57
Chương bốn:
KẾT CẤU CỦA TÁC PHẨM VĂN HỌC

I. KHÁI NIỆM :

a. Tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật độc đáo. Để xây
dựng nên chỉnh thể đó nhà văn phải suy nghó tổ chức các yếu tố trong tác
phẩm sao cho có nghệ thuật nhất: cái gì tả trước, cái gì tả sau, chi tiết nào
tô dậm, chi tiết nào chỉ chấm phá, sắp xếp các sự kiện, các chương hồi như
thế nào v.v Cách tổ chức này gọi là kết cấu của tác phẩm.
Kết cấu nghệ thuật của tác phẩm văn học là cách tổ chức, sắp xếp
các yếu tố trong tác phẩm thành một chỉnh thể nghệ thuật.
Chức năng bao trùm của kết cấu là tổ chức các yếu tố thành một
chỉnh thể nghệ thuật. Nói như vậy không có nghóa là nhà văn sáng tạo ra
các yếu tố trước rồi sau đó mới sắp xếp lại. Kết cấu xuất hiện cùng lúc với
sự miêu tả, sự trần thuật như có truyện thì có cách dựng truyện, có tứ thơ
thì có cách cấu tứ, có nhân vật thì có cách xây dựng nhân vật Tương ứng
với mỗi cách kết cấu có ý nghóa hình tượng khác nhau. Chẳng hạn với
Người thầy đầu tiên T. Aimatov có thể kể câu chuyện bắt đầu từ đầu cho
đến hết. Nhưng cách kết cấu này không có ý nghóa nghệ thuật cao. Ông đã
bắt đầu bằng nỗi trăn trở của một họa só về việc vẽ một bức tranh với hai
cây phong. Từ nỗi trăn trở ấy, tác giả kể lại câu chuyện trong sự hồi tưởng
của nhân vật chính về những năm tháng đã qua, những năm tháng đã tạo
nên "bức tranh cuộc đời" mà hai cây phong như một chứng nhân. Với lối
kết cấu để cho câu chuyện hiện dần ra trong sự "nhớ lại" của nhân vật,
làm cho những sự việc được kể không chỉ là những sự kiện mà còn là
những chiêm nghiệm, những kỉ niệm cuộc đời không thể quên. "Hai cây
phong" với hình ảnh "người thầy đầu tiên" trở nên có sự rung động mãnh
liệt.

nhất đònh trong văn bản. Ở bình diện này người ta thường xem xét cuốn
tiểu thuyết có mấy chương; bài thơ có mấy khổ, mấy đoạn; vở kòch có mấy
lớp, mấy hồi; ở mỗi chương đoạn đó nội dung chính là gì v.v Sâu hơn nữa
là đi vào sự tương quan giữa các phần đoạn đó với nội dung được thể hiện
có ý nghóa nghệ thuật, có giá trò tư tưởng như thế nào v.v (1)
Kết cấu hình tượng lại gắn liền với sự tổ chức thế giới nghệ thuật
bên trong của tác phẩm. Kết cấu hình tượng do đó sẽ bao gồm việc tổ chức
các sự kiện, cách sắp xếp các chi tiết, cách bố trí hệ thống nhân vật cho
đến cách miêu tả, cách dẫn chuyện, cách cấu tứ Chẳng hạn để làm bật
nổi sự cô đơn của người vợ đợi chồng hai mươi năm, Hữu Thỉnh đã đặt
hình ảnh lẻ loi của người vợ bên cạnh những hình ảnh đông đúc, có đôi
làm cho cảm giác cô đơn dường như càng được tăng lên:
Chò thiếu anh nên chò thừa ra truyện
rong giỗ tết họ hàng nội ngoại
bao nhiêu tiếng cười vẫn côi cút một mình

Một mình một mâm cơm
Ngồi bên nào cũng lệch
Vuihoc24h.vn

59
Chò chôn tuổi thanh xuân trong má lúm đồng tiền.
HỮU THỈNH - Đường tới thành phố
Hay như để miêu tả nỗi đau bò từ chối làm người lương thiện của Chí
Phèo, Nam Cao miêu tả Thò Nở thật xấu với ý nghóa: đến một người như
Thò Nở còn từ chối hắn thì còn ai có thể chấp nhận hắn trong đời này được.
Đây là nỗi đau mà cũng là nỗi tuyệt vọng của Chí Phèo.
Hầu hết các biện pháp nghệ thuật, các cách thức miêu tả đều có ý
nghóa tổ chức thế giới nghệ thuật tác phẩm, đều có thể phân tích dưới góc
độ kết cấu.

cấu tâm lí, dựa vào sự dằn vặt, trăn trở, day dứt của nhân vật mà triển khai
câu chuyện
Xem xét kết cấu tác phẩm cần phải xem xét trên nhiều bình diện
như vậy mới thấy hết được hết cái đặc sắc, sự sáng tạo độc đáo của nhà
văn trong nghệ thuật kết cấu tác phẩm. Khi đánh giá giá trò kết cấu nghệ
thuật trong tác phẩm cũng phải đặt trong mối quan hệ nhiều chiều, phải
thấy được ý nghóa nội dung nghệ thuật cụ thể toát lên từ kết cấu đó chứ
không chỉ dừng lại ở những lời bình giá chung chung như "bố cục hợp lí",
"kết cấu chặt chẽ" v.v

II. CÁC THỦ PHÁP KẾT CẤU

Các thủ pháp kết cấu rất phong phú. Ở đây chỉ nêu lên một số thủ
pháp tiêu biểu.
a. Kết cấu đầu cuối tương ứng là lối kết cấu mà ở đó thường có một
chi tiết, một hình ảnh, một sự kiện nào đó xuất hiện ở đầu tác phẩm được
nhắc lại ở cuối tác phẩm. Lối kết cấu này tạo nên sự hô ứng trong tác
phẩm.
Hình ảnh "Cái lò gạch" nơi sinh ra Chí Phèo ở đầu tác phẩm được
nhắc lại trong ý nghó của Thò Nở cuối tác phẩm là một kết cấu đầu cuối
tương ứng. Qua sự hô ứng này, tác giả muốn nói Chí Phèo chết nhưng chưa
hết chuyện. Còn những lò gạch kiểu ấy, còn những xã hội kiểu ấy thì còn
những "Chí Phèo con" có thể ra đời. Cho nên, vấn đề không chỉ là Chí
Phèo chết, mà vấn đề là phải xóa bỏ những cái lò gạch như thế, những xã
hội như thế. Qua đó, ý nghóa của tác phẩm trở nên sâu sắc hơn. Hoặc hình
ảnh "Cháu bé loắt choắt - Cái xắc xinh xinh" trong đầu phần bài thơ
Lượm của Tố Hữu được nhắc lại ở cuối bài cũng tạo nên sự hô ứng, tạo
nên cảm giác em bé đã hi sinh mà hình ảnh của em vẫn còn sống mãi, vẫn
còn đọng lại mãi trong tâm trí người đọc.
b. Kết cấu trùng điệp là lối kết cấu mà ở đó có một chi tiết, một hình

hạn, trong Bức tranh của Nguyễn Minh Châu các sự kiện, nhân vật, ý
tưởng đều xoay quanh sự tự thú, hối hận, giày vò của nhân vật "tôi". Mỗi
lần đến cắt tóc, nhìn vào gương lại tự soi mình để rồi hối hận, dằn vặt, và
câu chuyện phát triển trong mạch cảm xúc đó. Hiệu quả nghệ thuật được
nâng cao, không có gì đáng sợ bằng khi tự đối diện với chính mình.
Có thể còn nhiều thủ pháp kết cấu khác nữa như lối kết cấu dựa trên
các quan hệ không gian, thời gian, kết cấu theo điểm nhìn, kết cấu dựa
theo các phương thức chuyển nghóa, dựa trên sự phân tuyến v.v Trong
từng tác phẩm, nhà văn có thể sử dụng nhiều thủ pháp khác nhau, qui tác
phẩm vào chỉ một dạng kết cấu nào đó thật ra là rất phiến diện, bỏ qua
nhiều sáng tạo nghệ thuật của nhà văn.
Xem xét kết cấu ở góc độ thủ pháp là xem xét cách thức, biện pháp
của nhà văn trong việc tổ chức tác phẩm, tuyệt nhiên không phải xem tác
phẩm như là một hiện tượng kó thuật kết cấu mà nhiều nhà hình thức chủ
nghóa ở Nga những năm hai mươi và phương Tây hiện đại quan niệm. Cùng
với việc khảo sát ở cấp độ ngôn từ, hình tượng, khảo sát tác phẩm ở cấp
Vuihoc24h.vn

62
độ kết cấu là góp phần cắt nghóa tác phẩm ở cấp chỉnh thể mà chúng ta sẽ
xem xét dưới đây.

CÂU HỎI HƯỚNG DẪN HỌC TẬP
1. Kết cấu nghệ thuật trong tác phẩm văn học là gì ? Nêu và phân
tích một ví dụ. Phân biệt các khái niệm: bố cục, kết cấu, cấu tứ, tổ chức tác
phẩm.
2. Nêu và phân tích các phủ pháp kết cấu. Phân tích kết cấu nghệ
thuật trong bài thơ Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm.

(1) Xin xem mục “Kết cấu văn bản” ở chương một, phần thứ nhất.