Copyright by ITDR

1LI NÓI U Trong my thp k qua, đc bit t nm 1950 tr li đây, du lch đã
phát trin nhanh chóng và tr thành ngành kinh t hàng đu th gii vi tc đ
tng trng bình quân v khách 6,93%/nm, v doanh thu 11,8%/nm. Theo s
liu ca T chc Du lch Th gii (WTO), nm 1998 tng s khách du lch
quc t trên pham vi toàn cu đt 626 triu khách, doanh thu t du lch c tính
445 t USD, tng đng 6,5% tng sn phm quc dân (GNP) toàn th gii.
ây cng là ngành kinh t mang li nhiu công n vic làm nht cho ngi lao
đng vi khong 115 triu ngi có vic làm trc tip trong ngành du lch. Nh
vy trong 15 ngi lao đng trên th gii thì có 1 ngi làm ngh du lch.

Trong sut gn 40 nm hình thành và phát trin, du lch Vit Nam đã
có nhng bc tin đáng khích l, tr thành ngành kinh t có v trí xng đáng
trong nn kinh t quc dân.

ng và Nhà nc khng đnh "Du lch là mt ngành kinh t tng hp
quan trng góp phn nâng cao dân trí, to vic làm và phát trin kinh t - xã
hi ca đt nc" và coi " phát trin du lch là mt hng chin lc quan
trng trong đng li phát trin kinh t - xã hi nhm góp phn thc hin công
nghip hoá, hin đi hoá đt nc" phn đu "tng bc đa nc ta thành
trung tâm du lch, thng mi - dch v có tm c trong khu vc".

Là mt đt nc  x s nhit đi vi nhiu cnh quan và h sinh thái
đin hình, dân tc Vit Nam có hàng ngàn nm lch s dng nc và gi nc

nghiên cu còn mi  Vit Nam, vì vy chc rng cun sách s còn nhiu hn
ch và thiu sót, cha đáp ng đc đy đ yêu cu ca bn đc. Chúng tôi rt
mong mun nhn đc ý kin đóng góp ca bn đc đ cun sách đc hoàn
thin hn.

Nhân dp này cho phép chúng tôi xin đc bày t li cm n chân
thành ti Vin Nghiên cu Phát trin Du lch, Nhà xut bn Giáo dc, ti các
c quan, các nhà khoa hc và nhà nhip nh cùng các bn đng nghip đã
khuyn khích và to điu kin thun li đ sm cho ra mt cun sách này.

CÁC TÁC GI
Copyright by ITDR

3Chng I:

TÀI NGUYÊN DU LCH 1. Khái nim chung:

Tài nguyên hiu theo ngha rng bao gm tt c các ngun nguyên
liu, nng lng và thông tin có trên trái đt và trong không gian v tr liên
quan mà con ngi có th s dng phc v cho cuc sng và s phát trin ca
mình.


Tài nguyên du lch là cnh quan thiên nhiên, di tích lch s, di tích
cách mng, giá tr nhân vn, công trình lao đng sáng to ca con ngi có th
đc s dng nhm tho mãn nhu cu du lch; là yu t c bn đ hình thành
các đim du lch, khu du lch nhm to ra s hp dn du lch (Pháp lnh Du lch
Vit Nam, 1999).

Nh vy, tài nguyên du lch đc xem nh tin đ đ phát trin du
lch. Thc t cho thy, tài nguyên du lch càng phong phú, càng đc sc bao
nhiêu thì sc hp dn và hiu qu hot đng du lch càng cao by nhiêu.

Tài nguyên du lch bao gm các yu t liên quan đn các điu kin t
nhiên, điu kin lch s - vn hoá, kinh t - xã hi vn có trong t nhiên hoc
do con ngi to dng nên. Các yu t này luôn luôn tn ti và gn lin vi
môi trng t nhiên và môi trng xã hi đc thù ca mi đa phng, mi
quc gia to nên nhng đim đc sc cho mi đa phng, mi quc gia đó.
Khi các yu t này đc phát hin, đc khai thác và s dng cho mc đích
phát trin du lch thì chúng s tr thành tài nguyên du lch. Cách đây hn 30
Copyright by ITDR

5

nm khu rng nguyên sinh Cúc Phng đã đc phát hin. Nm 1962 Chính
ph ra quyt đnh cho phép xây dng thành vn quc gia và đn nm 1966,
Cúc Phng đã chính thc tr thành vn quc gia đu tiên ca Vit Nam.
Cng t thi đim này khi tính đa dng sinh hc ca vn quc gia đc khai
thác phc v mc đích du lch, khu rng nguyên sinh này tr thành mt đim
tài nguyên du lch đc sc, mt đim du lch có sc hp dn cao đi vi khách
du lch trong nc và quc t. Tng t nh vy, cng ch mi cách đây hn 5
nm, nm 1993, đng Thiên Cung, mt đng đá vôi nguyên s, k o  vnh H

có phm trù lch s và có xu hng ngày càng đc m rng. S m rng ca
tài nguyên du lch thng tu thuc rt nhiu vào yêu cu phát trin du lch,
vào nhng tin b khoa hc k thut, vào s đu t, vào các sáng kin và s
thích ca con ngi.

Bên cnh nhng tài nguyên đã và đang đc khai thác, nhiu tài
nguyên du lch còn tn ti di dng tim nng do:

- Cha đc nghiên cu điu tra và đánh giá đy đ.
- Cha có nhu cu khai thác do kh nng "cu" còn thp.
- Tính đc sc ca tài nguyên thp hoc cha đ tiêu chun cn thit
đ khai thác hình thành các sn phm du lch.
- Các điu kin đ tip cn hoc các phng tin đ khai thác hn ch
do đó cha có kh nng hoc gp nhiu khó khn trong khai thác.
- Cha đ kh nng đu t đ khai thác.

Trong thc t,  nc ta, nhiu di tích lch s vn hoá, lch s cách
mng mc dù đã đc xp hng song cha đc khai thác phc v du lch;
nhiu khu rng nguyên sinh vi tính đa dng sinh hc cao, nhiu bãi bin đep 
min Trung, nhiu l hi v.v vn còn tn ti  dng tim nng du lch do cha
hi đ các điu kin đ khai thác đa vào s dng.

2. c đim ca tài nguyên du lch:

 có th khai thác và s dng tt nht các tài nguyên du lch trc
ht cn phi tìm hiu và nghiên cu các đc đim ca ngun tài nguyên này.
Tài nguyên du lch có các đc đim chính sau đây:
Copyright by ITDR

7


Nu ch đn thun tính toán di góc đ kinh t thì hiu qu thu đc
t vic khai thác các tài nguyên du lch là rt to ln, có khi vt tri hn rt
nhiu ln so vi vic khai thác các tài nguyên khác.
- Tài nguyên du lch là nhng tài nguyên không ch có giá tr hu
hình mà còn có nhng giá tr vô hình.

ây có th đc xem là mt trong nhng đc đim quan trng ca tài
nguyên du lch khác vi nhng loi tài nguyên khác.

Trong thc t, tài nguyên du lch là phng tin vt cht trc tip tham
gia vào vic hình thành các sn phm du lch. ây chính là nhng giá tr hu
hình ca tài nguyên du lch. Ví d tm bin là sn phm du lch bin đin hình
quan trng đc hình thành trên c s s tn ti hu hình ca các bãi cát bin,
nc bin vi nhng đc đim t nhiên c th. Tuy nhiên nu ch hiu  khía
cnh vt cht này ca tài nguyên du lch thì cha đy đ bi không phi bãi
bin vào cng đc khai thác phát trin thành đim du lch. Nguyên nhân ca
thc trng trên ngoài yu t hn ch ca các điu kin đ khai thác thì quan
trng hn c là do s hn ch v "giá tr vô hình" ca tài nguyên. Giá tr vô
hình này ca tài nguyên du lch đc khách du lch cm nhn thông qua nhng
cm xúc tâm lý; làm tho mãn nhu cu tinh thn (thm m, vn hoá) - mt nhu
cu đc bit ca khách du lch. Giá tr vô hình ca tài nguyên du lch nhiu khi
còn đc th hin thông qua nhng thông tin (nghe k li, qua báo chí, truyn
hình, qung cáo ) mà khách du lch cm nhn đc, ngng m và mong
mun đc đn tn ni đ thng thc.  Trung Quc có câu "Bt đáo Trng
thành phi ho hán" đ nói v Vn lý Trng thành,  Vit Nam có "Nam thiên
 nht ng" ca ngi v đp đng Hng Tích hoc các di sn, k quan th
gii đu là nhng giá tr vô hình đã làm tng thêm giá tr ca tài nguyên du lch
lên rt nhiu.


bin thng ch t chc vào mùa hè  khu vc phía Bc.  khu vc t à Nng
tr vào, ni ít chu nh hng ca không khí lnh, hot đng du lch bin có th
t chc quanh nm. Ngc li tài nguyên du lch vùng núi ôn đi thng đc
Copyright by ITDR

10

khai thác vào mùa đông phc v khách du lch ngh đông, trt tuyt và chi
các môn th thao mùa đông. i vi các l hi, bên cnh các tp quán là các
nghi l tôn giáo cng đã đc n đnh vào các thi k khác nhau trong nm và
vì th các hot đng du lch l thuc vào thi gian din ra các l hi đó.  vùng
đng bng Bc B nc ta, mùa xuân là mùa ca l hi vi các l hi ni ting
nh Hi Lim, Hi Gióng, Hi Chùa Hng, Hi n Hùng

i vi nhiu loi hình du lch, thi k mùa khô, ít ma, có tit tri
m áp và có thi tit tt là thi k thun li cho hot đng du lch.

Tài nguyên du lch có thi gian khai thác khác nhau đã quyt đnh tính
cht mùa v ca hot đng du lch. Các đa phng, nhng ngi qun lý, điu
hành và t chc các hot đng kinh doanh dch v du lch và c các khách du
lch na đu phi quan tâm đn tính cht này đ có các bin pháp ch đng điu
tit thích hp nhm đt đc hiu qu cao nht trong công vic ca mình.

- Tài nguyên du lch đc khai thác ti ch đ to ra các sn phm
du lch.

Các tài nguyên du lch thng đc khai thác ti ch đ to ra các sn
phm. Các sn phm du lch này đc khách du lch đn tn ni đ thng
thc. ây cng là đc đim mà tài nguyên du lch khác vi mt s tài nguyên
khác. i vi nhiu loi tài nguyên khác, sau khi khai thác có th đc vn

ngày càng cn kit. Các tài nguyên du lch đc xp vào loi tài nguyên có kh
nng tái to và s dng lâu dài. Vn đ chính là phi nm đc quy lut ca t
nhiên, lng trc đc s th thách khc nghit ca thi gian và nhng bin
đng, đi thay do con ngi gây nên đ có nhng đnh hng lâu dài và các
bin pháp c th đ khai thác s dng hp lý các ngun tài nguyên này, đm
bo cho ngun tài nguyên đc khai thác di mc chu đng ca nó, không
Copyright by ITDR

12

ngng đc bo v, tôn to và hoàn thin hn đ đáp ng các nhu cu phát
trin du lch.

ây cng là l sng còn ca mi đim du lch, mi khu du lch nhm
thc hin phng hng chin lc phát trin du lch bn vng. Ch có phát
trin du lch bn vng mi đm bo đ ngun tài nguyên du lch ít b tn hi, đ
mi đim du lch, mi khu du lch ngày càng tr nên hp dn hn, không ngng
tho mãn các nhu cu phát trin du lch hin ti, mà còn sn sàng đ đáp ng
yêu cu phát trin du lch trong tng lai.

3. Ý ngha và vai trò ca tài nguyên du lch:

3.1. Ý ngha:

Tài nguyên du lch là nhân t có ý ngha quyt đnh đi vi s phát
trin du lch. Tht khó hình dung nu không có tài nguyên du lch hoc tài
nguyên du lch quá nghèo nàn mà hot đng du lch li có th phát trin mnh
m đc.

3.2. Vai trò:

ca điu kin t nhiên và xã hi tr thành tài nguyên du lch. Không có nhng
hang đng ngm bí n, nhng đnh núi cao him tr, nhng cánh rng nguyên
sinh âm u, hoang vng thì không th xut hin loi hình du lch thám him.
Không có nhng bãi san hô và th gii sinh vt thu sinh muôn màu muôn v
ngp chìm di làn nc trong xanh thì không th có loi hình du lch ngm
di bin.

- Tài nguyên du lch là mt b phn cu thành quan trng ca t
chc lãnh th du lch.
Copyright by ITDR

14 Trong phm vi mt lãnh th c th, mi hot đng du lch đu phn
ánh mt t chc không gian du lch nht đnh.

H thng lãnh th du lch th hin mi quan h v mt không gian ca
các yu t có quan h mt thit vi nhau cu to nên nó. Các yu t đó là khách
du lch, tài nguyên du lch, c s h tng và c s vt cht k thut du lch, đi
ng cán b công nhân viên và t chc điu hành, qun lý du lch.

H thng lãnh th du lch có nhiu cp phân v khác nhau t đim du
lch ti trung tâm du lch, tiu vùng du lch, á vùng và vùng du lch. Dù  cp
phân v nào thì tài nguyên du lch cng đu đóng vai trò quan trng trong vic
t chc lãnh th du lch, là yu t c bn đ hình thành các đim du lch, khu
du lch nhm to ra s hp dn du lch, to điu kin đ có th khai thác mt
cách có hiu qu nht các tim nng ca nó.

Do đc đim phân b ca tài nguyên du lch, trong t chc lãnh th du


Khi tìm hiu, nghiên cu v tài nguyên du lch t nhiên ngi ta
thng nghiên cu chúng di các dng chính là nghiên cu tng thành phn
ca t nhiên, nghiêu cu các th tng hp t nhiên và nghiên cu các hin
tng đc sc ca t nhiên.

4.1.1. Các thành phn ca t nhiên:

Trong s các thành phn ca t nhiên, có mt s thành phn chính có
tác đng trc tip và thng xuyên đi vi các hot đng du lch và trong s
các thành phn này cng ch có mt s yu t nht đnh đc khai thác nh
ngun tài nguyên du lch. Các thành phn t nhiên to nên tài nguyên du lch t
nhiên thng là đa hình, khí hu, thu vn và sinh vt.

a. a hình:

Copyright by ITDR

16

a hình là mt thành phn quan trng ca t nhiên, là ni din ra mi
hot đng ca con ngi. i vi hot đng du lch, các dng đa hình to nn
cho phong cnh, mt s kiu đa hình đc bit và các di tích t nhiên có giá tr
phc v cho nhiu loi hình du lch.
Tâm lý và s thích chung ca khách du lch là mun đn vi nhng
ni có phong cnh đp, có nhng kiu đa hình khác l so vi ni h đang sinh
sng. a hình min núi thng có nhiu u th hn đi vi hot đng du lch
vì có s kt hp ca nhiu dng đa hình, va th hin đc v đp hùng v và
th mng ca thiên nhiên, va có khí hu mát m, không khí trong lành. 
min núi có nhiu đi tng cho hot đng du lch. ó là các sông sui, thác

2
chim gn 15% din tích c nc.
Vùng núi đá vôi nc ta đc tp trung ch yu  min Bc t Lai Châu, Hà
Giang, Cao Bng, Lng Sn  biên gii Vit - Trung, các cao nguyên đá vôi 
Tây Bc, vùng núi đá vôi Hoà Bình - Thanh Hoá cho đn vùng núi đá vôi
Qung Bình.  min Nam, núi đá vôi ch có  khu vc xung quanh th xã Hà
Tiên và mt s đo nm ri rác  vnh Thái Lan (Kiên Giang).

Các công trình điu tra, nghiên cu hang đng  Vit Nam cho thy
hin đã phát hin đc khong 200 hang đng, trong đó phn ln, ti gn 90%,
là các hang ngn và trung bình (có đ dài di 100m) và ch có trên 10% s
hang có đ dài trên 100m. Trong s các hang dài nht  nc ta đc phát hin
cho đn nay phn ln tp trung  Qung Bình nh hang Vòm ti 27km (cha
kt thúc), đng Phong Nha 8,5km, hang ti 5,5km.  Lng Sn, hang C - hang
Bè cng dài hn 3,3km.

Các hang đng  nc ta thng nm  chân núi và c  lng chng
núi. Nhiu hang có ca rng ti 110m và trn cao nht ti 120m nh hang Di
 Lng Sn. Hang sâu nht là hang C - hang Bè có đ sâu 123m. c bit rt
nhiu hang đng  nc ta có nhng mch sông sui ngm chy xuyên qua
vùng núi đá vôi và thông vi h thng sông sui bên ngoài.

Nhiu hang đng  nc ta có v đp lng ly, tráng l và rt k o, có
sc hp dn đc bit vi khách du lch. Bên cnh nhng v đp t nhiên do to
hoá sinh ra, các hang đng còn cha đng nhng di tích kho c hc, nhng di
Copyright by ITDR

18

tích lch s - vn hoá rt đc sc ca dân tc nên càng tr nên có giá tr đ phát

125 bãi bin có bãi cát bng phng vi đ dc trung bình 1 - 3
0
có nhiu điu
kin thun li đ khai thác phc v du lch. iu lý thú là c hai đim đu và
cui ca đng b bin nc ta đu là hai bãi bin đp: Bãi bin Trà C 
Qung Ninh có chiu dài gn 17km vi bãi cát rng, bng phng ti mc lý
tng và bãi bin Hà Tiên vi thng cnh hòn Ph T ni ting.
Các bãi bin  nc ta phân b tri đu t Bc vào Nam. Ni ting
nht là các bãi bin Trà C, Sm Sn, Ca Lò, Thun An, Lng Cô, Non Nc,
Sa Hunh, Vn Phong, Nha Trang, Ninh Ch, Cà Ná, Vng Tàu v.v

Bên cnh đó, vùng bin nc ta còn có khong 3000 hòn đo ln nh
và các qun đo  gn và xa b có nhiu bãi bin và phong cnh đp còn
nguyên vn v hoang s, môi trng trong lành và nhng điu kin t nhiên rt
thun li đ phát trin các loi hình du lch bin. Tiêu biu nht là các đo Cái
Bu, Cát Bà, Cù Lao Chàm, Côn o, Phú Quc v.v nu đc đu t s phát
trin thành nhng đim du lch hp dn và có sc cnh tranh.

- Các di tích t nhiên.

Trên b mt đa hình  nc ta có rt nhiu vt th có dáng hình t
nhiên song rt gn gi vi đi thng, có giá tr thm m và gi cm, li đc
mang ti các s tích và truyn thuyt. ó là các di tích t nhiên và cng là mt
đi tng du lch đc khách du lch a thích, ngng m. Các di tích t nhiên
 nc ta cng rt phong phú và đa dng. Nào là hòn Ph T, núi Vng Phu,
hòn Trng Mái, hòn á Chông; nào là hang T Thc, Thác Gii Oan; nào là h
Ba B mt h nc ngt t nhiên đc hình thành do nhng h st  vùng núi
đá vôi hoc h Lc, h T Nng là các h nc  vùng ming núi la c xa
nay đã tt cùng nhiu di tích núi la khác hin còn tn ti  Tây Nguyên. Trong
các chuyn du lch tham quan, du lch sinh thái, các di tích t nhiên thng làm

chu nht đi vi con ngi  Vit Nam là có nhit d trung bình hàng tháng t
15 - 23
0
C và đ m tuyt đi t 14 - 21mb. Các điu kin đó ng vi khu vc
à Lt din ra quanh nm vi nhit đ không khí trung bình hàng tháng dao
đng trong khong 16,4
0
C đn 19,7
0
C và đ m tuyt đi t 13,8mb đn
Copyright by ITDR

21

19,5mb.  Sa Pa có ti 7 tháng có điu kin khí hu d chu, t tháng 4 đn
tháng 10, ng vi nhit đ trung bình hàng tháng t 15,6
0
C đn 19,8
0
C và đ
m tuyt đi t 15,7mb đn 20,3mb. iu đó đã ct ngha cho lý do chính ca
hai ni này đã đc la chn và xây dng tr thành các đim du lch ngh mát
ni ting  nc ta.
- Tài nguyên khí hu phc v cho vic cha bnh, an dng.

Các điu kin khí hu có liên quan rt nhiu đn vic cha bnh, thm
chí còn đc coi nh mt liu pháp quan trng. Mt s bnh v huyt áp, tim
mch, thn kinh, hô hp rt cn thit đc điu tr có s kt hp gia các bin
pháp y hc vi các điu kin thiên nhiên. Các điu kin thun li v áp sut
không khí, v nhit đ, đ m, v ánh nng, v lng ô xy và đ trong lành ca


i vi hot đng du lch, thu vn cng đc xem nh mt dng tài
nguyên quan trng. Nhiu loi hình du lch gn bó vi đi tng nc. Các đi
tng nc chính sau đây đã đc khai thác nh mt tài nguyên du lch.

- B mt nc và các bãi nông ven b.

B mt nc là mt thoáng to nên phong cnh đp, yên bình. Bên
cnh h rng, các dòng sông ln cnh núi non, rng cây, mây tri, mt tri, ánh
trng và các công trình kin trúc soi bóng nc là nhng phong cnh hu tình.
Các bãi bin hoc các bãi ven h thng đc s dng đ tm mát, do chi
trên mt nc và các hot đng th thao nc nh bi li, đua thuyn, lt ván.
 nc ta dòng sông Hng th mng, các sông ngòi, kênh rch chng cht 
đng bng sông Cu Long, các h nc thiên nhiên và nhân to rng ln và
nhiu phong cnh đp nh h Ba B, h Tây, h Hòa Bình, các bãi bin đp
nh Trà C, Sm Sn, Ca Lò, Non Nc, Nha Trang, Vng Tàu đu là
nhng đim du lch có sc hp dn rt cao đi vi khách du lch.
Copyright by ITDR

23 - Các đim nc khoáng, sui nc nóng.

Các đim nc khoáng, sui nc nóng là tài nguyên thiên nhiên rt
quý giá đ trin khai các loi hình du lch tham quan, ngh dng, cha bnh.
Tài nguyên này  nc ta cng rt phong phú và nhiu ni có ngun nc đt
cht lng cao đc s dng trc tip làm nc ung, nc gii khát và đáp
ng đc nhiu nhu cu an dng, cha bnh cho khách du lch, đc bit vi
mt s bnh v h vn đng, thn kinh, tiêu hoá, da liu và ni tit.

ta đã đc khai thác phc v đông đo khách du lch t nhiu nm nay.

d. Sinh vt:

Ngun tài nguyên sinh vt  nc ta rt đa dng và phong phú. Tài
nguyên quý giá này cng đã đc khai thác đ phc v cho mc đích du lch.

Tài nguyên sinh vt có giá tr to nên phong cnh làm cho thiên nhiên
đp và sng đng hn. i vi mt s loi hình du lch nh du lch sinh thái,
tham quan, nghiên cu khoa hc, tài nguyên sinh vt có ý ngha đc bit quan
trng trc ht là tính đa dng sinh hc, là s bo tn đc nhiu ngun gen
quý giá rt đc trng cho vùng nhit đi, trong đó có nhiu loài đc hu ca
Vit Nam, là vic to nên nhng phong cnh mang dáng dp ca vùng á nhit
đi và ôn đi l mt đi vi nhng ngi sng  vùng nhit đi.

Tài nguyên sinh vt  nc ta phc v mc đích du lch đc tp trung
khai thác :

- Các vn quc gia, các khu bo tn thiên nhiên và các khu rng di
tích lch s, vn hoá, môi trng.

 bo v s đa dng và phong phú ca các h sinh thái Vit Nam,
Chính ph Vit Nam đã chú trng xây dng h thng các khu rng đc dng.
Copyright by ITDR

25

Tính đn nm 1997 trên phm vi c nc đã có 105 khu rng đc dng, trong
đó có 10 vn quc gia, 61 khu bo tn thiên nhiên và 34 khu rng vn hoá -
lch s - môi trng vi tng din tích là 2.092.466ha bng 10,5% din tích đt