng. Nhìn chung, ln có mt s
đc đim chung nh sau: Lng có màu nâu sm, vàng nâu, bng có màu vàng nht.
2
2. Phân b
Ln là loài phân b rng, nhng tp trung nhiu nht vn là khu vc nhit đi.
Ln sng ph bin trong trong các ao, h, sông rch, rung lúa ni có nhiu mùn
bã hu c và sinh vt nh làm thc n. Ln có kh nng chu đng khô hn bng
cách chui rúc vào trong đt m.
3. Tính n
Kt qu kho sát cho thy ln có rut ngn, không cun khúc. T l chiu dài rut
so vi chiu dài thân trung bình 0,67%. iu đó chng t ln là loài cá n đng vt
Khi còn nh thc n ca ln là đng vt phù du, khi trng thành thc n là đng
vt đáy nh tôm cá con, u trùng côn trùng thu sinh. Nhìn chung, thc n ca ln
trng thành là đng vt và đc bit thc n có mùi tanh vì vy khi tôm, cá trong
nc b thng, b bnh, c th tit nhiu nht s tr thành mi ca ln. Tuy nhiên
tính n còn thay đi và tùy thuc vào giai đon phát trin ca c th, c s thc n
trong môi trng nc
Ln có tp tính hot đng kim n v đêm, ban ngày n np trong hang hoc ch
rình mi  ca hang. Khi kích c không đng đu và khi thiu thc n, ln có th
n ln nhau.
4. Ðc đim hô hp
 ln, ngoài mang còn có c quan hô hp ph là da và khoang hu. Da ln thuc
da trn, có nhiu nht và di da có rt nhiu mch máu nh nên rt thun li cho
vic trao đi khí qua da. Thành khoang hu ca ln mng có nhiu mch máu giúp
cho vic trao đi khí xy ra  đây khi ln đp khí.
Thí nghim cho thy khi đ ln trên cn, da khô, chúng s cht sau 12 - 20 gi;
nhng nu gi đ đ m cho da ln s cht sau 27- 70 gi; Nu không đc tip

đc cp trng vào t.
III. K THUT NUÔI LN
1. Hình thc nuôi ln
Tu theo điu kin c th có th chn hình thc nuôi ln cho thích hp. Nhng dù
nuôi theo hình thc nào thì vn đ cn quan tâm là to đc điu kin tt nht cho
ln làm t và sinh sng.
a.Nuôi ln trong ao
Din tích ao nuôi ln ph thuc vào điu kin thc t ca tng ni. B ao đm nén
k và đ đ rng (1,5-2,0 m) va có tác dng gi nc va có tác dng chng li
vic ln đào hang qua b. Không nên nuôi ln trong các ao có din tích quá ln.
 BSCL, các ao nuôi ln có din tích t 100-200m
2
. Xung quanh b và đáy ao
có th dùng ni-lon đ lót hoc b ao có th xây cao có g đ tránh ln vt b đi
mt khi có điu kin thun li. Ni nuôi ln phi có điu kin thay nc thun li
và cng cn to đc ni cho ln đào hang trú n gn ging nh trong t nhiên
áy ao có th ph đáy ao mt lp bùn non có trn phân chung mc dày khong 20-
30 cm. Bùn không ln si đá vì s làm xây xát ln. Trên lp bùn, tri mt lp rm,
c mc hay thân cây chui đã mc. Mc nc trong ao nuôi sâu t 0,5-1,2 m
Ð to điu kin cho ln sinh sn trong ao, xung quanh b ao (hoc làm cù lao/gò
đt gia ao nuôi) bng đt sét đ ln làm t. Trong ao nên th thêm lc bình, bèo,
rau mung và trên b trng cây đ to bóng mát cho ln.
4
b. Nuôi ln trong b xi mng
Có th tn dng b cha nc, chung heo sau khi đã sa cha li đ nuôi ln.
N
u xây b nuôi mi thì nên xây na ni, na chìm vi chiu cao khong 1m vi
din tích t 6-20 m
2
. B có dng hình ch nht chiu rng 1m đ d dàng chm sóc.

cá, tôm, đng vt sng nh giun đt, b, c, dòi. Khi trng thành có th tp cho
ln n thc n ch bin có hàm lng đm 20-25%.
Mt s h nuôi ln  Hu giang đã tn dng da chut, c bu vàng làm thc n
nuôi ln cng cho kt qu tt.
5
Khu phn n là 5-8% trng lng thân. Nên cho ln n vào chiu ti (16-17 gi).
Cho ln n trên sàn và đt c đnh  mt ni. Thng xuyên theo dõi lng thc
n đ điu chnh kp thi.
Trong quá trình nuôi, cn phi bo đm ngun nc không b ô nhim. Mc nc
trong b phi hn 20cm. Oxy hoà tan khong 2mg/l. Khi thy ln nhô đu thng
đng trong nc thì phi kp thi thay nc.
Thng xuyên kim tra b ao, các l rò r, ca cng đ đ phòng ln tht thoát.
Khi tri ma to liên tc, phi kim tra và điu chnh mc nc kp thi. Bui ti
ln thng ngoi lên mt nc hoc bò lên cn nên cn đ phòng đch hi ca ln.
Trong qúa trình nuôi, ln có th b mt s bnh nh nm thy mi, tiêm mao trùng,
đm đen và giun sán. Khi ln b bnh thng b n, do đó cn coi trng bin pháp
phòng bnh cho ln.
4. Thu hoch.
Sau khong 8-10 tháng nuôi có th thu hoch, khi đó ln đt kích c khong 200g.
Ngng cho ln n 2-3 ngày sau đó dùng cám, go rang trn vi cua, tép và giun
làm mi và d ln vào ngn thu hoch. Khi thy ln tp trung nhiu trong ngn
thu hoch thì đóng nút thông vi ngn B và dùng vt bt ln.
IV. MT S KHÓ KHN KHI NUÔI LN
Khó khn ln nht trong ngh nuôi ln hin nay là ngun ging. Do ln có sc
sinh sn thp, thi gian phát trin phôi dài (khong 200 gi) nên vic sn xut ln
ging nhân to vi s lng ln gp rt nhiu khó khn (trên th gii cha có quc
gia nào có quy trình sn xut ln ging hoàn chnh).
Hin nay  BSCL ngi nuôi ln vn phi thu gom ln ging ngoài t nhiên.
ây là khó khn ln nht cho ngi nuôi vì cht lng ging nuôi không bo đm
nht là khi nuôi vi din tích ln, s lng lng ging cn nuôi nhiu. Ngun

Hình 2
. b
 xi mng nuôi l
n có cù lao b
ng đt
Hình 2
. ao nuôi ln lót cao su và có cù lao b
ng đt
7
Chng 2

C IM SINH HC VÀ
K
 THUT NUÔI BA BA
( có th ng dng nuôi rùa)
I. GII THIU
ba ba thuc lp bò sát và phân b khá rng trên th gii. Chúng ta có th gp ba ba
sng  ao, đm, h và cng có th gp chúng sng  trên cn. Ba ba không nhng là
ngun thc phm có giá tr kinh t cao ( trong nc khong 150 000-180 000đ/kg)
mà tht hoc xng ba ba khi kt hp vi mt s loi tho dc còn có tác dng
cha tr mt s bnh ca ngi nh thuc cha đau lng, hen suyn, suy nhc c
th (Nguyn Hu ng, 2004).
Hin nay,  nc ta đã có phong trào nuôi ba ba khá rng và cng đã có mt s c
s sn xut ba ba ging. c bit hn na là nhng c s này đu đc “Công c
buôn bán Quc T các loài b đe do-CITES) công nhn. ây là điu kin thun li
cho vic nuôi ba ba vi quy mô ln đ xut khu.
II. ÐC ÐIM SINH HC CA BA BA.
1. Ðc đim phân loi, hình thái cu to
Ba ba là loài đng vt thuc lp bò sát (Reptilia); B Rùa (Chelonia); Phân b ba ba
(Trionychoidei); H: Trionycidae

3. Ðc đim dinh dng và sinh trng
Trong điu kin t nhiên, ba ba thng thích n các loi đng vt nh cá, tép, cua,
côn trùng. Tuy nhiên, khi nuôi, ngoài thc n chính là đng vt, chúng cng có kh
nng n nhiu loi thc n khác nhau. Tuy ba ba và rùa nói chung có kh nng n
liên tc, nhng chúng cng có kh nng nhn đói rt lâu ngày.
Ba ba là loài ch
m ln. Tc đ tng trng ca chúng liên quan cht ch vi điu
kin môi trng nh thi tit, nhit đ và thc n. Ba ba con nuôi mt nm có th
đt 500-600g/con, 2 nm đt 800 1,200g/con. Ba ba ging 0,5 kg sau mt nm nuôi
có th đt 0,9 – 1,2 kg/con. Ba ba ln nhanh khi nhit đ trên 25
o
C, nu nhit đ
thp hn khong 15
o
C, ba ba ít n và vì th cng rt chm ln.
Tui th ca ba ba có th đn 25 nm. Tuy nhiên có loài có th 200 nm. Không nh
các loài bò sát khác, ba ba và rùa ln lên liên tc trong sut đi sng. iu đc bit
ba ba không lt xác khi ln lên nh các loài bò sát khác.
4. Ðc đim sinh sn
H sinh dc: C quan sinh dc đc gm 2 tinh hoàn và c quan giao phi là ngc
hành. C quan sinh dc cái gm mt đôi bung trng. ng dn trng phân hóa
thành nhiu phn nh: phu đón trng, phn tit ra lòng trng trng, t cung tit v
đá vôi, và âm đo.
9
 ba ba đã th tinh theo phng thc th tinh trong. Trng ba ba và rùa có cu to
thích nghi vi điu kin sng trên cn nh: Có v dai và v đá vôi, trên b mt v có
nhiu l nh đm bo cho s trao đi khí và nc ca phôi. Lng noãn hoàng
chim khong 2/3 th tích trng. Khoang i cha dch đm bo điu kin sng và
gim nh hng ca tác đng c hc. Túi niu cha cht bài tit ca phôi.
Ba ba và lp bò sát nói chung có đc tính th tinh trong. Thông thng ba ba 2 nm

C, trng s n sau khong 45 - 60 ngày. Ba
ba con mi n có kích c dài khong 3cm (tính theo chiu dài t đu ti cui ca
mai), nng 3 - 4g và đã có bn nng tìm xung nc đ sinh sng và phát trin.
III. SN XUT GING BA BA
1. Nuôi ba ba b m và cho đ
Trong mt tri nuôi ba ba, cn thit nên có ao nuôi ba ba b m, ao ng ba ba con
và ao nuôi tht riêng.
Ba ba b
 m có kích c t 0,8 - 3 kg/con (2- 5 tui), tt nht nên chn ba ba có trng
lng t 1,5 – 2,0 kg/con. Mt đ th t 3 - 5 con/m
2
vi t l đc : cái là 1 : 1.
Thc n cho ba ba b m là các loi cá, tép, c, hay ph phm lò sát sinh. Lng
thc n hàng ngày chim 5 - 10 % trng lng thân.
Ao nuôi nên có bóng mát, yên tnh. Có th làm nhà hay trng cây che mát  trên b
ao cho ba ba đ trng. B ao cn có rào chn cao 50 cm-70 cm, hoc có g tránh ba
ba tu thoát. Ngoài ra trong ao cng cn làm cu (bng g hoc tre) sát mt nc
cho ba ba lên phi nng khi cn thit. Ao có ngun nc di dào.
Tùy theo điu kin c th mà ao nuôi ba ba b m có din tích khác nhau (trung bình
t 50- 100m
2
). Mc nc sâu t 1–1,2 m đ n đnh nhit đ. Ðáy ao có mt lp
bùn dày 20-25 cm đ ba ba vùi mình khi cn thit.
Trên b ao nên thit k ni cho ba ba lên đ trng khi thành thc (ni này có đ lp
cát và dc v phía ao vi đ dc khong 30
o
). Ni này cn có li đi cho ba ba vào
đ trng. Ngay trc li này có bc mt tm g xung ao nuôi làm cu cho chúng
lên xung. Trong trng hp p trng t nhiên,  ni đ có rãnh nc rng 30cm,
sâu 5 - 10cm đ thu ba ba mi n và đ gi đ m ni ba ba đ.

C,
trng s n trong vòng 45 - 60 ngày. Tuy nhiên, nu gi nhit đ n đnh khong 30
- 34
o
C trong sut thi gian p trng bng cách dùng bóng đèn và p trong phòng kín
thì thi gian p s đc rút ngn đáng k (35 - 40 ngày) và t l n ca trng có th
đt 80 - 90%. Nhit đ thp hn 20
o
C hoc cao hn 37
o
C trng s b hng.
Hình 4. Mô hình nuôi ba ba
3. ng ba ba con
Ba ba con mi n có đng kính ln ca mai khong 3cm và có th bt đu n đc
sau 15 phút. Do còn nh, chúng cn đc nuôi dng trong nhng b ng trc
khi chuyn vào nuôi tht trong ao.
cu đ ba ba lên b hoc đi đ
bè đ ba ba phi nng
choì cho ba ba đ
H: 0,8-1,2m
12
B ng ba ba mi n có kích thc khong 1-4m
2
, mc nc 15-25cm, đáy b có
mt lp cát dày 20 cm là ni cho ba ba vùi mình. Trên mt nc th nhng tm ván
cho ba ba con lên xung.
Mt đ ng khong 30 – 50 con/m
2
. Thc n ca chúng ch yu trong mt tun
đu là các loi trùng ch vi t l khong 10% trng lng thân. Sau đó b sung cá

13
Ba ba làm ging nuôi nên có kích c đng đu vi trng lng trung bình 100-200g
Trng hp khác bit ln v kích c thì nên tách nuôi riêng đ tránh cnh tranh thc
n hoc có th n ln nhau.
Mùa v th ging t tháng 2 - 3. Tùy vào kích c ging mà mt đ th nh sau:
C ging (gam) Mt đ (con/m
2
)
50-100
100-150
150-200
400-600
10-15
7-10
3-5
1-3
Thc n cho ba ba bao gm các loi tht đng vt cá, tép, cua, c, giun đt hay c
các loi ph phm lò sát sinh. Cng có th cho n b sung thc n ch bin vi
thành phn bao gm: bt bp 30%, cám 30%, đu nành 20%, bt cá 20%.
Cho ba ba n mi ngày 2 - 3 ln vào sáng và chiu vi khu phn n 5 - 8% trng
lng ba ba nuôi. Có th cho ba ba n trên sàn đt trên b hoc đt sàn n ngp sâu
trong nc 20 - 25 cm. Hàng ngày trc khi cho n cn v sinh k sàn n, và thông
qua kim tra thc n mà điu chnh lng thc n thích hp, tránh quá d tha làm
bn nc mà d dàng gây bnh cho ba ba nuôi.  d kim tra mc s dng thc n
ca ba ba cn tp cho ba ba n c đnh  mt v trí và  mt thi gian n đnh.

Hình 5. Mô hình nuôi ba ba th
t
Ngoài ra, cng có th th nuôi thêm các loài c, cá rô phi đ chúng sinh sn làm mi
trc tip cho ba ba hoc nuôi giun đt trên b đ ch đng ngun thc n cho chúng.

nuôi cao nên ba ba vn có th mc mt s bnh sau:
a. Bnh sng c:
- Nguyên nhân: ngi ta cha xác đnh đc do nhiu chng vi khun gây ra.
- Du hiu: C sng to, bng có các đt mn đ, mt đc, có th chy máu mi, mt
sng đ và b mù khi b bnh nng.
- Phòng tr: Gi môi trng sch s. Dùng các loi kháng sinh trn vào thc n vi
lng 0,2g/10kg thc n, cho n trong 3 ngày liên tip. Các loi kháng sinh thng
dùng hin nay là Streptomicin, Penicilin, Cloramphenicol.
b. B
nh đm trng:
- Nguyên nhân: do nm gây ra
- Du hiu: Các chân và vin mép mai có đm, lúc đu xut hin  vin mai, sau lan
rng thành đm trng làm da b thi ra. Bnh thng xy t 5-7 tháng tui và
thng gp  giai đon ba ba ging (2-3 tháng tui). Khi mc bnh nng ba ba n ít,
suy yu dn ri cht.
- Cách phòng tr: Gi nc sch s, tránh gây thng tích cho chúng. Khi bnh nên
cách ly con bnh và dùng Methylen 1% bôi vào ni b nm.
c. Bnh nm thy mi:
- Nguyên nhân: do nm thy mi gây ra
- Du hiu: Thng xy ra  ba ba ging vào đu mùa. Trên vùng da b thng có
các các si nm dng bông trng. Nhng b phn trên c th ba ba d b mc bnh
này là c, nách. Khi ba ba bnh bi li chm chp, n ít
- Cách phòng tr: Gi môi trng sch s. Khi ba ba b bnh dùng Malachite green
4mg/l ngâm trong 8 gi, hoc tm cho ba ba liên tc 2-3 ngày
15
Chng 3

C IM SINH HC VÀ
K
 THUT NUÔI CH

phát trin nuôi rng rãi và có th nuôi vi quy mô công nghip.
II. ÐC ÐIM SINH HC CA CH
1. Phân loi, hình thái, cu to.
a. Phân loi
ch hay lp lng th
ê nói chung là nhóm đng vt có xng sng đu tiên sng trên
cn mc dù chúng còn gi nhiu đc đim sng  nc.
Hin nay có khong 2500 loài ch nhái thuc lp lng thê và đc phân thành 3
b: b lng thê có đuôi (280 loài), b lng thê không chân (60 loài) và b lng
thê không đuôi (2100 loài). ch là loài lng thê không đuôi, sng đc trên cn và
trong môi trng nc.
b. Hình thái
ch có mình ngn và không phân cách vi đu. Chiu dài thân trung bình 7-13cm và
nng 100-300g. Chân trc có 4 ngón ri, chân sau dài và khe, có 5 ngón dính lin
nhau bng mt màng mng.
Ming ch rt rng, mt li, mi trên không c đng, mi di có th che đy c mt.
Hai l mi gn mõm. Phn lng có màu đt xám nâu nht, phn da bng có màu
trng bc, hai đùi có các hoa vn sc t màu xanh pha trng bc.
c. Cu to
* Da ch mm, m t và đc cu to bi nhiu lp, lp thng bì có nhiu lp t
bào và có nhiu tuyn nhn. Lp h bì b tiêu gim và ch dính vi c bên di làm
thành nhng vách ngn gia các tuí bch huyt, vì th da ch ch dính vi c th
theo mt s đng nht đnh.
*H hô hp
Phi ch vn cha đm nhn hoàn toàn chc nng hô hp. Vì th da ch có vai trò
rt ln trong hô hp. Có khong 51% oxy đc ly t không khí và 86% cacbonic
đc thi qua da. Còn li là chc nng ca phi.
Phi có dng túi đn gin vi nhng ph nang hình thành khp trong phi. Do thiu
lng ngc nên tác đng hô php đc thc hin bng c đng nut khí ca ming.
Ngoài vic trao đi khí ch yu thc hin qua da, phi, ch còn có b máy hô hp

sau (trc tràng) phân bit rõ hn và là ni cha phân.
* H tun hoàn
H tun hoàn ca ch gm hai vòng tun hoàn và tim 3 ngn: 2 tâm nh, 1 tâm tht
do đó cha phân bit máu đng mch và tnh mch, máu nuôi c th là máu pha.
* H
 bài tit
ch có hai thn nm sát xng sng  v phía lng trong có nhiu ng thn (2000
ng). Thn thiu kh nng tái hp thu nc t nc tiu.
* H thn kinh
18
Bán cu não ch đã có nhng t bào thn kinh, có tác dng phân tích, tng hp
thông tin đi qua th giác, thính giác và khu giác. Tiu não nh, vì th c đng ca
ch đn gin, hot đng chm chp.
* Th giác
Mt ch kém phát trin, ch phân bit đc đc các vt di đng. Chúng không cm
nhn đc các vt bt đng hay di đng chm chp. Mt ch ch có th phân bit
đc 2 màu đ và màu xanh da tri hoc s phi hp gia hai màu này.
* Thính giác, khu giác
ch đ
ã có tai gia. ng dn âm thanh có màng nh tip xúc vi không khí và nm
hai bên thái dng. Nhit đ càng thp, kh nng nghe ca ch càng gim.
Khu giác ca ch là hai l mi, trong có nhiu tuyn nhn, mi giúp ch đánh hi
tìm mi, phát hin nhng mùi quen thuc ca ao h ni sinh sng.  nòng nc có c
quan đng bên giúp nhn bit s thay đi v nhit đ trong phm vi 2-3
o
C.
* H sinh dc
 ch đc có mt đô
i tinh hoàn và hai ng Volf. Tinh dch đc đ vào ng Volf ri
đ vào xoang huyt. ch không có c quan giao cu. Bung trng ch cái có hai

Màng nh ln hn mt Màng nh nh hn mt
Có chai sinh dc  gc ngón chi trc Không có chai sinh dc
Di cm có 2 túi phát âm Không có túi phát âm
Kh
i lng thân nh nhn Khi lng thân ln hn
ch đ trng trong nc và th tinh ngoài. Tùy theo kích c mà s lng trng ch
đ ra khác nhau (t 3000-6000 trng/ mt ln) và có th đ 2-3 ln trong nm.
Trng đ ra đc bao bc trong khi màng nhày ni trên mt nc. Khi nhày có
tác dng bo v trng tránh va chm, tránh b vt khác n và làm tng đ hi t ánh
sáng vì th làm tng nhit đ, giúp trng n nhanh.
Trng ch phân ct kiu hoàn toàn và không đu. Trng có cc đng vt có màu đen
 na trên và cc thc vt có màu trng  na di. Trong điu kin nhit đ 25-
30
o
C, thi gian phát trin phôi là 18-24 gi. S bin thái ca nòng nc thành ch con
có th đc chia thành 2 thi k:
Thi k 1: Nòng nc mi ch có đu, thân và đuôi.
Khi mi n nòng nc cha có mt, đuôi đn gin nm trong khi cht nhày. Sau 3-4
ngày nòng nc xut hin mang ngoài. Có đng bên, cha có ming mà ch có giác
bám hình ch V. Chúng bám vào cây c thy sinh.
Sau khi n 4-6 ngày thì mang ngoài tiêu bin và mang trong hình thành. C quan
bám tiêu bin và xut hin ming hình phu có rng môi, l th xut hin. Ðuôi kéo