NGUYỄN AN-KIẾN TRÚC SƯ THIÊN TÀI
VIỆT NAM (1381-1456)
Để tìm hiểu rõ
về những nhân
vật tài danh của
đất nước ta sau
cuộc xâm lược
của nhà Minh ở
đầu thế kỷ XV
là rất khó khăn,
vì quân Minh
vơ vét của cải,
sách vở, bắt các
trẻ em, nhà sư,
thợ giỏi các
ngành nghề đưa
về Yên Kinh
(Bắc Kinh) để
phục vụ triều đình nhà Minh. Đây là một công việc hết sức gian nan vất vả. Công
cuộc chống quân xâm lược của nhà Hồ thất bại, Trương Phụ, Mộc Thạnh sai Đô
đốc thiêm sự Liễu Thăng cùng 5 viên tướng Lỗ Lân, Trương Thăng, Du Nhượng,
Lương Định, Thân Chí bắt giải Hồ Quý Ly và các con là Hán Thương, Nguyên
Trừng, Triết Uông, các cháu là Nhuế, Lô, Phạm, Ngũ Lang, em là Quý Tỳ cùng họ

182 dầm xà ngang dọc chạm khắc tinh vi, sơn son thiếp vàng lớn nhất ở Trung
Quốc còn lại đến nay. Nơi đây, chính giữa đặt ngai vàng của các Hoàng đế Trung
Hoa. Ba tòa điện này tọa lạc trên một bệ đá ngọc thạch khổng lồ hình chữ I, vì ngôi
điện ở giữa (Hoa Cái) nhỏ là nơi chuẩn bị các nghi lễ cho điện Phụng Thiên. Công
trình này được hoàn thành sau 5 năm đến năm 1421 thì kết thúc. Nhưng một điều
không may là non nửa năm sau, cả ba điện đã bị hỏa tai thiêu cháy. Vì vậy đến
năm 1440, tháng 3 năm Cảnh Thống thứ 5, Nguyễn An lại được vua Minh giao cho
7 vạn thợ và ban lệnh xây dựng, trùng tu 3 điện Phụng Thiên, Hoa Cái, Cẩn Thân,
cùng 2 cung Càn Thanh, Khôn Minh. Với tài năng kiệt xuất ông đã hoàn thành
công việc trùng tu, xây dựng lại trong 1 năm với 3 điện, 2 cung, vào tháng 10 niên
hiệu Minh Chính Thống thứ 6 (1441) một cách xuất sắc. Vua Minh Anh Tông đã
đặc thưởng cho Nguyễn An 50 lạng vàng, 100 lạng bạc, 8 súc gấm, vóc, nhiễu và 1
vạn quan tiền (Anh Tông chính thống thực lục - Q84). Năm Minh Gia Tĩnh thứ 41
(1562) đã đổi tên 3 điện này là Hoàng cục điện, Trung cực điện và Kiến cực điện.
Sau khi nhà Mãn Thanh xâm lược tiêu diệt nhà Minh và tiến vào Bắc Kinh, các
vua Mãn Thanh ở luôn trong Tử Cấm Thành. Năm Thuận Trị thứ hai (1645)
Hoàng đế Khang Hy cho đổi tên ba điện này là: Thái Hòa điện, Bảo Hòa điện,
Trung Hòa điện, mang ý nghĩa đại diện cho một cung điện lớn nhất của một triều
đại mới, với mục đích ổn định lâu dài, bền vững. Trung Hòa là giữ được cái gốc
lớn nhất của Thiên hạ, thấu tình đạt lý, hòa hợp trời đất để bình yên, tên điện của
Tử Cấm Thành đều có 2 loại văn tự Mãn, Hán. Vị trí 3 ngôi điện được các vua
Thanh cai trị.
Theo biên niên sử nhà Minh, chúng ta có thể thấy rõ sự nghiệp của kiến trúc sư lỗi
lạc Nguyễn An đã được các vua Minh sử dụng, tạo nhiều điều kiện để ông thi thố
tài năng trong xây dựng. Năm Chính Thống thứ 2 (1437) Vua Minh Anh Tông giao
cho ông làm Tổng đốc công cùng với đốc công người Minh là Ngô Trung có nhiệm
vụ làm chín môn lâu thành Bắc Kinh, trước 9 cửa lâu thành làm 9 cầu đá, 9 cống
thoát nước, xây kè đá hai bên bờ thành hào, đào sâu hơn nơi trước đây là cầu gỗ,
hào đất. Công việc này được làm trong hơn 2 năm. ông đã hoàn thành công việc
vào tháng 4 năm Chính Thống thứ 4 (1439). Minh sử còn cho biết nhiều công việc

sách Kinh Thành ký thắng của Dương Sĩ Kỳ viết : ”Nguyễn An tự tay vạch kiểu,
thành hình là lập được thế, mắt ngắm là nghĩ ra cách làm, tất cả đều đúng với quy
chế. Bộ công và các thợ thuyền đành chịu khoanh tay bái phục, nghe ông chỉ bảo,
sai khiến, thật là một người đại tài xuất chúng”.
Nguyễn An luôn là người được vua Minh giao cho những trọng trách lớn. Khi
đang tái thiết Bắc Kinh, năm Cảnh Thống thứ 9 (1444), năm ấy do mưa lớn kéo
dài, đê sông Bồ Cầu bị vỡ hơn 20 đoạn. Nhà vua lại cử ông đi cùng với quan Hữu
thị lang Bộ Công là Vương Hựu đi cứu đê sông Bồ Cầu, đặc biệt là khu vực bến đò
Yến nhi. Đời sống nhân dân vùng đê vỡ vô cùng nguy khốn. Nguyễn An đã đệ tấu
trình xin cấp nhân lực, tiền của và trực tiếp chỉ huy toàn bộ hàn khẩu các đoạn đê
vị vỡ sông Bồ Cầu thắng lợi. Hàng triệu dân vùng lưu vực sông Bồ Cầu đã thoát
khỏi thảm họa, người dân nơi đây coi ông là vị cứu tinh của Bồ Cầu. Vài năm sau
ông còn được giao nhiệm vụ xây dựng công trình thủy sông Tái Dương. Sự thành
công đem lại nhiều kết quả to lớn nên được nhiều bộ sử lớn ghi chép, ca ngợi, cảm
phục ông, ngoài việc mẫu mực thiết kế, tính toán chi ly để khiến mọi người cứ theo
mẫu mà làm. Mặc dù là một đại quan của triều Minh, một công trình sư do chính
nhà vua trao nhiệm vụ, ông vẫn thường xuyên có mặt tại hiện trường, theo dõi đôn
đốc thi công, thậm chí chính ông tự tay vác cuốc, gánh đất, đắp đất, kéo xích sắt
v.v đồng cam cộng khổ với dân phu để hoàn thành công việc (Minh sử Q34/trang
6, Hoàng Minh Thư Q13/trg17); (Minh Thư Q158/trg 3); (Anh Tông chính Thống
Q119); (Thất tu loại cảo Q11/116).
Tôi đã được biết công trình kiến trúc của Nguyễn An qua sách Kiến văn tiểu lục
của Lê Quý Đôn, khi qua Trung Quốc được ngắm nhìn những công trình kiến trúc
đồ sộ to lớn thật ngỡ ngàng và cảm phục, tự hào về một người Việt Nam đã xây
dựng ở đây từ thế kỷ X. Lúc đó là năm 1977 chưa có du lịch như bây giờ, đi bộ qua
Thiên An môn, còn tự tay lay cánh cổng gỗ cao lớn, chạy bánh xe gỗ để thử cảm
giác thật sự, bên cạnh những người dân Bắc Kinh còn nghèo, đi chơi ra Thiên An
Môn hóng mát, còn đi xe đạp mặc áo may ô cởi trần là chuyện bình thường. Cửa
Thiên An Môn đồ sộ màu đỏ sậm trước quảng trường có độ cao khoảng gần 40m
do 2 nhà kiến trúc sư Khoái Tường và Lục Tường thiết kế được xây năm 1420 với