TRặèNG AI HOĩC BAẽCH KHOA-HN
KHOA XY DặNG DD&CN
Bĩ MN KIN TRUẽC
GIO TRèNH
QUY HOCH ễ TH I
30 TIT
(Daỡnh cho chuyón ngaỡnh Kióỳn truùc)
Bión soaỷn: TH.S-KTS. T VN HUèNG
KTS PHAN HặẻU BAẽCH

1
Chơng 1
những khái niệm mở đầu
1. Giới thiệu về công tác QHXD Đô thị:
- QHT coỡn goỹi laỡ Quy hoaỷch khọng gian õọ thở laỡ nghión cổùu coù hóỷ thọỳng nhổợng
phổồng phaùp õóứ bọỳ trờ hồỹp lyù caùc thaỡnh phỏửn cuớa õọ thở, phuỡ hồỹp vồùi nhổợng nhu cỏửu
cuớa con ngổồỡi vaỡ õióửu kióỷn tổỷ nhión, õọửng thồỡi õóử ra nhổợng giaới phaùp kyợ thuỏỷt õóứ thổỷc
hióỷn caùc phổồng phaùp bọỳ trờ õoù.
- QHT laỡ mọn khoa hoỹc tọứng hồỹp lión quan õóỳn nhióửu ngaỡnh nghóử, nhióửu vỏỳn õóử:
õồỡi sọỳng, vn hoùa, xaợ họỹi, khkt, nghóỷ thuỏỷt vaỡ cỏỳu taỷo mọi trổồỡng sọỳng
2. Muỷc tióu vaỡ nhióỷm vuỷ cồ baớn cuớa cọng taùc quy hoaỷch xỏy dổỷng õọ thở :
Cọng taùc quy hoaỷch xỏy dổỷng õọ thở nhũm xaùc õởnh sổỷ phaùt trióứn hồỹp lyù cuớa õọ
thở tổỡng giai õoaỷn vaỡ vióỷc õởnh hổồùng phaùt trióứn lỏu daỡi cho õọ thở õoù vóử caùc mỷt tọứ
chổùc saớn xuỏỳt, tọứ chổùc õồỡi sọỳng, tọứ chổùc khọng giaùn kióỳn truùc, caớnh quan vaỡ mọi
trổồỡng õọ thở.
2.1 Tọứ chổùc saớn xuỏỳt :
Quy hoaỷch õọ thở baớo õaớm phỏn bọỳ hồỹp lyù caùc khu vổỷc saớn xuỏỳt trong õọ thở,
trổồùc tión laỡ caùc khu vổỷc saớn xuỏỳt cọng nghióỷp tỏỷp trung, caùc xờ nghióỷp cọng nghióỷp
vổỡa vaỡ nhoớ, caùc cồ sồớ thuớ cọng nghióỷp vaỡ caùc loaỷi hỗnh saớn xuỏỳt õỷc trổng khaùc.
Quy hoaỷch õọ thở cỏửn giaới quyóỳt tọỳt caùc mọỳi quan hóỷ giổợa hoaỷt õọỹng saớn xuỏỳt
cuớa caùc khu cọng nghióỷp vồùi bón ngoaỡi vaỡ caùc hoaỷt õọỹng khaùc cuớa caùc khu chổùc nng

- QHĐT cải tạo, phục hồi, nâng cấp các đo thị cũ là công tác quan trọng.
- QHĐT tuân thủ chỉ tiêu, định mức, quy trình KT của NNớc ban hành cho
từng giai đoạn phát triển.
- Khai thác triệt để các điều kiện tự nhien cảnh quan.chú ý bảo vệ MT sống.
3.2 Các đặc điểm cơ bản:
- QHĐT là công tác có tính chính sách.
- QHĐT là công tác có tính tổng hợp.
- QHĐT mang tính địa phơng &kế thừa của nhiều yếu tố
- QHĐT là công tác có tính dự báo cho sự phát triển trong tơng lai.
Chơng 2
những khái niệm về đô thị
Sự hình thành và phát triển của điểm dân c đô thị
1. Khái niệm về điểm dân c đô thị:
ióứm dỏn cổ õọ thở laỡ mọỹt õióứm dỏn cổ tỏỷp trung phỏửn lồùn nhổợng ngổồỡi dỏn phi
nọng nghióỷp, hoỹ sọỳng vaỡ laỡm vióỷc theo kióứu thaỡnh thở.
Mọựi nổồùc coù mọỹt quy õởnh rióng vóử õióứm dỏn cổ õọ thở. Vióỷc xaùc õởnh quy mọ
phuỷ thuọỹc vaỡo õỷc õióứm kinh tóỳ xaợ họỹi cuớa nổồùc õoù vaỡ tố lóỷ phỏửn trm dỏn phi nọng
nghióỷp cuớa mọỹt õọ thở.
nổồùc ta theo Quyóỳt õởnh sọỳ 132/HBT ngaỡy 5 thaùng 5 nm 1990 cuớa Họỹi
õọửng Bọỹ trổồớng (nay laỡ Chờnh phuớ) quy õởnh õọ thở laỡ caùc õióứm dỏn cổ coù caùc yóỳu tọỳ
cồ baớn sau õỏy :
1. Laỡ trung tỏm tọứng hồỹp hay trung tỏm chuyón ngaỡnh, coù vai troỡ thuùc õỏứy sổỷ
phaùt trióứn kinh tóỳ xaợ họỹi cuớa mọỹt vuỡng laợnh thọứ nhỏỳt õởnh.
2. Quy mọ dỏn sọỳ nhoớ nhỏỳt laỡ 4000 ngổồỡi (vuỡng nuùi coù thóứ thỏỳp hồn)
4
3. Tè lãû lao âäüng phi näng nghiãûp ≥ 60% trong täøng säú lao âäüng, l nåi cọ sn
xút v dëch vủ thỉång mải hng hoạ phạt triãøn.
4. Cọ cå såí hả táưng k thût v cạc cäng trçnh cäng cäüng phủc vủ dán cỉ âä thë
5. máût âäü dán cỉ âỉåüc xạc âënh tu theo tỉìng loải âä thë ph håüp våïi âàûc âiãøm
tỉìng vng.

2. Ph©n lo¹i ®« thÞ vµ ph©n cÊp QL§T:
2.1 Ph©n lo¹i ®« thÞ:
Nhàòm phủc vủ cho cäng tạc qun l hnh chênh vãư âä thë cng nhỉ âãø xạc âënh
cå cáúu v âënh hỉåïng phạt triãøn âä thë, âä thë âỉåüc phán chia thnh nhiãưu loải khạc
nhau. Thäng thỉåìng viãûc phán loải âä thë dỉûa theo tênh cháút quy mä v vë trê ca nọ
trong mảng lỉåïi âä thë qúc gia.
Phán loải âä thë theo tênh cháút dỉûa vo úu täú sn xút chênh v nhỉỵng hoảt
âäüng åí âä thë mang tênh cháút träüi vãư kinh tãú, âàûc biãût l trong sn xút cäng nghiãûp.
Ngoi ra cn cọ cạc thnh phäú mang tênh cháút hnh chênh, thnh phäú vàn hoạ, nghè
ngåi du lëch v cạc thnh phäú khoa hc hồûc âo tảo
ÅÍ nỉåïc ta theo Quút dënh säú 132/HÂBT ngy 5/5/1990 ca Häüi âäưng Bäü
trỉåíng vãư viãûc phán loải v phán cáúp qun l âä thë, âä thë âỉåüc chia thnh 5 loải :
Âä thë loải I :
L âä thë ráút låïn, l trung tám kinh tãú, chênh trë, vàn hoạ - x häüi, khoa hc k
thût, du lëch dëch vủ, trung tám sn xút cäng nghiãûp, âáưu mäúi giao thäng váûn ti,
giao dëch qúc tãú, cọ vai tr thục âáøy sỉû phạt triãøn ca c nỉåïc. Dán säú âä thë cọ trãn 1
triãûu ngỉåìi, tè lãû phi näng nghiãûp ≥ 90% täøng säú lao âäüng ca thnh phäú. Máût âäü dán
6
cỉ bçnh qn trãn 15000 ngỉåìi/km
2
. Loai âä thë ny cọ tè sút hng hoạ cao, cå såí hả
táưng k thût v mảng lỉåïi cäng trçnh cäng cäüng xáy dỉûng âäưng bäü.
Âä thë loải II :
L âä thë låïn, l trung tám kinh tãú vàn hoạ x häüi, sn xút cäng nghiãûp, du
lëch, dëch vủ, giao thäng, giao dëch qúc tãú, cọ vai tr thục âáøy sỉû phạt triãøn ca mäüt
vng lnh thäø.
Dán säú cọ tỉì 35 vản âãún dỉåïi 1 triãûu, tè lãû näng nghiãûp ≥ 90% trong täøng säú lao
âäüng, máût âäü dán cỉ bçnh qn trãn 12000 ngỉåìi/km
2
, sn xút hng hoạ phạt triãøn,

thuỏỷt.
Do aớnh hổồớng cuớa õởa giồùi haỡnh chờnh, caùc vuỡng laợnh thọứ õổồỹc quy õởnh qua
nhióửu giai õoaỷn lởch sổớ khaùc nhau vaỡ õang coù nhióửu bỏỳt hồỹp lyù. Nhióửu õọ thở, õỷc bióỷt
laỡ caùc õọ thở loaỷi I vaỡ caùc õọ thở lồùn coù ranh giồùi ngoaỷi ọ, ngoaỷi thở khọng õaùp ổùng nhu
cỏửu cỏửn phaùt trióứn cuớa õọ thở hióỷn õaỷi cỏửn õổồỹc õióửu chốnh. Vióỷc xaùc õởnh ranh giồùi
ngoaỷi ọ phaới cn cổù vaỡo õỷc õióứm hióỷn traỷng vaỡ tổồng lai phaùt trióứn cuớa tổỡng õọ thở
theo dổỷ kióỳn quy hoaỷch vaỡ phaới õổồỹc Nhaỡ nổồùc phó chuỏứn. Caùc õọ thở loaỷi V khọng coù
vuỡng ngoaỷi ọ, thổồỡng laỡ caùc thở trỏỳn tổồng õổồng cỏỳp phổồỡng xaợ vaỡ chuớ yóỳu do huyóỷn
quaớn lyù.
Vióỷc xaùc õởnh quy mọ dỏn sọỳ vaỡ tố lóỷ lao õọỹng phi nọng nghióỷp cuớa õọ thở chố
tióỳn haỡnh trong phaỷm vi õởa giồùi nọi thở. Rióng mióửn nuùi, quy mọ sọỳ dỏn õọ thở loaỷi III
coù thóứ quy õởnh tọỳi thióứu tổỡ 8 vaỷn ngổồỡi, õọ thở loaỷi IV tổỡ 2 vaỷn ngổồỡi vaỡ õọ thở loaỷi III
coù thóứ quy õởnh tọỳi thióứu tổỡ 8 vaỷn ngổồỡi, cho õọ thở loaỷi IV tổỡ 2 vaỷn ngổồỡi vaỡ õọ thở
loaỷi V laỡ 2000 ngổồỡi.
Mỏỷt õọỹ dỏn cổ caùc õọ thở ồớ mióửn nuùi coù thóứ thỏỳp hồn, tờnh cho õọ thở loaỷi III laỡ
8000 ngổồỡi/km
2
, loaỷi IV laỡ 6000 ngổồỡi/km
2
vaỡ loaỷi V laỡ 3000 ngổồỡi/km
2
.
8
Tọm lặ, viãûc xãúp loải mäüt âä thë âỉåüc càn cỉï vo 3 tiãu chøn cå bn l vai tr
chỉïc nàng, quy mä dán säú v tè lãû lao âäüng phi näng nghiãûp ca âä thë âọ.
BNG TỌM TÀÕT VÃƯ PHÁN LOẢI ÂÄ THË
Loải âä thë Âàûc âiãøm Dán säú Máût âäü dán cỉ
Âä thë âàûc biãût Th âä hồûc âä thë våïi chỉïc nàng l
trung tám KT, CT, VH, XH, KHKTdu
lëch qúc tãú, cọ vai tr thục âáøy sỉû phạt

>25 vản ngỉåìi
Tè lãû lao âäüng phi
näng nghiãûp
≥80%
Trãn 10000
ngỉåìi/km
2
(vng nụi cọ
thãø tháúp hån)
Âä thë loải III Âä thë trung bçnh, våïi chỉïc nàng l
trung tám KT, CT, VH, XH, KHKT, cọ
vai tr thục âáøy phạt triãøn ca mäüt tènh
hay mäüt säú lénh vỉûc âäúi våïi vng liãn
tènh.
Cå såí hả táưng âỉåüc xáy dỉûng tỉìng màût
âäưng bäü v hon chènh.
>10 vản ngỉåìi
Tè lãû lao âäüng phi
näng nghiãûp
≥ 75%
Trãn 8000
ngỉåìi/km
2

Âä thë loải IV Âä thë trung bçnh, våïi chỉïc nàng l trung
tám KT, CT, VH, XH, KHKT, cọ vai tr
thục âáøy phạt triãøn ca mäüt tènh hay mäüt
>5 vản ngỉåìi Tè
lãû lao âäüng phi
näng nghiãûp

>5 vản ngỉåìi Tè
lãû lao âäüng phi
näng nghiãûp
≥ 65%
Trãn 2000
ngỉåìi/km
2

1.2 Phán cáúp qun l âä thë :
Viãûc phán loải âä thë trỉåïc tiãn l âãø phủc vủ cho cäng tạc phán cáúp âä thë, vãư
màût qun l hnh chênh Nh nỉåïc âỉåüc củ thãø hoạ nhỉ sau :
- Thnh phäú trỉûc thüc Trung ỉång tỉång âỉång våïi cáúp huûn âa säú thüc âä
thë loải III v loải IV, mäüt säú êt cọ thãø thüc loải V v do tinh qun l.
- Cạc thë tráún tỉång âỉång cáúp x thüc âä thë loải V ch úu do huûn qun
l.
Do tçnh hçnh phạt triãøn khäng âäưng âãưu giỉỵa cạ âä thë trong ton qúc v trong
tỉìng vng, cho nãn vë trê vai tr v tênh cháút âä thë âäúi våïi tỉìng vng lnh thäø cng
khạc nhau. Trong nhiãưu trỉåìng håüp âàûc biãût mäüt säú âä thë âỉåüc phán cáúp qun l cao
10
hồn hoỷc thỏỳp hồn mọỹt bỏỷc so vồùi quy õởnh trón. Vờ duỷ coù õọ thở loaỷi IV nhổng vỏựn laỡ
thaỡnh phọỳ tốnh lở vaỡ coù õọ thở loaỷi V nhổng vỏựn laỡ thở xaợ do tốnh quaớn lyù.
Mọỹt õióửu cỏửn lổu lyù trong phỏn loaỷi vaỡ phỏn cỏỳp quaớn lyù õọ thở ồớ nổồùc ta laỡ tón
goỹi cuớa õọ thở. óứ phỏn bióỷt loaỷi vaỡ cỏỳp quaớn lyù cuợng nhổ quy mọ vaỡ vở trờ cuớa tổỡng õọ
thở ta duỡng 3 tổỡ quen thuọỹc thaỡnh phọỳ, thở xaợ vaỡ Thở trỏỳn. Nhổợng nm gỏửn õỏy coù
xuỏỳt hióỷn thóm tổỡ Thở tổù õổồỹc hióứu laỡ trung tỏm cuớa caùc õồn vở cỏỳp xaợ hoỷc lión xaợ.
Thở tổù chổa phaới laỡ õióứm dỏn cổ õọ thở, nhổng taỷi õỏy laỷi tỏỷp trung nhióửu loaỷi
cọng trỗnh phuỷc vuỷ cọng cọỹng vóử kinh tóỳ vn hoaù xaợ họỹi mang tờnh õọ thở phuỷc vuỷ cho
ngổồỡi dỏn nọng thọn. Noù laỡ bọỹ mỷt chờnh cuớa laỡng xaợ, laỡ õióứm dỏn cổ coù maỡu sừc caớ
õọ thở lỏựn nọng thọn nhổng tờnh chỏỳt nọng thọn vỏựn laỡ chờnh. õỏy coù caớ nhổợng daợy
nhaỡ ồớ tỏỷp trung cuớa nhổợng ngổồỡi lao õọỹng phi nọng nghióỷp, baùn nọng nghióỷp vaỡ caớ

lỉûc chênh ca sỉû phạt triãøn.
+ Vãư x häüi : Nãưn tng ca dán täüc v tän giạo âỉåüc láúy lm tän chè cho cạc
hoảt âäüng trung tám vãư chênh trë.
+ Vãư an ninh qúc phng : Ngỉåìi cäø xỉa ln coi trng, h xáy dỉûng cạc âiãøm
dán cỉ táûp trung åí nhỉỵng nåi dãù dng quan sạt k âëch táún cäng.
- Cáúu trục âä thë :
a. Âä thë cäø Ai Cáûp :
Nhỉỵng âä thë cäø âải ra âåìi ráút såïm, vo khang 3000 nàm trỉåïc cäng ngun.
Nhỉỵng thnh phäú Ai cáûp cäø âải âãưu táûp trung dc theo båì säng Nin, âiãưu âọ nọi lãn
táưm quan trng nháút âënh ca nãưn näng nghiãûp.
12
Theo chổùc nng sổớ duỷng, thaỡnh phọỳ Ai cỏỷp cọứ õaỷi õổồỹc chia laỡm 4 loỹai:
- Thaỡnh phọỳ thuớ õọ
- Thaỡnh phọỳ õóửn õaỡi
- Thaỡnh phọỳ thổồng maỷi
- Thaỡnh phọỳ mang yù nghộa chióỳn lổồỹc.
Kim tổỷ thaùp laỡ õióứn hỗnh cho mọỹt tổ tổồớng vóử uy quyóửn cuớa Nhaỡ nổồùc vaỡ vua
chuùa. Caùc Pharaon laỡ nhổợng ngổồỡi chố õaỷo chờnh trong vióỷc xỏy dổỷng kim tổỷ thaùp.
Pharaon I, II, III laỡ nhổợng ngổồỡi coù cọng lồùn trong vióỷc taỷo nón quỏửn thóứ Kim tổỷ thaùp
Ai Cỏỷp. Kim tổỷ thaùp hỗnh thaỡnh trón cồ sồớ thión vn hoỹc, khoaớng caùch vaỡ vở trờ xỏy
dổỷng cuợng nhổ tố lóỷ cuớa quỏửn thóứ õóửu dổỷa trón sổỷ phỏn bọỳ cuớa hóỷ thọỳng sao trón trồỡi
(kóứ thổù bỏỷc cuớa caùc vua quan vaỡ vồỹ con hoỹ). Kim tổỷ thaùp xỏy dổỷng trón sa maỷc gỏửn
sọng Nin tổỡ 5000 nm trổồùc. ỏy laỡ mọỹt quỏửn thóứ kióỳn truùc õổồỹc xỏy dổỷng theo quy
hoaỷch lỏu õồỡi nhỏỳt maỡ coỡn tọửn taỷi õóỳn ngaỡy nay. Kim tổỷ thaùp Cheops, Chephren vaỡ
Mykevios laỡ ba cọng trỗnh lồùn nhỏỳt.
ọ thở cọứ õaỷi Ai Cỏỷp ồớ haỷ lổu sọng Nin thổồỡng laỡ hỗnh chổợ nhỏỷt, xỏy dổỷng vaỡo
khoaớng 3500 nm trổồùc CN. Thaỡnh phọỳ Kahan laỡ mọỹt vờ duỷ : thaỡnh phọỳ coù mỏỷt õọỹ xỏy
dổỷng cao, cồ cỏỳu thaỡnh phọỳ phỏn roợ khu chuớ nọ vaỡ nọ lóỷ. Khu ồớ cho nguồỡi giaỡu laỡ nhaỡ
ồớ coù vổồỡn vồùi dióỷn tờch mọựi lọ 600m
2

thổùc thỏứm myợ cao cuớa giai cỏỳp thọỳng trở.
14
ỷc õióứm truyóửn thọỳng cuớa caùc õọ thở cọứ La Maợ laỡ tờnh chỏỳt phoỡng thuớ. Mỷt
bũng thaỡnh phọỳ coù daỷng nhổ caùc traỷi lờnh : Hầnh vuọng, coù tổồỡng luyợ baớo vóỷ, coù 4
coớng bũng thaỡnh phọỳ coù daỷng nhổ caùc traỷi lờnh : Hỗnh vuọng, coù tổồỡng luyợ baớo vóỷ, coù 4
cọứng chờnh vaỡ nọỳi vồùi caùc cọứng chờnh laỡ caùc truỷc õổồỡng chờnh Nam Bừc (Cardo) vaỡ
ọng Tỏy (Decumanius). Trung tỏm thaỡnh phọỳ õỷt taỷi õióứm giao nhau giổợa hai truỷc
õổồỡng. Thaỡnh phọỳ phaùt trióứn thóm caùc khu vổỷc dỏn cổ ồớ phờa ngoaỡi theo caùc õổồỡng
nhỏỷp thaỡnh. Lọỳi bọỳ cuỷc thaỡnh phọỳ naỡy chởu aớnh hổồớng nhióửu cuớa caùch bọỳ cuỷc thaỡnh
phọỳ cọứ Hi Laỷp. Timgat laỡ mọỹt vờ du.
d) Nóửn vn minh Lổồợng Haỡ (Mezopotama) coù tổỡ 4300 nm trổồùc CN :
Babylon laỡ thaỡnh phọỳ lồùn nhỏỳt luùc bỏỳy giồỡ nũm trón bồỡ sọng Euphrat. Do vua
Netmucazera II xỏy dổỷng vaỡo khoaớng 602-562 trổồùc CN. Thaỡnh phọỳ õổồỹc bao boỹc bồới
hóỷ thọỳng kónh õaỡo thọng vồùi sọng Euphrat vaỡ tióỳp õóỳn laỡ hóỷ thọỳng thaỡnh cao coù nhióửu
lồùp gaỷch. Trung tỏm thaỡnh phọỳ laỡ cung õióỷn vaỡ nhaỡ thồỡ (Ziggurat) xỏy theo kióứu kim
tổỷ thaùp dỏỷt cỏỳp cao õóỳn 90m.
Bón caỷnh thaỡnh phọỳ laỡ vổồỡn treo Babylon nọứi tióỳng, mọỹt trong baớy kyỡ quan cuớa
thóỳ giồùi cọứ õaỷi. Mỷc duỡ khọng coù bỏỳt cổù bũng chổùng khoa hoỹc cuỷ thóứ naỡo vóử sổỷ tọửn taỷi,
vổồỡn treo Babylon mang theo rỏỳt nhióửu truyóửn thuyóỳt, thồ ca vaỡ nhổợng lồỡi ca ngồỹi nhổ
laỡ mọỹt thión õuồỡng giổợa sa maỷc. Mọỹt trong nhổợng nhaỡ thồ La Maợ õaợ mọ taớ laỷi vổồỡn
treo Babylon nhổ mọỹt hóỷ thọỳng sỏn dỏỷt cỏỳp vồùi bồỡ tổồỡng daỡy 7,6m trong chổùa õỏỳt õuớ
chọự cho caớ caùc cỏy lồùn. Vổồỡn treo nũm saùt bồỡ sọng, coù bóỳn taỡu, bọửn phun nổồùc vaỡ hóỷ
thọỳng nổồùc tổồùi cỏy.
e. Caùc vuỡng khaùc :
15
Trung Quọỳc vaỡo thóỳ kyớ thổù 3 trổồùc CN. Mencius õaợ õóử xuỏỳt hóỷ thọỳng quy
hoaỷch sổớ duỷng õỏỳt theo bọỳ cuỷc 9 ọ vuọng. Mọựi ọ coù mọỹt chổùc nng rióng, mọựi caỷnh daỡi
khoaớng 1000 bổồùc.
Caùch bọỳ trờ theo kióứu phỏn lọ naỡy cuợng õổồỹc ổùng duỷng cho Bừc Kinh vóử sau.
Bừc Kinh hỗnh thaỡnh tổỡ 2.400 nm trổồùc CN vaỡ trồớ thaỡnh thuớ õọ Trung Quọỳc nm 878

trng ca thåìi k phủc hỉng åí Cháu Áu. Hng loảt nhỉỵng âải läü, qung trỉåìng Thàõng
Låüi, qung trỉåìng Ho Håüp. ÅÍ mäüt säú nỉåïc khạc, viãûc xáy dỉûng thnh phäú Pãtecbua åí
Nga, thnh phäú London åí Anh hay Roma åí måí âáưu cho mäüt giai âoản måïi trong
lëch sỉí phạt triãøn âä thë.
ÅÍ Cháu Ạ, x häüi phong kiãún táûp trung kẹo di ráút láu v â âỉåüc thäúng nháút
tỉì sau âåìi Táưn. ÅÍ Trung Qúc thnh phäú l chäù åí ca cạc vua chụa phong kiãún, l
trung tám chênh trë vàn hoạ ca giai cáúp thäúng trë, cọ quy mä tỉång âäúi låïn, thỉåìng
âỉåüc xáy dỉûng theo kiãøu thnh, quạch. “Thnh” chè bäü pháûn trung tám xáy dỉûng kiãn
cäú bao quanh cung âiãûn ca vua v qu täüc. “Quạch” l tỉåìng thnh bo vãû bao quanh
phêa ngoi khu vỉûc dán cỉ. Trỉåìng An thåìi Táy hạn l thnh phäú trung tám thỉång
mải chênh trë låïn nháút Trung Qúc, quy mä thnh phäú låïn hån 4 láưn so våïi thnh phäú
La M åí Cháu Áu âỉång thåìi, cọ bäú củc quy hoảch táûp trung, biãøu hiãûn r tỉ tỉåíng
phong kiãún, âãư cao giai cáúp thäúng trë. Cung thnh v vỉåìn cáúm chiãúm pháưn ch úu
17
ca thnh phäú, nh åí ca vua quan v cạc qu täüc chiãúm hai khu phêa Âäng Hong
thnh cn bãn ngoi phêa Nam l khu åí ca nhán dán .
2.2.3 Âä thë thåìi cáûn âải :
Mi âãún giỉỵa thãú k thỉï XVIII cüc cạch mảng cäng nghiãûp ra âåìi â thục âáøy
sn xút phạt triãøn, cạc xê nghiãûp cäng nghiãûp phạt triãøn mảnh, nhiãưu ngnh cäng
nghiãûp låïn ra âåìi â thu hụt nhiãưu nhán lỉûc vo sn xút. Cạc khu nh åí mc lãn
nhanh chọng bãn cảnh cạc khu vỉûc sn xút. ÅÍ cạc nỉåïc cäng nghiãûp phạt triãøn nhỉ
Anh, Phạp, Âỉïc, M dán säú âä thë tàng lãn ráút nhanh. Tỉì nhỉỵng nàm âáưu ca thãú k
XIX, dán säú âä thë åí Anh chiãúm tåïi 32%. Nàm 1921 dán säú âä thë åí Anh â xáúp xè
80%. ÅÍ M, dán säú âä thë nàm 1801 l 4% v cho âãún nàm 1921 con säú ny â trãn
51%.
TÈ LÃÛ DÁN SÄÚ ÂÄ THË MÄÜT SÄÚ NỈÅÏC
Tãn nỉåïc Nàm
1081 1851 1881 1901 1921
Anh 32% 50,1% 67,9% 78,0% 79,3%
Phạp 20,5% 25,5% 34,8% 40,1% 46,7%

haỡng loaỷt cọng cuọỹc caới taỷo caùc õọ thở, õỷc bióỷt laỡ ồớ Phaùp vaỡ ồớ Nga (Paris vaỡ
Petescbua). Vồùi caùc lyù do trón, tổỡ cuọỳi thóỳ kyớ XIX õóỳn õỏửu thóỳ kyớ XX, haỡng loaỷt tổ
tổồớng mồùi vaỡ quan õióứm õaợ xuỏỳt hióỷn, mồớ õỏửu cho sổỷ phaùt trióứn cuớa ngaỡnh quy hoaỷch
õọ thở hióỷn õaỷi.
2.3 Khaùi quaùt quaù trỗnh phaùt trióứn õọ thở Vióỷt Nam :
2.3.1 Tỗnh hỗnh phaùt trióứn caùc õióứm dỏn cổ õọ thở õóỳn thóỳ kyớ thổù XVIII:
19
Dỏỳu vóỳt õọ thở õỏửu tión ồớ nổồùc ta laỡ thaỡnh Cọứ Loa hay coỡn õổồỹc goỹi laỡ Loa
thaỡnh cuớa An Dổồng Vổồng ồớ taớ ngaỷn sọng Họửng. Loa thaỡnh laỡ õọ thở õỏửu tión õổồỹc
xỏy dổỷng vaỡo nm 25 trổồùc CN, laỡ trung tỏm chờnh trở cuớa nổồùc u Laỷc. Chióửu daỡi cuớa
ba tổồỡng thaỡnh chờnh daỡi trón 16km coù haỡo sỏu bao boỹc nọỳi lióửn vồùi sọng Họửng õaợ laỡm
tng khaớ nng phoỡng thuớ cuớa Thaỡnh. Ngoaỡi caùc cung õióỷn cuớa vua vaỡ caùc traỷi lờnh,
trong thaỡnh coỡn coù nhaỡ cuớa dỏn thổồỡng. ỏy laỡ õióứm dỏn cổ tỏỷp trung õọng nhỏỳt luùc
bỏỳy giồỡ, dỏn sọỳ ổồùc tờnh tồùi haỡng ngaỡn ngổồỡi.
Trong thồỡi kyỡ Bừc thuọỹc, mọỹt sọỳ thaỡnh thở khaùc nhau mang tờnh chỏỳt quỏn sổỷ
vaỡ thổồng maỷi nhổ thaỡnh Lung Lỏu, thaỡnh Long Bión, Tổỡ Phọỳ, Baỷch Trổồớng cuợng
õổồỹc hỗnh thaỡnh. Mọỹt trong nhổợng õọ thở lồùn nhỏỳt thồỡi Bừc thuọỹc õóỳn thóỳ kyớ XIX laỡ
thaỡnh Tọỳng Bỗnh (Haỡ Nọỹi ngaỡy nay). Sổớ cheùp rũng nm 865 tổồùng Cao ióửn (Trung
Quọỳc) õaợ mồớ rọỹng thaỡnh õóứ chọỳng quỏn khồới nghộa. Thaỡnh daỡi 1982,5 trổồỹng
(7930m), cao 2,5 trổồỹng (10m), trón tổồỡng thaỡnh coù 55 õióứm canh. Mọỹt vaỡi õoaỷn thaỡnh
coỡn soùt laỷi cho õóỳn ngaỡy nay.
Nm 1010 sau khi ọứn õởnh tỗnh hỗnh chờnh trở trong nổồùc, Lyù Thaùi Tọứ õaợ quyóỳt
õởnh dồỡi õọ vóử trung tỏm aỷi La (trong thaỡnh Tọỳng Bỗnh cuợ) vaỡ õọứi tón laỡ Thng
Long. ỏy cuợng laỡ caùi mọỳc khai sinh cho thaỡnh phọỳ Haỡ Nọỹi ngaỡy nay. Tổỡ õoù Thng
Long phaùt trióứn maỷnh vóử tỏỳt caớ caùc mỷt kinh tóỳ, xaợ họỹi, vn hoaù vaỡ õaợ trồớ thaỡnh mọỹt õọ
thở coù mọỹt vở trờ quan troỹng nhỏỳt trong caớ nổồùc.
Thng Long coù hóỷ thọỳng thaỡnh daỡi 25 km bao boỹc xung quanh khu vổỷc cung
õỗnh vaỡ caùc õióứm dỏn cổ, laỡ nhổợng dỏỳu hióỷu õỏửu tión cuớa õọ thở hoaù õọỹc õaùo. Ngoaỡi ra,
nhióửu cọng trỗnh õổồỹc xỏy dổỷng trong thaỡnh nhổ caùc õóửn chuỡa, mióỳu maỷo. ỏy laỡ thồỡi
kyỡ thởnh vổồỹng nhỏỳt cuớa nóửn phong kióỳn Vióỷt Nam, rỏỳt nhióửu õóửn chuỡa, baớo thaùp õổồỹc

tháưn, bãn phi l âiãûn Chê Thiãûu, bãn trại l âiãûn Chê Kênh, phêa sau l âiãûn Vản Th,
phêa trỉåïc l âiãûn Thë Triãưu nåi cạc quan vo cháưu vua, tỉì âọ nhçn ra phêa ngoi l cỉía
Âoan Män.
Cung âiãûn ca Hong Thại Tỉí åí hỉåïng Âäng gi l Âäng cung, phêa trỉåïc
Âäng cung l Thại miãúu thnh bäú củc theo hãû trủc vng, láúy âiãûn Kênh Thiãn lm
chøn. Cạc cäng trçnh chênh âỉåüc âàût theo hỉåïng Bàõc - Nam, cạc cung âiãûn âỉåüc xáy
dỉûng ráút âẻp. Phêa Nam Hong thnh l khu vỉûc quan lải gáưn cỉía Âải Hỉng, Lã Thạnh
Täng â cho xáy dỉûng viãûn Âải Láu cho cạc quan nghè lục vo cháưu, xáy âçnh Qung
Vàn l nåi út thi cạc phạp lãûnh ca triãưu âçnh. Nhiãưu âãưn cha âỉåüc xáy dỉûng thåìi âọ
cn lỉu âãún ngy nay nhỉ âãưn Ngc Sån, âãưn B Kiãûu, cha Tráưn Qúc, cha Kim
Liãn, Vàn Miãúu âỉåüc xáy dỉûng lải v måí räüng thnh khu âải hc låïn nháút thåìi phong
kiãún.
Ngoi Hong thnh, phäú phỉåìng âỉåüc phạt triãøn, hoảt âäüng thỉång mải ngy
cng mảnh m, cạc cỉía hiãûu bn ca ngỉåìi H Lan, Anh mc dc theo säng. Vo thãú
k XVII, khu dán cỉ â cọ nh hai táưng, nhiãưu nh lm thãm gạc lỉíng âãư phng lủt
läüi. Nhỉ ngỉåìi phỉång Táy â nháûn xẹt : Thàng Long vo thãú k XVII l âä thë låïn åí
Cháu Ạ. ÅÍ âáy cọ nhiãưu phỉåìng chun sn xút cạc màût hng th cäng, cọ nhỉỵng
phỉåìng näøi tiãúng nhỉ nghãư lm giáúy åí phỉåìng n Thại, nghãư dãût vi åí Thu Chỉång,
nhüm âiãưu tå lủa åí Hng Âo dán säú trong thnh ngy cng âäng.
Thàng Long lục báúy giåì thỉûc sỉû khäng cn giỉỵ mi kinh thnh kiãøu phong
kiãún m â tråí thnh mäüt trung tám vàn hoạ, sn xút v thỉång mải âãø phạt triãøn
22
thnh mäüt âä thë låïn. Âä thë khängcn phạt triãøn bọ hẻp trong khu vỉûc Hong Thnh
m â måí räüng mảnh ra phêa ngoi, chiãúm nhỉỵng khu âáút räüng låïn, khai thạc cnh
quan ca häư Hon Kiãúm. Âãún nàm 1728 Trënh Giang â cho cng cäú xáy dỉûng cạc
cung âiãûn ngáưm åí phêa Nam ca Häư, khu vỉûc ny tråí thnh mäüt trung tám quan trng
ca Âä thnh.
2.3.2 Âä thë thåìi nh Nguùn :
Tỉì âáưu thãú k XVIII âãún giỉỵa thãú k XIX, khi cạc nỉåïc cháu Áu â cọ nãưn
kinh tãú låïn mảnh, vàn minh thç Viãût Nam váùn l nỉåïc näng nghiãûp lảc háûu. Nhỉng

Bỗnh vaỡ õóửn Nam Giao, trổồùc mỷt laỡ quaớng trổồỡng. óửn Nam Giao laỡ khu vổỷc du
ngoaỷn cuớa vua õổồỹc õỷt bón kia bồỡ sọng Hổồng, ồớ phờa Nam cuớa kinh thaỡnh (tờnh tổỡ
cổớa chờnh cuớa Thaỡnh). óửn coù hỗnh troỡn tổồỹng trổng cho mỷt trồỡi. bón kia sọng
Hổồng, õọỳi dióỷn vồùi kinh thaỡnh Huóỳ laỡ khu phoù Tỏy. Doỹc bồỡ sọng Hổồng coù caùc daới
cỏy xanh.
Dổồùi thồỡi nhaỡ Nguyóựn, caùc õọ thở khaùc cuợng õaợ bừt õỏửu phaùt trióứn. Nguyóựn Aùnh
õaợ cho xỏy dổỷng laỷi thaỡnh Haỡ Nọỹi vaỡ khu vổỷc Quọỳc Tổớ Giaùm õóứ cuớng cọỳ chờnh quyóửn
ồớ phổồng Bừc. Haỡng loaỷt caùc tốnh thaỡnh õổồỹc xỏy dổỷng khừp nồi trón toaỡn quọỳc õỷt
nóửn moùng cho hóỷ thọỳng quaớn lyù haỡnh chờnh cuớa trióửu õỗnh. Haỡng loaỷt thaỡnh quaùch
õổồỹc xỏy dổỷng ồớ caùc tốnh lyủ thồỡi õoù cuợng laỡ õióứm xuỏỳt phaùt õỏửu tión cuớa hóỷ thọỳng õọ
thở ồớ Vióỷt Nam. ọ thở thồỡi naỡy chuớ yóỳu chố phaùt trióứn hóỷ thọỳng haỡnh chờnh, quyóửn lổỷc
24
qúc gia phong kiãún våïi thnh quạch bao quanh cọ tạc dủng bo vãû. Mäüt säú êt nåi
thnh xáy bàòng gảch kiãn cäú cn lải åí háưu hãút cạc nåi khạc thnh âỉåüc âàõp bàòng âáút
nãn êt täưn tải cho âãún ngy nay. Trong thnh cạc cäng trçnh nh åí, nåi lm viãûc ca
quan lải v cạc trải lênh âỉåüc xáy dỉûng. Phêa ngoi thnh l cạc khu dán cỉ v phäú
phỉåìng bn bạn ca dán thỉåìng. Våïi hçnh thỉïc âọ âä thë â thãø hiãûn r sỉû cạch biãût
giỉỵa chênh quưn v dán trong cáúu trục âä thë. Cạc dảng thnh quạch thåìi k âọ cọ thãø
phán biãût nhỉ sau :
- Loải hçnh vng : Vãư cå bn loải ny giỉỵ âüc âàûc âiãøm truưn thäúng thnh
ca Ạ Âäng nhỉ kiãøu thnh nh Häư. Sỉû biãún dảng ca nọ âỉåüc thãø hiãûn qua viãûc bäø
sung thãm cạc trảm gạc trãn tỉìng âoản thnh hay cäøng thnh nhỉ thnh Hú, thnh
Gia Âënh
- Loải hçnh vng våïi cạc cung måí räüng åí giỉỵa cạc cảnh thnh kãút håüp våïi
cäøng thnh nhỉ thnh Sån Táy, Cao Bàòng
- Loải hçnh vng âỉåüc thàõt lải åí giỉỵa cạc cảnh tảo nãn cạc gọc nhn åí gọc
thnh v mäüt säú biãún dảng nh åí giỉỵa cạc cảnh. Loải ny váùn giỉỵ âỉåüc hçnh nh ca
hçnh vng ban âáưu v âỉåüc trau chút theo mäüt nghãû thût riãng cho phong phụ
(thnh Bàõc Giang, Phụ n, Bçnh Âënh, Qung Ngi ).
- Loải hçnh âa giạc 5, 6 cảnh hồûc hån nỉỵa, loải ny hon ton xa lả våïi cạc