251

TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, tập 72A, số 3, năm 2012 SẮC THÁI THỊ TÀI, TRIẾT LÝ HÀNH LẠC TRONG HÁT NÓI
TỪ NỬA CUỐI THẾ KỈ XVIII ĐẾN NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX
Nguyễn Ngọc Thành
1
, Hà Ngọc Hòa
2
1
Trường Đại học Phú Xuân – Huế
2
Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

Tóm tắt. Hát nói một thể loại văn học dân tộc được sinh ra từ bộ môn nghệ thuật
ca trù. Ca trù với hơn 40 thể khác nhau, nhưng hát nói lại được các tao nhân mặc
khách ưa chuộng nhất. Bởi hát nói là một lối chơi phong lưu tao nhã, đồng thời là
nơi gửi gắm nỗi lòng, nêu tuyên ngôn chí hướng, tự khẳng định ý chí của mình và
tìm những cung bậc tri âm. Hay nói như Đỗ Bằng Đoàn “Đương thời mượn tiếng
mỹ nhân để thưởng thức văn chương, mượn âm điệu để giải bày tâm sự, xuất thế
hay nhập thế, thuật hoài hay nhắn nhe, tả tình hay tả cảnh, bài hát nói nào tình cảm
cũng dồi dào, tư tưởng cũng phong phú, đọc không biết chán, xem không biết mỏi”.

Con người tài tử xuất hiện đông đảo trên văn đàn vào giai đoạn nửa cuối thế kỷ
XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX. “Nhà nho tài tử trước hết, vẫn là nhà Nho kể từ nguồn
gốc xuất thân, học vấn và quy trình đào tạo, lẫn hệ thống cơ bản trong nhân sinh quan
và thế giới quan” [8, tr. 81]. Nó là sản phẩm của văn hóa đô thị, dù là một thứ đô thị èo

đoạn này với chất “chủ tình” của Đạo gia thể hiện qua muôn nẻo với những con đường
phong lưu và lãng mạn của người tài tử, những lạc thú sống theo cảm hứng đầy tính
nhân văn của con người, những sắc thái thị tài, hành lạc “sống theo mình hơn là theo
người” của những nhà Nho đầy cá tính luôn ấp ôm những hoài bão to lớn, muốn “tếch
mái rừng Nhan Khổng”, “toan vượt bể Trình Chu” cho phỉ sức “giang tay vào hội lạc”.
Đương thời, Trang Tử có một tính cách rất phong phú: phóng túng, yêu tự do,
tiêu dao, lạc quan tri mệnh. “Ông cho rằng cái tôi là một giới hạn trong không – thời
gian, chỉ có quên tôi, quên vật đạt tới cõi “vật ngã lưỡng vong”, “vô kim cổ” thì con
người mới có thể hòa đồng với vũ trụ, sống một cuộc đời vô tận, vô cùng. Điều này có
nghĩa là phủ định cá nhân một cách đơn giản – mà lại là một sự khẳng định cá nhân
trong một giới hạn khác – ông khẳng định con người tự nhiên tự do, thoát khỏi luân lý
và chính trị kiểu Nho giáo đầy trói buộc và nặng về danh lợi” [6, tr. 74]. Quan niệm và
cách sống của ông ảnh hưởng không nhỏ đến sự hình thành nhân cách của các nhà Nho
có tố chất tài tử. Đó là đặc tính phong lưu của những con người “nhậm tính”, “nhậm
tình” hơn là “nhậm vận”, buông thả tình cảm, sống theo lạc thú của cá nhân, nhằm
dưỡng sinh, thích chí hơn là chịu sự câu thúc, gò bó của lễ giáo phong kiến.
Phong lưu nghĩa đen của nó là gió thổi, nước chảy. Nghĩa bóng của nó là gợi
một vài ý về sự tự do. Và thư thái, thanh lịch là đặc tính của phong lưu. Không phải
ngẫu nhiên người xưa gọi kẻ tài tử là “danh sĩ phong lưu” và cũng chẳng phải tình cờ
mà Trần Ngọc Vương, trong cuốn Nhà Nho tài tử và văn học Việt Nam, xuất bản lần đầu
năm 1995, đã lấy bốn chữ Hán ấy dùng làm nội dung trang trí chính cho bìa sách của
mình. Tất cả đều có dụng ý. Sự nhắc khéo của tiền nhân và sự nhủ thầm của người nay
đó chính là sự khơi gợi bên trong từ một ý tưởng tự do, phiêu lãng của bóng dáng Trang
Chu nằm sâu trong từng vỉa tâm hồn của các nhà Nho tài tử.
Theo sự khảo sát của chúng tôi, đặc tính của phong lưu đi vào hát nói ngồn ngộn
những phong cách trữ tình đầy lãng mạn với những khách thị thành có tính cách phong
tình, những văn nhân đầy phong nhã luôn đeo đẳng bên mình món nợ phong lưu, và tâm
hồn luôn hòa đồng cùng trăng thanh gió mát, ngao du trong cõi vô cùng. Ngô Thế Vinh
cao hứng: Thú phong lưu há để một Tô Công/ Giăng thanh gió mát kho chung (Gió mát


đó, hành lạc trở thành cái thú tự nhiên được con người tài tử mặc sức tung hô. Họ đắm
chìm trong tứ thú: cầm, kỳ, thi, tửu. Họ say mê trong tứ mỹ: phong, hoa, tuyết, nguyệt.
Họ thiết tha với quan điểm sống: “Hôm nay được rượu hôm nay uống/ Ngày mai sầu
đến để mai sầu” (La Ẩn) Họ sống thiên trọng về văn học, về sự vui thú cầu kỳ, hành lạc.
Ở đâu trong hát nói giai đoạn này, ta đều bắt gặp những con người sống theo quan niệm
như vậy. Chơi và hành lạc như một sự hưởng thụ nhằm thỏa mãn bản năng tự nhiên
song không đi quá xa để “đáo bỉ ngạn” đến bến bờ của sự buông thả, suy đồi, truỵ lạc
mà đánh mất đi “đạo tự nhiên”.
Tiêu đề “nhân sinh thích chí”, “nhân sinh thiên địa”, “nhân sinh quý thích”,
“nhân sinh thiên địa gian”, “nhân sinh tại thế”… được lặp lại nhiều lần trong mỗi bài
hát nói nhằm lột tả triết lý cuộc đời ngắn ngủi, tạm bợ, thoáng chốc, nên sống phải biết
quý trọng từng phút giây trong hiện tại và cách tốt nhất là “lợi dụng khe hở của mệnh” 254

để hành lạc. Đây chính là sở trường của các nhà Nho tài tử. Lập ngôn như Nguyễn Công
Trứ: Cuộc hành lạc được bao nhiêu là lãi đấy/ Nếu không chơi thiệt ấy ai bù/ Nghề chơi
cũng lắm công phu (Chơi xuân kẻo hết xuân đi). Có khi ông đắc thú, hỉ hả với cách chơi
của mình: Sách có chữ “nhân sinh thích chí”/ Đem nghìn vàng đổi lấy trận cười/ Chơi
cho lịch mới là chơi/ Chơi cho đài các cho người biết tay/ Tài tình dễ mấy xưa nay
(Chơi cho phỉ chí).
Nguyễn Công Trứ là một đệ tử nổi danh của “chủ nghĩa hành lạc”, ông nói đến
triết lí hành lạc như nói đến một triết lí nhân sinh hẳn hỏi: Nhân sinh bất hành lạc/
Thiên tuế diệc vi thương (Nhân sinh thích chí).
Bên cạnh đó, ông nói đến hành lạc như một cách làm thỏa chí ngang dọc của
mình: Cuộc hành lạc vẫy vùng cho phỉ chí. Hành lạc với Nguyễn Công Trứ là đủ thứ: có
tình, có cô đầu, có cầm, có kỳ, có thi, có tửu. Hơn hết là có cả một kho vô tận của thiên
nhiên với trăng gió, cỏ hoa; đi về với: Liễu tía đào hường mai trắng trắng/ Lan tươi huệ
tốt lý xanh xanh (Yêu hoa).

Dang tay người tài tử khách thuyền quyên
Chén rượu thánh câu thơ thần thích chí
(Nhân sinh thấm thoát)
Quan niệm “du thế” của Trang Tử qua bộ lọc tiếp nhận của con người tài tử đã
trở thành triết lí ăn chơi, hành lạc. Cũng chính từ quan niệm này đã sản sinh ra một tính
cách rất ngông cho những ai sống với nó như tính cách ông tổ sáng nghiệp ra học thuyết
của nó là Trang Chu. “Ngông của Trang Tử là hình thức siêu quần, xuất chúng, thoát tục
nhằm khẳng định một thế giới tự do, tự tại cho con người cá thể, khẳng định lý tưởng tự
thích, tự khoái, thích chí.” [6, tr. 112]. Trong hát nói, những con người này, kẻ sinh sau
người sinh trước, đều rất ngang tàng, ăn nói bộc trực, phủ định sảng khoái… tiêu biểu
nhất vẫn là mẫu hình của Nguyễn Công Trứ. “Một cái tôi ngông, một cá tính mạnh mẽ
lững thững trong thơ văn Nguyễn Công Trứ như muốn nổi loạn, phá tung mọi quy củ
nền nếp sáo mòn, nhàm chán nói rất nhiều điều cho ý thức cá tính, bản ngã, cho sự thể
hiện phong cách cá nhân” [1, tr. 112]. Mặt khác, giai đoạn này, như chúng tôi đã đề cập,
triều đình Nguyễn đã đối xử người tài tử với cơ chế “lưỡng tính”: một mặt, người tài tử
vẫn được trọng dụng bởi cái tài của họ; nhưng mặt khác, họ vẫn bị giám sát chặt chẽ.
“Cảm giác u uất, bế tắc dần dần hướng người tài tử đi đến chỗ ngông cuồng phá phách,
hoặc đề cao triết lý hưởng lạc, thậm chí đến mức cực đoan” [8, tr. 100].
Nguyễn Công Trứ ngông theo cách của ông:
Tài kinh luân xoay dọc xoay ngang
Cơ điều khiển quân ăn quân đánh
Gọi một tiếng người đều phải kính
Dậy ba quân ai dám chẳng nhường
(Thú tổ tôm)
Có lúc ông ngạo nghễ:
Giắt lỏng giang sơn vào nửa túi
Rót nghiêng phong nguyệt cạn lưng bầu
(Thú rượu thơ)
2003.
8. Trần Ngọc Vương, Nhà Nho tài tử và văn học Việt Nam, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 1995.
257

TALENT NUANCE, THE PHILOSOPHY OF OPTIMISM IN THE HAT NOI
FROM THE LAST HALF CENTURY OF 18
TH
TO THE FIRST HALF OF 19
TH

CENTURY
Nguyen Ngoc Thanh
1
, Ha Ngoc Hoa
2
1
Phu Xuan University – Hue
2
College of Sciences, Hue University

Abstract. Hat noi is a national literary genre which originated from the art of Ca
tru singing. Out of more than 40 different froms of Ca tru singging, hat noi is the
most preferable. This is because hat noi is an elegant and graceful expresssion of
words, a channel to asert oneself viapersonal aspiration and a way to find
appropriate soul mates. As it is say by Do Bang Doan: “The people of the old time
used to have the chance to enjoy the beauty of literature through the voice of
talented young women, and to express their own feeling through the tone as well.