Tại sao một số thành ngữ,
tục ngữ lại khó hiểu?
HUỆ THIÊN
Tại sao một số thành ngữ,
tục ngữ lại khó hiểu? Trong bài «Câu đối, nội dung của nó»,[1] Phan Ngọc đã có một phát hiện độc
đáo: «Thành ngữ và tục ngữ phải học tập lối diễn đạt của thần linh để cho nó trở
thành chân lý muôn thuở.» [2] Và một trong những «mánh khoé» (từ dùng của
Phan Ngọc) để làm cho ngôn ngữ của thành ngữ, tục ngữ trở thành thiêng liêng là
«hình thức phải hết sức giản dị, chữ nghĩa phải hết sức dễ hiểu, nhưng nội dung lại
khó giải thích, bởi vì những chữ đơn giản này ghép với nhau theo một kiểu xa lạ so
với ngữ pháp hàng ngày»,[3] tức là một kiểu ngữ pháp khó hiểu, «nhưng chính vì
khó hiểu mà làm bá chủ trong thành ngữ để cấp cho thành ngữ sắc thái ngôn ngữ
của thần linh.» [4]

Về luận điểm trên đây của Phan Ngọc, chúng tôi (dưới bút hiệu An Chi) đã có
nhận xét như sau: «Chúng tôi không tin rằng cá nhân hoặc cộng đồng đã lựa chọn
( ) hoặc sáng tác những thành ngữ bốn tiếng (mà Phan Ngọc đề cập) lại muốn tự
biến mình thành những thầy phù thuỷ bằng cách cấp cho chúng sắc thái ngôn ngữ
của thần linh. Họ càng không muốn làm cho chúng trở nên khó hiểu bằng cách biến
chúng thành những giáo điều của một thứ học thuyết hay tôn giáo bí truyền ( )
Vậy những thành ngữ hữu quan không phải là khó hiểu ngay từ đầu mà chỉ trở nên
khó hiểu theo thời gian. Chỗ khó hiểu của chúng: một là với thời gian, một số trong

dấp, dung mạo, thì người ta sẽ dễ dàng thấy rằng (ăn) vóc ~úc 郁 (= thơm, ngon)
không phải là một điều do suy luận chủ quan mà ra: Khi mà hai từ đồng âm, trong
quá trình biến đổi ngữ âm, lại tiếp tục trở thành hai từ đồng âm khác, thì sự biến
đổi đó rõ ràng là một sự biến đổi có quy luật. Huống chi úc ~ vóc lại là những hình
thanh tự (郁 ) có cùng thanh phù là 有. Tóm lại, vóc trong «ăn vóc học hay» là
một từ cổ và từ cổ này có nghĩa là thơm, ngon. Vậy «ăn vóc học hay» không có
nghĩa nào khác hơn là ăn ngon, học giỏi. Đây là một thành ngữ dùng để nói về
những người học trò mà cái sự học xứng đáng với cái sự ăn, nghĩa là sự dùi mài
kinh sử xứng đáng với sự nuôi nấng chu đáo của cha mẹ.

Sau đây là một thí dụ khác về từ cổ trong thành ngữ: «thiết» trong «đau thiết,
thiệt van». Vì không rõ nghĩa của từ «thiết» nên Nguyễn Lân đã phải suy diễn theo
chủ quan mà giảng câu đó là «Khi đau thì bản thân mình cảm thấy, còn khi bị thiệt
thì phải yêu cầu người khác xét cho». Cứ như trên thì, theo tác giả, «thiết» là «tự
mình cảm thấy». Thực ra đây là một biến thể ngữ âm của «siết» trong «rên siết» và
là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 叱 mà âm Hán Việt hiện
đại là sất (Xin chú ý rằng sất 叱 là một hình thanh tự mà thanh phù là 七, cũng là
thanh phù cho chữ thiết 切), có nghĩa là la, hét. Bản thân từ «thiết» cũng có biến
thể ngữ âm nữa là «thét», sụ tương ứng âm vị sất (~ siết ~ thiết) ~ thét ở đây còn
được xác nhận bằng truờng hợp của tiếng Hán ghi bằng 抶 mà Hán Việt hiện đại
cũng là sất, có nghĩa là đánh bằng roi mà âm xưa cũng là «thét» như có thể thất
trong Chinh phụ ngâm, câu 24: Thét roi cầu Vị ào ào gió thu.[8]

Vậy «thiết» có nghĩa là thét, la hét và «đau thiết, thiệt van» có nghĩa là đau
thì rên rỉ mà thiệt thì năn nỉ.

Khá đặc biệt là trường hợp của từ «tai» trong «đầu cua, tai nheo». Hầu như
mọi người đều hiểu «tai» ở đây là cơ quan của thính giác trong khi thực ra nó lại có
nghĩa là cái mang của con cá. Đó là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi
bằng chữ 鰓 mà âm Hán Việt hiện đại cũng là tai vì thiết âm của nó là «tô lai


Vậy nguyên nhân thứ nhất làm cho một số thành ngữ trở nên khó hiểu là một
số từ ngữ mà chúng bao hàm đã trở thành những từ cổ, từ lâu không còn được sử
dụng trong lời ăn tiếng nói của người đương đại. Đây không chỉ là đặc điểm riêng
của một số thành ngữ, tục ngữ mà còn là đặc điểm chung của nhiều từ ghép đẳng
lập mà nhiều nhà nghiên cứu xếp vào hàng từ láy chỉ vì chúng gồm có một âm tiết
(thậm chí cả hai âm tiết) mà chính họ không biết được nghĩa. Các yếu tố này tạo
thành một lãnh vực hãy còn bị bỏ hoang vì chúng thực sự chưa được các nhà
nghiên cứu ngó ngàng đến một cách nghiêm túc trong khi một số nhà thì lao vào
lãnh vực của từ láy một cách quá nhiệt thành. Thật là chưa công bằng và cân bằng.

2. Nguyên nhân thứ hai làm cho một số thành ngữ trở nên khó hiểu là
chúng đã bị tách khỏi cái môi trường cụ thể và riêng biệt của ngành nghề có
liên quan để trở thành những lối nói chung của toàn thể xã hội mà phần đông
thì lại không biết hoặc không chú ý đến đặc điểm của hoạt động đã góp phần
sản sinh ra chúng.

Chẳng hạn, «sạch nước cản» là một lối nói của thuật đánh cờ, trong đó ba từ
tạo thành đều vẫn còn thông dụng và dễ hiểu trong ngôn ngữ hiện nay. «Sạch» là
sành, rành. «Sạch đời» là sành đời. «Nước» là sự lựa chọn bước đi cho con bài
hoặc con cờ trong một thế bài hay thế cờ. «Sạch nước» là lối nói của dân cờ bạc để
chỉ trình độ của những con bạc mới rành các nước bài chứ chưa được cao tay.
«Cản» là ngăn chặn. «Sạch nước cản» là chỉ mới biết cản những nước tấn của đối
phương trong một trận cờ chứ chưa phải đã là tay cao thủ. Chỉ vì không phải tất cả
mọi người ai cũng là tay mê cờ hoặc rành cờ nên khi nghe nói đến «sạch nước cản»
thì nhiều người mới hiểu «sạch» phản nghĩa với «bẩn», «nước» là chất lỏng không
màu, không mùi, không vị và trong suốt, … còn «cản» thì chỉ là một cái gì mơ hồ,
rồi hiểu chung chung «sạch nước cản» là trông cũng tàm tạm để nói về nhan sắc
của con gái hoặc phụ nữ.


xếp sau các câu «quyền cao chức trọng»; «quyền huynh thế phụ»; «quyền thu,
quyền phát»; «quyền rơm, vạ đá»; «quyền sinh, quyền sát». Có lẽ do «phản ứng
dây chuyền» nên tác giả đã đánh đồng «quyền thằng hủi» với những thứ quyền có
tính chất hành chính hoặc pháp lý kia chăng? Thực ra, «quyền» ở đây là cái nắm
tay, cái nắm đấm, chữ Hán là拳, còn được dùng theo hoán dụ để chỉ võ thuật nữa
(quyền Anh, Thái cực quyền, …). Cái nắm tay của thằng hủi không có ngón thì
đấm thế nào được ! Vậy «quyền thằng hủi» là một lối nói của dân nhà nghề chê các
tay võ kém cỏi. Nói rộng ra, thì nó dùng để chê chung những kẻ bất tài mà lại nắm
(bằng cái bàn tay không ngón !) những cương vị chuyên môn «ngon lành».

Nguyễn Lân cũng tiếp tục nhầm lẫn khái niệm mà giảng câu «thứ nhất thả cá,
thứ nhì gá bạc» như sau: «Việc thả cá có lợi là đúng và cần khuyến khích, còn gá
bạc thì ngày nay là một tội phạm, vì đó là một việc làm ăn bất chính.» Nhưng
chẳng có lẽ việc «thả cá» ở đây lại là một việc làm ăn chân chính? «Thả cá» ở đây
thực ra là «thách cá, nói trong một độ gà chọi hay ác lia thia, sau khi xem – xét kỹ
lưỡng – con vật rồi, những người cầm chắc con của mình chọn sẽ thắng, bèn thách
mọi người bắt số tiền cá của mình.» (Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ, Việt Nam tự
điển). Vậy từ tổ «thả cá» theo cách hiểu của Nguyễn Lân (xin ghi là thả cá chỉ là
đồng âm với từ tổ «thả cá» trong câu đang xét (xin ghi là thả cá 2). Vì không biết
đến từ tổ sau nên Nguyễn Lân mới xếp việc thả cá 1 cùng một ca-tê-gô-ri với việc
gá bạc, mà lại cho nó đứng hàng thứ nhất nữa ! Không hiểu nhà nông làm cái công
việc thứ hai trong công thức VAC [*] có muốn kêu nài gì hay không ?

Lại cũng trong «nghề» cờ bạc, còn có một lối nói liên đới với «thả cá 2» là
«bắt cá» (xin ghi là «bắt cá 2») mà cũng Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức và Lê
Ngọc Trụ giảng là «nhận đánh cuộc». Đây chính là từ tổ cố định thấy được trong
thành ngữ «bắt cá hai tay» mà Vương Hồng Sển đã giảng rất đúng như sau: «Tiếng
lóng của giới đổ bác: buổi sớm nơi trường gà tiếng bắt cá nghe xôm (tiếng phóng
bắt đánh cuộc); bắt cá hai tay: ôm đồm, bên nào cũng có đánh (lội qua, lội lại) để
khi ăn thì ăn được nhiều, khi thua thì thua ít.» [10]

ngữ có khi trở nên ngớ ngẩn, chẳng hạn «giáo đa thành oán» thành «gáo tra dài
cán» như vẫn truyền tụng trong Nam dạo nào.

Câu «mũi dại lái phải chịu đòn», chẳng hạn, là một kết quả của từ nguyên dân
gian trong đó «dại» là một kẻ tiếm lập đã chiếm chỗ của từ «vạy» vì hình thức
nguyên thuỷ của câu tục ngữ là «mũi vạy lái phải chịu đòn». Đây vốn là lối nói của
nghề ghe thuyền. «Mũi vạy» là mũi thuyền đi lệch hướng, thường là do ảnh hưởng
của dòng nước xiết hoặc cơn nước xoáy. Trong tình thế khó khăn này, người cầm
lái phải vững vàng thì mới có thể đưa con thuyền đi trở lại cho đúng hướng mà
vượt qua chỗ nguy hiểm được. Chính vì thế mà anh ta phải «chịu đòn», nghĩa là
phải ra sức ghị cây đòn lái cho thật chắc theo hướng đã định để cho con thuyền
khỏi bị cuốn theo cơn nước xoáy hay dòng nước xiết. Động từ «chịu» ở đây chỉ là
một với «chịu» trtrong «chịu mũi», «chịu lái», «đứng mũi chịu sào», … chứ «chịu
đòn» ở đây không phải là nhận hình phạt bằng roi vọt. Chỉ vì không hiểu lối nói
này của nghề ghe thuyền nên người ta mới nói trại tiếng thứ hai của câu tục ngữ
đang xét từ «vạy» thành «dại» rồi hiểu «đòn» ở đây là roi vọt mà thôi.

«Lờ đờ như gà ban hôm» là một thành ngữ hoàn toàn rõ ràng và dễ hiểu về
mặt ý nghĩa vì ai cũng biết là khi trời chạng vạng thì gà bị quáng mắt nên không
còn trông thấy rõ ràng (nên mới có từ tổ cố định «quáng gà»). Ấy thế nhưng nó
cũng bị từ nguyên dân gian bóp méo biến thành «lờ đờ như gà mang hòm» khiến
cho Nguyễn Lân phải thắc mắc mà ghi chú rằng «không hiểu gà mang hòm là ở
tích gì». Nhưng làm gì có tích «gà mang hòm», chỉ có hình ảnh của những con «gà
ban hôm» mà thôi. Nhân tiện – vì có liên quan đến gà – xin liên hệ một chút với
thành ngữ «fier comme un pou» trong tiếng Pháp, mà nếu dịch theo nghĩa đen của
từng thành tố thì sẽ là «kênh kiệu như một con chấy». Nếu cứ quy xuất xứ vào sự
tích thì biết đâu người Pháp sẽ chẳng cất công đi tìm trong kho thần thoại Hy-La.
Nhưng Pierre Guiraud đã gợi ý rằng «pou» là cách ghi xuất phát từ hình thái
phương ngữ «poul» [11]có nghĩa là con gà trống («poule» là gà mái), đồng nghĩa
với danh từ «coq» trong tiếng Pháp toàn dân. Đây là một cách lý giải rất thoả đáng

4. Nguyên nhân thứ tư làm cho một số thành ngữ, tục ngữ trở nên khó
hiểu là phương thức cấu tạo chúng đã không còn được nhận ra nữa nên làm
cho người ta cảm thấy chúng có vẻ kỳ quặc hoặc bí hiểm. Chẳng hạn: «nghèo
rớt mồng tơi»; «già cóp bình thiếc» (mà ngày nay nhiều người nói thành «già cúp
thùng thiếc»); «say quắt cần câu»; «mê tít thò lò»; v.v…

Những thành ngữ trên đây sẽ trở nên dễ hiểu nếu người ta biết rằng chúng
được sản sinh do nhu cầu tạo ra sắc thái hài hước bằng cách phối hợp với một số
yếu tố thực tế không có liên quan gì với nhau về mặt ngữ nghĩa. Chúng ra đời trên
cơ sở của những từ tố gồm có hai từ đơn tiết (nghèo rớt, già cóp, say quắt, mê tít,
…), mà thành tố thứ hai (rớt, cóp, quắt, tít, …) có tác dụng miêu tả và/hoặc nêu lên
mức độ tối cao của thành tố thứ nhất (nghèo, già, say, mê, …). Để tạo ra sắc thái
hài hước, người ta đã ghép vào yếu tố thứ hai một thành phần thêm nghĩa (mồng
tơi, bình thiếc, cần câu, thò lò, …) mà thành phần này chỉ thích hợp về ngữ nghĩa
với thành tố thứ hai của từ tổ cơ sở chứ không thích hợp với thành tố thứ nhất của
từ tổ đó và/hoặc với toàn bộ từ tổ. Tính chất hài hước nói trên chính là hệ quả của
sự không thích hợp đó, sự không thích hợp này thậm chí có khi còn trở nên kỳ quặc
nữa và hễ tính chất kỳ quặc càng cao thì sắc thái hài hước càng tăng. Do phương
thức cấu tạo đặc biệt đó mà những thành ngữ đang xét vô hình trung có thể được
xem như là những đơn vị gồm có hai từ tổ lồng vào nhau (nghèo rớt mồng tơi =
nghèo rớt + rớt mồng tơi; say quắt cần câu = say quắt + quắt cần câu; …). Xin phân
tích một thí dụ. Trong «say quắt cần câu», chẳng hạn, thì «quắt» vừa miêu tả vừa
nêu lên mức độ tối cao của «say» (vì thế nên không thể nói «rất say quắt» hoặc
«say quắt lắm»); «cần câu» thì chỉ có quan hệ ngữ nghĩa tự nhiên và hợp lý với
«quắt» nhưng lại không có quan hệ ngữ nghĩa tự nhiên và hợp lý với «say». «Say
quắt» là say đến quằn người lại còn «quắt cần câu» là cong như cái cần câu bị cá
đớp mồi mà kéo xuống. Xét riêng thì hai từ tổ trên đây («say quắt», «quắt cần
câu») vẫn hợp lý về ngữ nghĩa nhưng phối hợp chúng lại mà nói «say quắt cần câu»
thì rõ ràng là đã làm phát sinh vấn đề về mặt luận lý và người ta cứ phải đặt câu hỏi
không bao giờ trả lời được: say quắt cần câu là say như thế nào?

ở đây lại có ý nghĩa xác thực như khi nó được phân bố trong những ngôn cảnh bình
thường khác. Sự phát sinh của con số 12 ở đây, theo chúng tôi, là do sự cố ngôn
ngữ mà ra.

Sự thể có thể đã là như sau: Hai danh từ «bến» và «thuyền» vẫn được dùng để
chỉ người con gái và người con trai trong quan hệ đính ước, hẹn hò (Thuyền về có
nhớ bến chăng; Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền). Từ cách dùng này, «bến»
lại được dùng để chỉ số phận của người phụ nữ trong nhân duyên 姻緣. Nhưng
trong kinh điển Phật giáo cũng có một từ đồng âm là «nhân duyên» 因緣dùng để
chỉ cái nhân tạo ra những cái quả cho kiếp sau và theo kinh điển thì có thập nhị
nhân duyên 十二因緣. Do cách hiểu theo từ nguyên dân gian nên người ta mới
đánh tráo thứ nhân duyên của thần Ái tình vào chỗ thứ nhân duyên của nhà Phật mà
diễn nôm thập nhị nhân duyên thành «mười hai bến nước». Chính vì vậy mà không
thể nào tìm ra được đến mười hai bến nước cho phụ nữ. Bất quá chỉ có hai bến (bến
đục, bến trong) như Huình-Tịnh Paulus Của đã viết mà thôi.

Dễ nhận thấy trong trường hợp trên đây nhiều là trường hợp của thành ngữ
«kiết xác mồng tơi» mà Ngô Tất Tố đã dùng trong Lều chõng và Tắt đèn. Đây
không phải gì khác hơn là sự đan xen giữa «nghèo kiết xác» với «nghèo rớt mồng
tơi». Sự phối hợp này hoàn toàn võ đoán cho nên không thế nói như các tác giả
của Kể chuyện thành ngữ, tục ngữ rằng giữa «xác» và «mồng tơi» đã có thể có một
sự kết hợp hợp lý được.

Giải thích bằng sự cố ngôn ngữ như vậy cũng là một hướng đi cần chú ý mặc
dù trong kho thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt thì những sự cố đó có thể không nhiều.
Nhưng dù chỉ là một hay năm ba, nếu đã có sự cố, thì cũng phải giải thích hiện
tượng đó cho đúng với bản chất của nó. Vậy nguyên nhân thứ năm cũng là một
nguyên nhân không thể bỏ qua.

6. Nguyên nhân cuối cùng hiện đang diễn ra trước mắt mọi người. Đó là

– «Cơm cao gạo kém» (Báo Thống nhất 14.1.1972 và Nguyễn Tạo
trong Chúng tôi vượt ngục). Hình thức gốc là «thóc cao gạo kém». Các nhà biên
soạn cũng có ghi chú: «như thóc cao gạo kém». Nhưng «như» thế nào cho được khi
mà thóc là chuyện ngoài thị trường còn cơm thì đã là chuyện trong cái nồi của mỗi
gia đình? Câu thành ngữ gốc chỉ nói về thị trường, giá cả mà thôi nên không thể
đưa «cơm» vào được.
– «Chia duyên rẽ thuý» (Đỗ Đức Thuật, Vẫn một con người). Hình thức gốc là
«chia uyên rẽ thuý». «Uyên» mới đối với «thuý» còn «duyên» thì đối không chỉnh
nên trở thành vô … duyên!

– «Dựa thừng dựa chảo» (Tạp chí Văn nghệ quân đội, số 1.1977). Hình thức
gốc là «lộn thừng lộn chảo». Đổi thành «dựa» thì vô nghĩa.

– «Đường dây mối rợ» (Tạp chí Văn nghệ quân đội, số 4.1972). Hình thức
gốc là «đầu dây mối rợ». Đầu và mối là những chỗ cốt yếu còn đường thì … tràn
lan, tùm lum nên đâu có thể nào tuỳ tiện thay «đầu» bằng «đường» !

Trên đây là một ít dẫn chứng lấy ở Tự điển thành ngữ tiếng Việt. Chúng cho
thấy sự «cải biên» tuỳ tiện chỉ làm hại cho ngôn ngữ chứ không có lợi cho nó chút
nào. Đó là một việc làm đáng chê trách nhưng còn đáng chê trách hơn nhiều là sự
dung túng, thậm chí còn có thể nói là sự «ăn theo» của người làm từ điển trước
những hình thức dị dạng đã thấy (và chưa thấy hết). Từ điển phải là khuôn vàng
thước ngọc cho người tra cứu nó. vậy người làm từ điển phải sàng lọc mà loại bỏ
những hình thức dỏm chứ không thể chạy theo số lượng để làm sách của mình «có
số lượng thành ngữ lớn nhất so với các từ điển thành ngữ đã xuất bản từ trước đến
nay ở Việt Nam» như lời quảng cáo ở bìa sau củaTừ điển thành ngữ Việt Nam do
Nguyễn Như Ý chủ biên. Quý hồ tinh, bất quý hồ đa: đây phải là phương châm của
nhà làm từ điển thành ngữ. Chính cái «số lượng lớn nhất từ trước đến nay ở Việt
Nam» này đã cho thấy thái độ thiếu trách nhiệm của các nhà biên soạn Từ điển
thành ngữ Việt Nam đối với ngôn ngữ của dân tộc. Một câu như «gót chân a-sin»


CHÚ THÍCH[1] Trong: Phan Ngọc, Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ học, Nxb Trẻ, 1995,
tr.75-99.
[2] [3] [4] Phan Ngọc, Sđd., tr.87-91.
[5] An Chi, Chuyện Đông chuyện Tây, trong Kiến thức Ngày nay, số 194, tr.54-55.
[6] Phan Ngọc, Sđd., tr.90.
[7] Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam, Văn Hoá, Hà Nội, 1989. Trở xuống, tất
cả các ý kiến của Nguyễn Lân mà chúng tôi dẫn đều là lấy từ sách này.
[8] Hoàng Xuân Hãn có lẽ đã lầm khi ông giảng rằng «thét» ở đây là «kêu lớn, phát
thanh lớn» (Chinh phụ ngâm bị khảo, Minh Tân, Paris, 1953, tr.280). Thực ra,
«thét roi» cũng là quất roi, vung roi. Tiếng Tày-Nùng cũng có một từ thét có
nghĩa là đánh, cũng đồng một gốc Hán với từ «thét» trong tiếng Việt.
[9] Trần Xuân Ngọc Lan phiên âm và chú giải, Khoa học Xã hội, 1985, tr.201. Rất
tiếc rằng một từ quan trọng và thú vị như «tai» ở đây lại không được chú giải.
[10] Tự vị tiếng Việt miền Nam, Văn Hoá, 1993, tr.62. Quyển sách này hoàn toàn
không xứng đáng với tên gọi của nó mặc dù nó có một số tư liệu bổ ích. Chính
tác giả cũng phủ nhận đứa con tinh thần này.
[11] Les locutions françaises, P.U.F., Paris, 1973, p.74.
[12] Sđd., tr.69-80.
[*] VAC = viết tắt của «Vườn-Ao-Chuồng», một phương án phát triển nông thôn
bằng cách trồng rau rợ cây trái (V), nuôi cá (A), nuôi heo (C). (Chú thích của
Hanosoft)