4 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC MỘT LỜI GIẢI THÍCH
| 5
VÀI LỜI PHÂN BUA
Ĉã ÿɶn lúc phɚi thʢa nhɤn rɨng, trong cuʈn sách ÿɞu tiên,
chúng tôi ÿã nói dʈi. Nhʦng hai lɞn.
Lʔi nói dʈi ÿɞu tiên xuɜt hiɾn ʖ phɞn giʒi thiɾu, khi chúng
tôi viɶt rɨng cuʈn sách ÿó không có “chʞÿɸ thʈng nhɜt”. Sʨ
tình là thɶ này. Khi nhʦng biên tɤp viên cʞa nhà xuɜt bɚn –
nhʦng ngɉʔi ɜy thɤt dɼ mɶn và thông minh – lɞn ÿɞu tiên ÿʄc
bɚn thɚo, hʄÿã la toáng lên: “Cuʈn sách này ch
ɚ có chʞÿɸ
thʈng nhɜt gì cɚ!” Thay vào ÿó, bɚn thɚo gʊm mʐt ÿʈng câu
chuyɾn vɸ nhʦng thɞy giáo lʢa ÿɚo, nhʦng kɲ môi giʒi nhà ÿɜt
cɇ hʐi và
nhʦng tên ma cô trɲ ranh bám váy mɰ (crak-selling
mama’s boys)
. Chɪng có nɸn tɚng lý thuyɶt kƒ diɾu nào ÿɉʚc
xây dʨng dʨa trên cɇ sʖ là nhʦng câu chuyɾn này hɶt, chʀ có
mʐt con sʈÿáng kɺ ÿɉʚc tính bɨng tʌng sʈ các câu chuyɾn
cʐng lɘi vʒi nhau.
Sʨ cɚnh báo cʞa nhà xuɜt bɚn chʀ thʨc sʨ trʖ thành vɜn
ÿɸ khi chúng tôi ÿɸ xuɜt mʐt cái tên ÿɮt cho mʒ hʎn ÿʐn ɜy:
Freakonomics (Kinh tɶ hʄc hài hɉʒc). Ngay c
ɚ trên ÿiɾn thoɘi,
bɘn cŸng có thɺ nghe thɜy hʄ vò ÿɞu bʠt tóc than van: Hai gã
này vʧa chuyɿn ÿɻn mʕt bɟn thɟo chɟ có chʣÿɽ thʍng nhɡt
và vô nghśa lý, ÿã thɻ lɝi còn mʕt cái tên kƒ cʡc nʫa chʥ!
6 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC MỘT LỜI GIẢI THÍCH
| 7

mình ÿã thɤt may mɦn tìm ÿɉʚc mʐt cʐng sʨ tuyɾt vʔi. Vì vɤy
chúng tôi quyɶt ÿʂnh là 50-50 và bɦt tay vào viɾc.
Vì vɤy, thɤt hʚp lý khi ngɉʔi ta ÿɸ xuɜt phɚi in ngay ʖ trang
ÿɞu tiên cʞa cuʈn sách, ngay trong lʔi giʒi thiɾu, rɨng cuʈn
sách này không có chʞÿɸ thʈng nhɜt. Và, ÿɺ giʦ hòa khí (cŸng
vì cuʈn sách nʦa), chúng tôi ÿã ÿʊng ý nhɉ vɤy.
Nhɉng sʨ thʨc là cuʈn sách có mʐt chʞÿɸ
thʈng nhɜt,
ngay cɚ khi nó không rõ ràng vʒi chúng tôi, vào thʔi ÿiɺm ɜy.
Nɶu phɚi lʨa chʄn, bɘn có thɺ rút gʄn chʞÿɸ cʞa cuʈn sách
trong cʜm tʢ: Con ngɉʙi hành ÿʕng vì ÿʕng cɇ. Còn nɶu bɘn
muʈn rõ hɇn, thì có thɺ nói thɶ này: Con ngɉʙi hành ÿʕng
vì ÿʕng cɇ, mɳc dù không nhɡt thiɻt phɟi theo nhʫng cách
có thɿÿoán ÿʇnh ÿɉʟc hoɳc tuyên ngôn. Bʛi vɩy, mʕt trong
nhʫng quy tɫc hành xʩ quyɽn năng nhɡt trong vŸ trʡ này
chính là quy tɫc cʣa sʭ bɡt quy tɫc. Ĉiɽu này áp dʡng cho cɟ
giáo viên, nhʫng tay ÿɣu cɇ nhà ÿɡt, nhʫng lái buôn thông
thái cŸng nhɉ các bà mɵÿang mong chʙÿʥa con ÿɣu lòng,
vɩn ÿʕng viên sumô, ngɉʙi bán bánh ngʉt và nhʫng thành
viên Ku Klus Klan.
Vɜn ÿɸ tên gʄi cʞa cuʈn sách, trong khi ÿó, vɢn tiɶp tʜc
bɶ tɦc. Sau vài tháng vʒi hàng tá nhʦng gʚi ý, bao gʊm
Trí
tuʃĈʕc ÿáo (Unconventional Wisdom) (é!), Chɯng cɣn thiɻt
phɟi thɻ (Ain’t Necessarily So) (bleh!), và Tɣm nhìn E-Ray
(E-Ray Vision) (ôi, ÿʢng hʆi!), nhà xuɜt bɚn cuʈi cùng quyɶt
ÿʂnh rɨng có lɴ Kinh tɻ hʉc hài hɉʗc cŸng chɪng ÿɶn nʎi tɾ
lɦm – hay ÿúng hɇn nó tɾÿɶn nʎi có khi trên thʨc tɶ lɘi trʖ
thành mʐt phɉɇng án tʈt.
Hoɮc ÿɇn giɚn là vì hʄÿã kiɾt sʠc.

sʈ
ngɉʔi rʤa tay sau khi ÿi vɾ sinh ít hɇn rɜt nhiɸu so vʒi sʈ
ngɉʔi tʨ nhɤn mình có rʤa tay. Ngay sau ÿó mʐt cʤ tʄa tiɶn
lɘi gɞn khán ÿài, giɇ tay xin phát biɺu và giʒi thiɾu mình là
bác sś tiɶt niɾu. Bɜt chɜp lʔi giʒi thiɾu vɸ nghɸ nghiɾp không
lɜy gì làm thɇm tho ɜy, nhà niɾu hʄc ÿã kɺ cho chúng tôi nghe
câu chuyɾn cʨc kƒ thú vʂ vɸ s
ʨ thɜt bɘi liên quan ÿɶn rʤa tay
ʖ mʐt môi trɉʔng ÿòi hʆi sʨ vɾ sinh cao – bɾnh viɾn nɇi anh
làm viɾc – và cách sáng tɘo mà bɾnh viɾn ÿã sʤ dʜng ÿɺ vɉʚt
Chúng tôi không thɜy áp lʨc nhiɸu khi viɶt cuʈn sách ÿɞu
tiên bʖi vì ÿɇn giɚn chúng tôi cho rɨng sɴ có rɜt ít ngɉʔi ÿʄc
nó. (Cha cʞa Levitt ÿʊng tình vʒi ÿiɸu này và còn nói sɴ là “mɜt
trí” nɶu chɜp nhɤn b
ʆ ra dù chʀ mʐt xu ÿɺ mua sách.) Nhʔ sʨ
kƒ vʄng không quá cao này mà chúng tôi ÿɉʚc giɚi phóng, ÿɺ
viɶt vɸ bɜt cʠ vɜn ÿɸ nào chúng tôi chʞ quan cho rɨng ÿáng
giá. Vɤy là chúng tôi ÿã có mʐt khoɚng thʔi gian tuyɾt diɾu.
Chúng tôi ngɘc nhiên và sʤng sʈt khi cuʈn sách cʞa mình
trʖ thành mʐt hiɾn tɉʚng. Nhʦng tɉʖng vì lʚi nhuɤn mà chúng
tôi s
ɴ rɞm rɤp xuɜt bɚn thêm mʐt cuʈn sách “ăn theo” – nghś
coi, Kinh tɻ hʉc hài hɉʗc cho tɡt cɟ mʉi ngɉʙi (Freakonomics
for Dummies) hay Súp gà cho Tâm hʏn Kinh tɻ hʉc hài hɉʗc
(Chicken Soup for the Freakonomics Soul) – nhɉng chúng tôi
phɚi chʔÿʚi cho ÿɶn khi thʨc hiɾn ÿʞ các nghiên cʠu cɞn thiɶt,
ÿɶn mʠc mà chúng tôi buʐc phɚi viɶt chúng cʜ thɺ ra giɜy. Và
cuʈi cùng, chúng tôi ÿã ʖÿây, sau hɇn bʈn năm, v
ʒi cuʈn sách
thʠ hai mà chúng tôi giɚn dʂ tin rɨng nó hɜp dɢn hɇn cuʈn ÿɞu

sʨ thành công cʞa cuʈn sách ÿɞu tiên ÿã tɘo cho chúng tôi mʐt
loɘt lʚi thɶ, mà các tác giɚ khác có thɺ không ÿɉʚc tɤn hɉʖng,
khi bɦt tay vào viɶt cuʈn sách thʠ hai. Chúng tôi hi vʄng rɨng
mình có thɺ
tɤn dʜng hɶt nhʦng lʚi thɶ này.
Cuʈi cùng, trong khi viɶt cuʈn sách này, chúng tôi cʈ gɦng
giɚm thiɺu tʈi ÿa viɾc phʜ thuʐc vào các thuɤt ngʦ kinh tɶ
nhɨm tránh gây khó hiɺu và khó nhʒ cho bɘn ÿʄc. Vì vɤy,
thay vì gʄi hành ÿʐng cʞa Allie là mʐt ví dʜ vɸ lʟi thɻ tích luʳ,
chúng ta ÿɇn giɚn gʄi nó là… ʢm, thói ÿʆng ÿɚnh.
qua nhʦng thɜt bɘi ɜy. Bɘ
n sɴ
thɜy câu chuyɾn ɜy trong cuʈn
sách này, cŸng nhɉ câu chuyɾn hɜp dɢn vɸ mʐt ngɉʔi khác,
mʐt bác sś lâu năm khi phɚi chʈng chʄi vʒi yêu cɞu vɾ sinh
vô trùng.
ʕ mʐt buʌi diɼn thuyɶt khác dành cho mʐt nhóm các nhà
ÿɞu tɉ mɘo hiɺm, Levitt thɚo luɤn vɸ mʐt vài nghiên cʠu mʒi
mà anh thʨc hiɾn chung vʒi Sudhir Venkatesh, nhà xã hʐi hʄc
ÿã tʢng mɘo hiɺm vʒi m
ʐt
ÿám “cò” nhà ÿɜt ÿã ÿɉʚc ÿɸ cɤp
trong Kinh tɻ hʉc hài hɉʗc. Nghiên cʠu mʒi này liên quan ÿɶn
công viɾc theo giʔ cʞa nhʦng cô gái bán dâm ʖ Chicago. Trùng
hʚp là, khuya hôm ɜy, mʐt trong sʈ các nhà ÿɞu tɉ mɘo hiɺm
tham dʨ buʌi diɼn thuyɶt (chúng tôi sɴ gʄi anh ta là John) ÿã
có buʌi “vui vɲ” cùng mʐt gái bán dâm theo giʔ (mà chúng tôi
sɴ gʄi là Allie) vʒi giá 300$. Khi John ÿɶn căn hʐ cʞa Allie,
anh ta thɜy mʐt b
ɚn

cho gia ÿình, vì bɘn thɉʔng xuyên làm nhɉ thɶ, nhɉng mua
căn nhà ÿɞu tiên lɘi là mʐt chuyɾn hoàn toàn khác.
Mʐt sʈ quyɶt ÿʂnh khác, trong khi ɜy, lɘi rɜt, rɜt dɼ dàng.
Tɉʖ
ng tɉʚng là bɘn vʢa rʔi khʆi bʦa tiɾc ʖ nhà mʐt ngɉʔi
bɘn. Anh ɜy sʈng cách nhà bɘn chʀ có mʐt dɮm thôi. Các bɘn
14 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC LỜI GIỚI THIỆU
| 15
bʐ có mʐt dɮm thôi mà. Bɘn ÿɶn chào tɘm biɾt ngɉʔi bɘn cʞa
mình, cɚm ɇn vɸ bʦa tiɾc, và nói cho anh ɜy nghe kɶ hoɘch cʞa
bɘn. Anh bɘn ʞng hʐ nhiɾt liɾt quyɶt ÿʂnh sáng suʈt ɜy.
Nhɉng anh ta có nên làm nhɉ vɤy không? Tɜt cɚ chúng ta
ÿɸu biɶt rɨng lái xe khi say rɉʚu là cʨc kƒ nguy hiɺm, thɶ còn
ÿi bʐ khi say thì sao? Liɾu ÿó có phɚi là mʐt quyɶ
t ÿʂnh quá
nhanh chóng và ÿɇn giɚn?
Hãy ÿɺ các con sʈ thʈng kê trɚ lʔi. Mʎi năm, có hɇn 1.000
khách bʐ hành thiɾt mɘng trong các vʜ tai nɘn giao thông. Vì
bɉʒc xuʈng lòng ÿɉʔng không quan sát; vì nɨm nghʀ bên các
quʈc lʐ; vì bʂ va chɘm mɘnh khi ÿang băng qua ÿɉʔng cao tʈc.
Hãy so sánh con sʈ này vʒi tʌng sʈ nhʦng ngɉʔi chɶt trong các
vʜ tai nɘn liên quan ÿɶn chɜt cʊn mʎi năm – khoɚng 13.000
– thì con sʈ nh
ʦng ngɉʔi chɶt khi ÿi bʐ trong tình trɘng say
rɉʚu có vɲ rɜt nhʆ bé. Nhɉng khi bɘn lʨa chʄn hoɮc ÿi bʐ hoɮc
lái xe, con sʈ tʌng thɺ lɘi không thɺÿong ÿɶm ÿɉʚc. Ĉây là câu
hʆi liên quan: tính theo ÿɇn vʂ dɮm ÿɉʔng thì lái xe khi say xʀn
nguy hiɺm hɇn hay ÿi bʐ khi say xʀn nguy hiɺm hɇn? Mʎi ngày
mʐt ngɉʔi Mʮÿi bʐ trung bình 1,5 dɮm. Có khoɚng 327 triɾu

ÿɶn thɶ? Có thɺ là vì – và ÿiɸu này có lɴ là m
ʐt thʈng kê gây
sʈc nhɜt – các lái xe say xʀn rɜt ít khi bʂ “tóm”. Trên 27.000
dɮm ÿɉʔng có lái xe say xʀn ÿiɸu khiɺn thì chʀ có 1 ngɉʔi bʂ
bɦt. Nghśa là, nɶu bɘn lái xe hɶt mʐt chiɸu dʄc nɉʒc Mʮ, sau
ÿó vòng ÿi, rʊi vòng lɘi tʒi 3 lɞn nʦa, trong tình trɘng say bia
rɉʚu, thì mʒi bʂ cɚnh sát tóm, bɦt tɜp vô lɸ
ÿɉʔng. Cùng vʒi
các hành vi xɜu khác, lái xe khi say xʀn hoàn toàn có thɺ bʂ
xoá bʆ nɶu có m
ʐt ÿʐng cɇÿʞ mɘnh ÿɉʚc thiɶt lɤp – ví dʜ là
nhʦng rào chɦn ÿɉʔng ÿɉʚc lɤp ra mʐt cách ngɢu nhiên ÿɺ
có thɺ xʤ lý các lái xe say xʀn ngay tɘi chʎ - nhɉng xã hʐi cʞa
chúng ta dɉʔng nhɉ không có ý ÿʂnh ɜy.
Hãy quay lɘi bʦa tiɾc tɘi nhà bɘn thân cʞa bɘn, bɘn ÿã
hành ÿʐ
ng nhɉ thɺÿây là quyɶt ÿʂnh dɼ nhɜt trên ÿʔi này:
thay vì lái xe vɸ nhà, bɘn sɴÿi b
ʐ. Vʒi lɘi, bɘn cŸng chʀ phɚi ÿi
16 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC LỜI GIỚI THIỆU
| 17
Và sɴÿɮc biɾt kém may mɦn nɶu sinh ra là phʜ nʦ, bʖi
vì rɜt nhiɸu bɤc cha mɰɛn Ĉʐ thɺ hiɾn thái ÿʐ “trʄng nam
khinh nʦ” rɜt nɮng nɸ. Chʀ có 10% gia ÿình ɛn Ĉʐ có hai con
trai muʈn sinh thêm, trong khi có gɞn 40% gia ÿình có hai con
gái muʈn cʈ thʤ sinh thêm mʐt “quý tʤ”. Sinh ra mʐt cɤu con
trai nhɉ thɺÿɲ ra ÿɉʚc mʐt sʌ lɉɇng hɉu vɤy. Cɤu bé ÿó sɴ lʒn
lên, trʖ thành m
ʐt ngɉʔi ÿàn ông hái ra tiɸn, có thɺ cung cɜp

do say rɉʚu, có 36% nɘn nhân hoɮc là hành khách, hoɮc khách
bʐ hành, hoɮc là nhʦng ngɉʔi tài xɶ khác. Dɞu vɤy, sau khi
tính cɚ sʈ lɉʚng nhʦng ngɉʔi vô tʐ
i bʂ thiɾt mɘng trong nhʦng
tai nɘn xe cʐ do lái xe say rɉʚu thì tʬ lɾ thɉɇng vong do ngɉʔi
ÿi bʐ say rɉʚu vɢn nhiɸu gɜp năm lɞn so vʒi ngɉʔi lái xe say
rɉʚu tính trên tʬ lɾ trung bình dɮm ÿɉʔng.
Vɤy là khi bɘn rʔi khʆi bʦa tiɾc, thì quyɶt ÿʂnh rõ ràng là:
lái xe an toàn hɇn ÿi bʐ. (Tɜt nhiên, sɴ an toàn hɇn nʦa nɶu
bɘn chʂu khó uʈng bʒt ÿi hoɮ
c gʄi mʐt chiɶc taxi). Có thɺ lɞn
tʒi, sau khi uʈng ÿɶn bʈn cʈc rɉʚu mɘnh ʖ mʐt bʦa tiɾc nào
ÿó, bɘn sɴ ra mʐt quyɶt ÿʂnh hɇi khác biɾt mʐt chút ÿɜy. Hoɮc,
nɶu bɘn không giʦ ÿɉʚc mình, thì bɘn bè cʞa bɘn có thɺ sɴ sɦp
xɶp mʄi viɾc theo chiɸu hɉʒng ɜy. Bʖi vì ÿã là bɘn tʈt cʞa nhau
thì không nên ÿɺ b
ɘn bè ÿi bʐ khi say xʀn.
Ngày nay, nɶu bɘn ÿɉʚc quyɸn lʨa chʄn nɇi sinh ʖ bɜt kƒ
ÿâu trên thɶ giʒi này, thì ɛn Ĉʐ hɪn không phɚi là mʐt lʨa
chʄn khôn ngoan nhɜt. Bɜt chɜp tʈc ÿʐ tăng trɉʖng kinh tɶ
nhɚy vʄt cʞa ɛn Ĉʐ trên trɉʔng quʈc tɶ, quʈc gia này vɢn ÿang
oɨn mình chʂu nhiɸu ÿau ÿʒn. Triɺn vʄ
ng sʈng và tʬ lɾ biɶt
ÿʄc biɶt viɶt thɜp; ô nhiɼm và tham nhŸng cao. ʕ khu vʨc
nông thôn, nɇi có ÿɶn hɇn hai phɞn ba ngɉʔi ɛn Ĉʐ sinh sʈng,
chʀ hɇn mʐt nʤa sʈ dân có ÿiɾn sinh hoɘt và trong bʈn hʐ gia
ÿình thì chʀ có mʐt hʐ có nhà vɾ sinh.
18 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC LỜI GIỚI THIỆU
| 19

Ĉáng tiɶc thay, hɞu hɶt nhʦng dʨ án ÿó ÿɸu rɜt phʠc tɘp,
tʈn kém và, tɾ hɇn hɶt, chʀ thành công trên danh nghśa.
Trong khi ÿó, mʐt kiɺu hʎ trʚ khác lɘi có vɲ phát huy tác
Các bé gái ʖɛn Ĉʐ bʂ rɲ rúng ÿɶn mʠc hɾ quɚ là sʈ lɉʚng
nam giʒi hiɾn nay ÿã d
ɉ thʢa tʒi 35 triɾu ngɉʔi. Sʈ nhʦng
“phʜ nʦ bʂ m
ɜt tích” này, nhɉ cách nhà kinh tɶ hʄc Amartya
Sen ÿã gʄi, ÿɉʚc cho là ÿã chɶt, bʖi nhʦng tác ÿʐng gián tiɶp
(bʂ cha mɰ bʆÿói hoɮc không ÿɉʚc chăm sóc y tɶ, có thɺ là
ÿɺ nhɉʔng phɞn chăm sóc cho anh/em trai); hoɮc bʂ làm hɘi
trʨc tiɶp (bé gái vʢa ra ÿʔi ÿã bʂ bà ÿʘ hoɮc cha mɰ giɶt ngay),
hoɮc, ngày càng phʌ biɶn, là phá thai khi biɶt giʒi tính cʞa
ÿʠa trɲ. Ngay cɚ trong ngôi làng nhʆ bé nhɜ
t cʞa ɛn Ĉʐ, nɇi
mà thʀnh thoɚng mʒi có ÿiɾn dùng và rɜt hiɶm nɉʒc sɘch, thì
mʐt thai phʜ cŸng dành ÿɉʚc ÿʞ tiɸn ÿɺ ÿi siêu âm và nɶu thai
nhi là con gái, sɴ phá thai. Trong mɜy năm gɞn ÿây, khi viɾc
nɘo phá thai ÿɺ lʨa chʄn giʒi tính ÿã trʖ nên phʌ biɶ
n, tʬ lɾ
nam nʦʖɛn Ĉʐ - cŸng giʈng nhɉʖ mʐt ÿɜt nɉʒc có tinh thɞn
trʄ
ng nam khinh nʦ khác là Trung Quʈc – ÿã phát triɺn lɾch
lɘc hɇn bao giʔ hɶt.
Mʐt bé gái ɛn Ĉʐ sinh ra và lʒn lên, rʊi hòa nhɤp vào xã
hʐi ngɉʔi lʒn vʒi biɶt bao bɜt công ʖ hɞu hɶt mʄi bɉʒc ngoɮt
cʞa cuʐc ÿʔi. Cô sɴ kiɶm ÿɉʚc ít tiɸn hɇn ÿàn ông, nhɤn ÿɉʚc
sʨ chăm sóc sʠc khoɲ tʊi hɇn, ít ÿɉʚc hʄc hành hɇn và có thɺ
sɴ là ÿʈi tɉʚng cʞa nɘn bɘo hành thɉʔng xuyên. Theo khɚo
sát sʠc khoɲ quʈc gia, 51% ÿàn ông ɛn Ĉʐ cho rɨng ÿánh vʚ là

Ĉʐ trʖ nên ÿʐc lɤp hɇn sau khi ÿɉʚc nhìn thɜy cuʐc sʈng cʞa
nhʦng ngɉʔi phʜ nʦʖ khɦp nɇi trên thɶ giʒi bɉʒc ra tʢ chiɶc
TV - nhʦng phʜ nʦă
n vɤn trang phʜc mà hʄ thích, tiêu tiɸn
theo cách hʄ muʈn và ÿɉʚc ÿʈi xʤ không giʈng nhɉ mʐt vɤt
sʖ hʦu hay mʐt chiɶc máy ÿɲ? Hay phɚi chăng nhʦng chɉɇng
trình ɜy ÿɇn giɚn là khiɶn nhʦng ngɉʔi phʜ nʦ nông thôn cɚm
thɜy xɜu hʌ khi phɚi thʢa nhɤn vʒi ngɉʔi thʨc hiɾn khɚo sát
cʞa chính phʞ rɨng hʄÿang bʂÿʈi xʤ
mʐt cách tàn tɾ?
Có thɺ hiɺu ÿɉʚc lý do vì sao ngɉʔi ta hay hoài nghi vɸ dʦ
liɾu trong các cuʐc khɚo sát cá nhân. Bʖi thɉʔng có mʐt hʈ sâu
ngăn cách giʦa câu trɚ lʔi và hành ÿʐng trên thʨc tɶ cʞa ngɉʔi
ÿɉʚc hʆi. (Theo ngôn ngʦ kinh tɶ, ÿó là hai hành vi ÿɉʚc biɶt
ÿɶn vʒi tên gʄi là nhʫng sʛ thích ÿɉʟc tuyên bʍ và nhʫng
dʜng. Cái này, cŸng giʈng máy siêu âm, cùng là thiɶt bʂ công
nghɾ, nhɉng vɸ b
ɚn chɜt, lɘi rɜt ít liên quan ÿɶn phʜ nʦ, càng
không liên quan gì ÿɶn viɾc tɘo ra trɲ con. Và nó không bʂ
Chính phʞɛn Ĉʐ hay bɜt cʠ tʌ chʠc tʢ thiɾn ÿa quʈc gia nào
kiɺm soát. Trên thʨc tɶ, nó còn không ÿɉʚc tɘo ra nhɨm mʜc
ÿích giúp ÿʘ bɜt cʠ ai, ít nhɜt là theo cách thông thɉʔng mà
chúng ta thɉʔng ngh
ś vɸ chuyɾn “giúp ÿʘ”. Thʨc ra nó chʀ là
mʐt phát minh cŸ, ÿɉʚc gʄi là cái ti-vi.
Mɘng lɉʒi truy
ɸn hình quʈc gia ÿã có mɮt tʢ nhiɸu thɤp
kʬ, nhɉng ÿɇn giɚn vì ÿʐ phʞ sóng kém và các chɉɇng trình
nghèo nàn nên rɜt ít ngɉʔi theo dõi truyɸn hình. Gɞn ÿây, nhʔ
giá thành các trang thiɶt bʂ truyɸn hình và hɾ thʈng phân phʈi

chɜt ÿi kèm vʒi nó, tʢ nɇi này sang nɇi khác, làm nɚy sinh
mʐt vɜn ÿɸ phʠc tɘ
p. Phɉɇng thʠc vɤn chuyɺn chính sɚn sinh
ra mʐt loɘt các sɚn phɠm phʜ mà các nhà kinh tɶ hʄc gʄi là
nhʦng ɚnh hɉʖng ngoɘi biên tiêu cʨc, bao gʊm sʨ tɦc nghɴn
giao thông, chi phí bɚo hiɺm tăng cao, và quá nhiɸu tai nɘn giao
thông chɶt ngɉʔi. Mùa màng thɺ hiɾn rõ nét trong bʦa cɇm gia
ÿình, ÿôi khi ÿɉʚc thɺ hiɾn bɨng viɾc giá xăng dɞu và lɉɇng
thʨc tăng, kéo theo tình trɘ
ng khan hiɶm. Tiɶ
p ÿɶn là vɜn ÿɸ
vɸ ô nhiɼm không khí và nhiɼm ÿʐc chɜt thɚi, hiɺm hʄa ÿʈi vʒi
môi trɉʔng cŸng nhɉ các nguy cɇ vɸ sʠc khʆe con ngɉʔi.
Chúng ta ÿang bàn vɸ vɜn ÿɸ xe cʐ phɚi không?
Không, không phɚi. Chúng ta ÿang nói vɸ ngʨa.
Ngʨa, ngɉʔi bɘn linh hoɘt và khʆe khoɦn cʞa con ngɉʔi
tʢ xa xɉa, trʖ thành con vɤt hʦu ích theo rɜt nhiɸu cách khác
nhau khi các thành phʈ hi
ɾn ÿɘi ÿua nhau mʄc lên nhɉ nɜm:
kéo xe hàng và xe chʖ khách, vɤn chuyɺn vɤt liɾu xây dʨng,
bʈc dʘ hàng hóa tʢ tàu và thuyɸn, thɤm chí hʎ trʚ quá trình
sɚn xuɜt ÿʊ gia dʜng, kéo dây cáp, sɚn xuɜt bia và quɞn áo.
Nɶu cô con gái yêu dɜu cʞa bɘn bʂ bɾnh nguy cɜp, bác sś sɴ lao
ÿɶn nhà bɘn trên lɉng ngʨa. Nɶu mʐt ÿám cháy bùng phát,
nhân viên cʠu hʆa cɉʘi ngʨ
a phi trên phʈ mang theo bình xʂt
cʠu hʆa. Tính ÿɶn thɶ kʬ XX, thành phʈ New York có khoɚng
200.000 con ngʨa, tʠc là cʠ 17 ngɉʔi thì có mʐt con ngʨa.
sʛ thích ÿɉʟc phɇi bày). Hɇn nʦa, nɶu là mʐt khɚo sát vô
thɉʖng vô phɘt – khɚo sát cʞa chính phʞʖÿây là mʐt trɉʔng

24 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC LỜI GIỚI THIỆU
| 25
không có thʈng kê nào vɸ tʬ lɾ ngɉʔi chɶt do cɉʘi ngʨa khi say
rɉʚu, nhɉng chúng ta cŸng có thɺɉʒc chʢng con sʈÿó không
hɸ nhʆ.)
Ĉiɸu tɾ hɘi hɇn tɜt cɚ chính là phân ngʨa. Trung bình
mʐt con ngʨa thɚi ra gɞn 11 kg
1
chɜt thɚi mʎi ngày. Khoɚng
200.000 con ngʨa sɴ thɚi ra 2,1 triɾu tɜn phân. Mʎi ngày! Lɜy
ÿâu ra chʎ chʠa phân ngʨa?
Nhiɸu thɤp kʬ trɉʒc ÿɜy, khi các thành phʈ chɉa có quá
nhiɸu ngʨa nhɉ lúc này, ÿã xuɜt hiɾn khu “chʚ làm chʠc năng
mua phân ngʨa”, ʖÿó nông dân ÿɶn chʖ phân ngʨa (bɨng
ngʨa, tɜt nhiên) vɸ bón cho ruʐng cʞa mình. Nhɉng khi sʈ
lɉʚng ngʨa
ʖ các thành phʈ
bùng phát, thì phân ngʨa trʖ nên
thʢa mʠa. ʕ các bãi ÿɜt trʈng, phân ngʨa chɜt thành tʢng cʐt
cao hàng 18 mét. Phân ngʨa dày trên ÿɉʔng hɨn thành rãnh
dài nhɉ khi trʔi có tuyɶt. Vào mùa hè, mùi hôi thʈi bʈc lên
tɤn thiên ÿàng; khi trʔi mɉa, nhʦng vŸng lɞy phân ngʨa ngɤp
ngʜa lên cɚ vʀa hè và ngɜm vào tɤn các tɞng hɞm nhà dân.
Ngày nay, khi bɘn chiêm ngɉʘng nhʦng ngôi nhà quý tʐc xɉa
vʒi hiên nhà trang nhã, phòng khách kiêu hãnh, cao hɇn hɪn
so vʒi mɮ
t ÿɉʔng thì hãy nh
ʒ rɨng chúng ÿɉʚc thiɶt kɶ nhɉ
vɤy là ÿɺ chʞ nhân cʞa các ngôi nhà có thɺÿʠng cao hɇn so

thành phʈ quyɶt ÿʂnh cɜm ngʨa lɉu thông xung quanh bɾnh
viɾn và mʐt vài khu vʨc nhɘy cɚm khác.
Còn nʦa, viɾc tháo toa xe hàng ra kh
ʆi ngʨa cŸng rɜt dɼ gây
khiɶp ÿɚm, nó không hɸÿɇn giɚn nhɉ khi bɘn nhìn thɜy trên
phim ɚnh, ÿɮc biɾt khi ÿɉʔng trɇn và ÿông ngɉʔi. Năm 1900,
tai nɘn do ngʨa gây ra ÿã cɉʒp ÿi sinh mɘng cʞa 200 ngɉʔi
New York, cʠ 17.000 dân lɘi có mʐt ngɉʔi thiɾt mɘng trong
tai nɘn do ngʨa gây ra. Năm 2007, tʬ lɾ tai nɘn giao thông là
1/30.000 (274 ngɉʔi thiɾt mɘng trong các tai nɘn giao thông
do xe cʐ
gây ra). Nhɉ vɤy, t
ʬ lɾ ngɉʔi New York bʂ thiɾt mɘng
trong tai nɘn do ngʨa gây ra vào năm 1900 gɜp gɞn hai lɞn so
vʒi tʬ lɾ ngɉʔi thiɾt mɘng do xe cʐ gây ra ngày nay. (Tiɶc là
26 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC LỜI GIỚI THIỆU
| 27
nʦa - và lɘi tiɶp tʜc tiɶn bɉʒc phát triɺn.
Câu chuyɾn, tiɶc thay, lɘi chɉa dʢng ʖÿó. Nhʦng giɚi
pháp ÿã cʠu thɶ kʬ XX dɉʔng nhɉ lɘi lâm vào tình thɶ hiɺm
nghèo ʖ thɶ kʬ XXI bʖi vì xe hɇi và xe ÿiɾn bɚn thân chúng lɘi
mang trong mình nhʦng tác ÿʐng ngoɘi biên tiêu cʨc. Lɉʚng
khí carbon tʢ hɇn 1 tʬ chiɶc xe hɇi và hàng nghìn lò ÿʈt than
ÿá thɚi ra trong mʐt thɶ
kʬ qua dɉʔng nhɉÿã làm trái ÿɜt
nóng lên. CŸng giʈng nhɉ hoɘt ÿʐng cʞa ngʨa trɉʒc ÿây ÿã
tʢng ÿe dʄa bɉʒc tiɶn cʞa nhân loɘi, thì nay, xuɜt hiɾn mʐt
nʎi lo ngɘi, rɨng hoɘt ÿʐng cʞa con ngɉʔi cŸng tɘo ra nguy
cɇ tɉɇng tʨ. Martin Weitzman, mʐt nhà kinh tɶ môi trɉʔng

ɚng tɉɇng
tʨ. Nhɉng không tìm ÿɉʚc giɚi pháp nào khɚ dś. “Vɜp phɚi
cuʐc khʞng hoɚng này,” Eric Morris viɶt, “hʐi nghʂ quy hoɘch
ÿô thʂ tuyên bʈ thɜt bɘi và giɚi tán sau 3 ngày làm viɾc thay vì
10 ngày nhɉ dʨ kiɶn.”
Tɜt cɚ các thành phʈ lʒn trên thɶ giʒi ÿɸu lâm vào mʐt tình
cɚnh tiɶn thoái lɉʘng nan, hʄ không thɺ thiɶu ngʨa ÿʊng thʔi
cŸng không thɺ chung sʈng vʒ
i ngʨa.
Và rʊi vɜn ÿɸ nan giɚi bʎng biɶn mɜt. Không phɚi do các
chính phʞÿɉa ra ÿɉʚc giɚi pháp, cŸng chɪng phɚi có phép lɘ
nào can thiɾp. Sʈ lɉʚng ngʨa ʖ các thành phʈ không tăng lên
không phɚi nhʔ nhʦng cuʐc biɺu tình cʞa ÿám ÿông nhɨm
thɺ hiɾn lòng vʂ tha hay sʨ tʨ kiɸm chɶ, bɜt chɜp nhʦng lʚi ích
do ngʨa mang lɘi. Vɜn ÿɸ ÿɉʚc giɚ
i quyɶt nhʔ vào sʨ tiɶn bʐ
cʞa khoa hʄc kʮ thuɤt. Không, cŸng không phɚi là phát minh
xʤ lý chɜt thɚi cʞa ngʨa. Ngʨa bʂÿɠy lui ra các vùng ngoɘi ô
vì sʨ xuɜt hiɾn cʞa xe ÿiɾn và xe hɇi, cɚ hai loɘi phɉɇng tiɾn
này ÿɸu cʨc kƒ sɘch sɴ và rõ ràng là tiɾn ích hɇn. Xe hɇi, vʒi
giá thành rɲ hɇn và tiɾn dʜng hɇn xe ngʨa ÿɉʚc tuyên bʈ là
“vʂ
cʠu tinh cʞa môi trɉʔng”. Các thành phʈ trên thɶ giʒi có
thɺ thʖ phào nhɰ nhõm - cuʈi cùng hʄ không còn phɚi bʂt mŸi
28 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC LỜI GIỚI THIỆU
| 29
Chɶ ngʨ ÿɉʚc vɜn ÿɸ phân ngʨa nhʦng hiɾu quɚ không
lɉʔng cʞa truyɸn hình cáp nhʦng hiɺm nguy khi ÿi bʐ
trong tình trɘng say rɉʚu: có gì trong sʈÿó liên quan ÿɶn

kɶt hʚp giʦa phɉɇng pháp tiɶp cɤn kinh tɶ vʒi mʐt “góc nhìn
Nhɉng loài ngɉʔi có khɚ năng kƒ diɾu là luôn tìm ra nhʦng
giɚi pháp công nghɾ có khɚ năng hóa giɚi các vɜn ÿɸ, và ÿiɸu
này có vɲÿúng vʒi trɉʔng hʚp trái ÿɜt nóng lên. Chɪng phɚi vì
vɜn ÿɸ này ít nghiêm trʄng. Chɪng qua chʀ là sʨ khéo léo cʞa
con ngɉʔi - khi gán cho vɜn
ÿɸ này mʐt ÿʐng cɇ thích ÿáng
- nhɜt ÿʂnh sɴ khiɶn nó trʖ thành mʐt vɜn ÿɸ hɾ trʄng hɇn.
Thɤm chí ÿáng khích lɾ hɇn, thay ÿʌi công nghɾ ngày càng
ÿɇn giɚn hɇn, và vì vɤy, có giá thành thɜp, hɇn cɚ nhʦng tiên
ÿoán ÿiên rʊ nhɜt cʞa các nhà tiên tri. Thʨc vɤy, trong chɉɇng
cuʈi cùng cʞa cuʈn sách, chúng ta sɴ gɮp m
ʐt nhóm nhʦng
nhà phɚn kʮ sɉ, nhʦ
ng ngɉʔi ÿã phát triɺn không chʀ mʐt mà
là hai giɚi pháp cho vɜn ÿɸ trái ÿɜt nóng lên, cɚ hai ÿɸu có giá
rɲ hɇn doanh thu bán hàng cʞa hàng trăm con ngʨa thuɞn
chʞng Keeneland trong nhà bán ÿɜu giá ʖ Kentucky.
Phân ngʨa, bʎng nhiên trʖ nên có giá, ÿɶn mʠc nhiɸu ông
chʞ nông trɘi ʖ Massachussetts phɚi gʄi cɚnh sát ÿɺ ngăn
ngɉʔi hàng xóm chʖ phân ngʨa ÿi. Ngɉʔi hàng xóm thì cho
là có sʨ hiɺ
u lɞm ʖÿây, rɨng ông ta ÿã ÿɉʚc ngɉʔ
i chʞ cŸ
cho phép. Nhɉng ngɉʔi chʞ hiɾn tɘi cŸng không chʂu lùi bɉʒc,
mà ngɉʚc lɘi, ÿòi ông hàng xóm phɚi trɚ 600 ÿô-la mʒi ÿɉʚc
mang phân ngʨa ÿi.
Ngɉʔi hàng xóm mê phân ngʨa này là ai vɤy? Không ai
khác chính là Martin Weitzman, mʐt nhà kinh tɶ hʄc vʒi
nhʦng dʨ báo nghiêm trʄng vɸ tình trɘng trái ÿɜt nóng lên.

sâu bên dɉʒi nhʦng hành ÿʐng ɜy. Ĉiɺm xuɜt phát cʞa hành
trình tìm kiɶm này tʈt nhɜt là nɦm bɦt ÿɉʚc nhʦng gì ÿang
diɼn ra tính theo trung bình? Ĉɺ làm ÿɉʚc ÿiɸu này, chúng ta
phɚi tách biɾt bɚn thân khʆi nhʦng cách tɉ duy thông thɉʔng
cʞa mình - nhʦng quyɶt ÿʂnh hàng ngày, nhʦng luɤt lɾ, nhʦng
tiɶt chɶ cʞa bɚn thân - dʨa trên nhʦ
ng ngoɘi lɾ và nhʦng hoàn
c
ɚnh bɜt thɉʔng hɇn so vʒi hiɾn thʨc.
Hãy trʖ lɘi năm 2001, mùa hè năm ɜy ʖ nɉʒc Mʮ ÿɉʚc mô
tɚ là Mùa hè Cá Mɤp. Giʒi truyɸn thông kɺ nhʦng câu chuyɾn
rùng rʚn vɸ nhʦng vʜ tɜn công ÿɢm máu mà cá mɤp là thʞ
phɘm. Ĉʀnh cao là câu chuyɾn vɸ Jesssie Arbogast, mʐt cɤu bé
lém lʀnh”, sʨ hài hɉʒc - nhɉng ʖ thʔi ÿi
ɺm ÿó, ngɉʔi ta còn
chɉa kʂp phát minh ra t
ʢ này.
Phát biɺu trong lɼ trao giɚi Nobel, Becker cho rɨng phɉɇng
pháp tiɶp cɤn kinh tɶ không phɚi là vɜn ÿɸ chính, cŸng không
phɚi là mʐt thuɤt toán lý giɚi “nɸn kinh tɶ”. Hɇn thɶ, ÿó là
mʐt quyɶt ÿʂnh khám phá thɶ giʒi vʒi mʐt góc nhìn hɇi khác
biɾt mʐt chút. Ĉó là mʐt hɾ thʈng mô tɚ cách thʠc con ngɉʔi
ÿɉa ra nhʦng quyɶt ÿʂnh và cách thʠc mà hʄ thay ÿʌi suy
nghś; tɘ
i sao hʄ lɘi yêu và cɉʒi mʐt ngɉʔi nào ÿó; tɘi sao hʄ lɘi
hɤn và thɤm chí giɶt chɶt mʐt ai ÿó; hay nhɉ khi ÿʠng trɉʒc
mʐt cʄc tiɸn, ngɉʔi ta sɴăn trʐm nó, ÿɺ mɮc ÿɜy, thɤm chí
còn cho thêm tiɸn cʞa mình vào; tɘi sao ngɉʔi ta sʚ hãi mʐt
ÿiɸu và khát khao mʐt ÿiɸu gì khác dù chʀ sai khác so vʒi cái
ÿɞu tiên m

ình ÿã phɚi ÿʈi
mɮt, bɘn hãy nghśÿɶn ÿiɸu này: vào năm 2001, thɶ giʒi có hɇn
6 tʬ ngɉʔi, chʀ 4 ngɉʔi trong sʈÿó chɶt do bʂ cá mɤp tɜn công.
Có lɴ sʈ ngɉʔi bʂ chɶt do xe ô-tô truyɸn hình thʔi sʨ gây tai
nɘn còn nhiɸu hɇn thɶ.
Trong khi ÿó, voi làm thiɾt mɘng hɇn 200 ngɉʔi mʎi năm.
Vɤy tɘi sao chúng ta lɘi không “chɶt ÿiɶng ngɉʔi” khi
ÿʠng
trɉʒc lŸ voi? Rɜt có thɺ vì hɞu hɶt nɘn nhân cʞa voi thɉʔng
sʈng ʖ nhʦng nɇi cách xa trung tâm truyɸn thông thɶ giʒi.
Có lɴ cŸng còn vài viɾc phɚi làm ÿɺ thay ÿʌi cɚ nhɤn thʠc mà
chúng ta tiɶp thu, lɉʚm lɮt ÿɉʚc qua các bʐ phim. Rɜt thân
thiɾn, các chú voi ÿáng yêu chính là cɚm hʠng và nhân vɤt
chính cho các bʐ phim dành cho thiɶu nhi (hãy nhʒÿɶn bʐ
phim Babar và Dumbo); các b
ɘn cá mɤp, trong khi ɜy, không
nghi ngʔ gì n
ʦa, lɘi là nhʦng con vɤt hung dʦ, nhʦng sát thʞ
khát máu. Nɶu cá mɤp có bɜt cʠ mʈi liên hɾ luɤt pháp nào,
chɦc chɦn chúng sɴ yêu cɞu mʐt phiên tòa chʈng lɘi bʐ phim
Hàm Cá Mɩp.
Nʎi sʚ hãi do cá mɤp gây ra vào mùa hè năm 2001, cùng
nhʦng nʎi khiɶp ÿɚm khiɶn ngɉʔi ta cʠng hʄng ɜy chʀ lɦng
xuʈng xɚy ra vʜ viɾc nhʦ
ng tên khʞng bʈ tɜn công vào Trung
tâm Thɉɇng m
ɘi Thɶ giʒi và Lɞu Năm Góc vào ngày 11 tháng
8 tuʌi trong khi ÿang thɚ mình tɤn hɉʖng làn nɉʒc ɜm áp cʞa
vʂnh nɉʒc cɘn Pensacola bang Florida, thì bʂ mʐt con cá mɤp
ngoɘm mɜt cánh tay phɚi và mʐt bɦp ÿùi. Tɘp chí Time chɘy

khʞng hoɚng tài chính khó khăn, bɦt ÿɞu bɨng cuʐc khʞng
hoɚng cho vay nʚ mua nhà dɉʒi chuɠn ʖ Hoa Kƒ và lan rʐng
ra, nhɉ bɾnh dʂch hɘch kinh tɶ lây nhiɼm ra toàn thɶ giʒi. Phɚi
có ÿɶn hàng trăm, nɶu không muʈn nói là hàng nghìn cuʈn
sách ÿɉʚc xuɜt bɚn vɸÿɸ tài ɜy.
Nhɉng ÿây không phɚi là mʐ
t trong sʈ nhʦng cuʈn sách
nhɉ vɤy.
Tɘi sao? Chʞ yɶu bʖi vì kinh tɶ hʄc vś mô và các khía cɘnh
phʠc tɘp cʞa nó cŸng nhɉ các phɞn chuyɺn ÿʐng ÿɇn giɚn
không phɚi là lśnh vʨc cʞa chúng tôi. Sau nhʦng sʨ kiɾn diɼn
ra gɞn ÿây, ngɉʔi ta có thɺ băn khoăn liɾu kinh tɶ vś mô có
phɚi là phɞn sân mà bɜt cʠ nhà kinh tɶ hʄc nào
cŸng quan tâm
hay không. Hɞu hɶt các nhà kinh tɶ mà công chúng biɶt ÿɶn
ÿɸu ÿɉʚc giʒi thiɾu nhɉ nhʦng vʂ thánh có thɺ cho bɘn biɶt
mʐt cách chɦc chɦn thʂ trɉʔng chʠng khoán, lɘm phát hay lãi
suɜt sɴ chuyɺn theo hɉʒng nào.
Các nhà kinh tɶ hʄc có ÿʞ trɚi nghiɾm ÿɺ lý giɚi quá khʠ,
nhɉng có rɜt ít tiɸn ÿɸ ÿɺ dʨÿoán tɉɇng lai. (Hʄ vɢn ÿang
tiɶp tʜc tranh luɤn xem liɾu chính sách cʞa Franklin Delano
Roosevelt nhɨm chɶ ngʨ cuʐc Ĉɘi khʞng hoɚng có thʨc sʨ hiɾu
quɚ hay làm cho nó càng trʖ nên trɞm trʄng hɇn!) Tɜt nhiên
là hʄ không ÿɇn ÿʐc. Dɉʔng nhɉ viɾc tin tɉʖng vào nhʦng
dʨÿoán t
ɉɇng lai ÿã trʖ thành mʐt phɞn trong tính cách cʞa
loài ngɉʔi - và mʐt tính cách khác, tɉɇng tʨ nhɉ vɤy, là nhanh
chóng quên ÿi hɤu quɚ cʞa nhʦng dʨÿoán ɜy.
Chín. Gɞn 3.000 ngɉʔi bʂ chɶt vào ngày hôm ɜy - tʠc là gɜp
khoɚng 2.500 lɞn so vʒi tʌng sʈ ngɉʔi chɶt do bʂ cá mɤp tɜn

là giɚi thích thɶ giʒi ÿúng nhɉ hiɾn thʨc cʞa nó. Hɞu hɶt tɜt cɚ
chúng ta ÿɸu muʈn ÿʂnh dɘng hoɮc thay ÿʌi thɶ giʒi theo mʐt
cách nào ÿó. Nhɉng ÿɺ thay ÿʌi ÿɉʚc thɶ
giʒi, trɉʒc tiên bɘn
36 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC TẠI SAO MỘT CÔ GÁI “BÁN HOA” LẠI GIỐNG MỘT CỬA HÀNG BÁN ĐỒ GIÁNG SINH?
| 37
CHƯƠNG 1
TẠI SAO MỘT GÁI ĐỨNG ĐƯỜNG LẠI GIỐNG
ÔNG GIÀ NOEL TRONG CỬA HÀNG BÁCH HÓA?
Mʐt chiɸu cách ÿây không lâu, mʐt chiɸu mát lɘnh báo
hiɾu mùa hè sɦp tàn, bên ngoài khu Dearborn Homes, dʨ án
chung cɉ Bʔ Nam Chicago, LaSheeena - mʐt cô gái chʢng hai
mɉɇi chín tuʌi - ngʊi trên nɦp ca-pô cʞa chiɶc SUV. Ĉôi mɦt
thâm quɞng, nhɉng bù lɘi, trông cô có vɲ trɲ trung, mái tóc
thɪng viɸn quanh khuôn mɮt xinh xɲo. Cô mɮc mʐt bʐÿʊ màu
ÿʆ-ÿen nhăn nhúm xɜu xí, kiɺu quɞn áo mà cô vɢn mɮc tʢ khi
còn là mʐt ÿʠa trɲ. Cha mɰ r
ɜt hi
ɶm khi cho tiɸn mua quɞn áo
mʒi, vì vɤy cô thɉʔng phɚi mɮc lɘi ÿʊ cʞa các anh hʄ, và thói
quen ÿó gɦn chɮt vʒi cô ÿɶn giʔ.
Vì vɤy thʨc tɶ là chúng tôi không có gì ÿɺ nói trong cuʈn
sách này vɸ cái mà mʄi ngɉʔi vɢn gʄi là “kinh tɶ.” Nʎ lʨc lʒn
nhɜt cʞa chúng tôi (dù ít ʆi nhɉ bɚn thân nó) chính là nhʦng
chʞÿɸ mà chúng tôi ÿɸ cɤp ÿɶn, dɉʔng nhɉ chúng không liên
quan trʨc tiɶp ÿɶn “kinh t
ɶ”, nhɉng có thɺÿɉa ra mʐt vài góc
nhìn vɸ hành vi cʞa con ngɉʔi trong cuʐc sʈng thʨc. Tin hay
không là tùy bɘn, nɶu bɘn có thɺ hiɺu ÿɉʚc ÿʐng cɇ khiɶn mʐt

khiɶn thʔi tiɶt khí hɤu không thuɤn lʚi làm mùa màng thɜt
bát.
Giʔÿây tuʌi thʄ cʞa phʜ nʦÿã vɉʚt qua tuʌi thʄ cʞa ÿàn
ông, chʞ yɶu là nhʔ vào sʨ phát triɺn cʞa y hʄc. Tuy vɤy,
ÿɶn thɶ kʬ XX, ʖ rɜt nhiɸu quʈc gia, sinh ra là phʜ nʦ vɢn bʂ
coi là mʐt khiɶm khuyɶt nghiêm trʄng. Các cô gái tr
ɲ ngɉʔi
Cameroon vɢn bʂ “là phɪng” ngʨc - bʂÿánh ÿɤp hoɮc “vuʈt ve”
bɨng nhʦng chiɶc chày gʎ hoɮc ÿʌ dɞu dʢa nóng vào ngɉʔi -
ÿɺ các cô trʖ nên kém hɜp dɢn giʒi tính hɇn. ʕ Trung Quʈc,
tʜc bó chân cuʈi cùng cŸng chɜm dʠt (dù ÿã trɚi qua cɚ nghìn
năm ÿau khʌ), nhɉng ngày nay tʬ lɾ phʜ nʦ bʂ bʆ rɇi, bʂ mù
chʦ b
ɠm sinh vɢn nhiɸu hɇn ÿàn ông, và hʄ còn bʂ ép tʨ tʤ.
Phʜ nʦʖ các vùng nông thôn ɛn Ĉʐ, nhɉ chúng tôi ÿã nhɦc
ÿɶn ʖ phɞn ÿɞu, vɢn tiɶp tʜc ÿʈi diɾn vʒi sʨ phân biɾt ÿʈi xʤ
trên tɜt cɚ các mɮt trong cuʐc sʈng.
Nhɉng ʖ nhʦng quʈc gia phát triɺn trên thɶ giʒi, cuʐc sʈng
cʞa phʜ nʦ lɘi có bɉʒc phát tri
ɺn thɞn kƒ. Ĉɶn thɶ kʬ XXI, ʖ
các nɉʒc nhɉ Mʮ, Anh hay Nhɤt Bɚn, không có phân biɾt trong
triɺn vʄng phát triɺn cʞa phʜ nʦ so vʒi ÿàn ông nhɉ mʐt hoɮc
hai thɶ kʬ trɉʒc ÿó. Nhìn vào bɜt cʠÿɜu trɉʔng nào - giáo
dʜc, luɤt pháp, bɞu cʤ, các cɇ hʐi thăng tiɶn và nhiɸu lśnh vʨc
khác - thì ngày nay, phʜ nʦ hɘnh phúc hɇn nhiɸu so vʒi bɜ
t cʠ
thʔi ÿiɺm nào khác trong quá khʠ. Năm 1872, nhʦng năm cuʈi
cùng trɉʒc khi thʈng kê này ra ÿʔi, 21% sinh viên ÿɘi hʄc ʖ Mʮ
là phʜ nʦ. Ngày nay, con sʈɜy là 58% và vɢn còn tiɶp tʜc tăng
lên. Ĉó quɚ thʨc là mʐt sʨ áp ÿɚo ɜn tɉʚng.

ɶ kʬ XVI ÿɶn thɶ kʬ XIX, có khoɚng 1 triɾu phʜ nʦ
châu Âu chɶt ÿɺ hiɶn tɶ cho thɞn linh, phɞn lʒn nghèo khʌ và
40 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC TẠI SAO MỘT CÔ GÁI “BÁN HOA” LẠI GIỐNG MỘT CỬA HÀNG BÁN ĐỒ GIÁNG SINH?
| 41
thʈng dʦ liɾu cá nhân cʞa mʐt ngân hàng lʒn ʖ Italy và nhɤn
thɜy nhʦng nhân viên nʦ dɉʒi 45 tuʌi có xu hɉʒng vɦng mɮt
1 ngày trong mʐt chu kƒ 28 ngày. Xem xét năng suɜt lao ÿʐng
cʞa nhʦng nhân viên này, các nhà kinh tɶ hʄc xác ÿʂnh ÿɉʚc
sʨ vɦng mɮt có lý do thɉʔng kƒ này tɉɇng ʠng vʒi 14% tiɸn
lɉɇng ít hɇn mà hʄ nhɤn ÿɉʚc so vʒi ÿàn ông.
Hoɮc hãy xem xét mʐt ÿɘo luɤt c
ʞa Mʮ năm 1972 có tên
gʄi là Ĉiɸu luɤt IX. Nói chung, ÿiɸu luɤt này ÿɉʚc ban bʈ vʒi
mʜc ÿích ngăn cɚn sʨ phân biɾt giʒi tính trong hɾ thʈng giáo
dʜc. Ĉiɸu luɤt IX cŸng yêu cɞu các trɉʔng trung hʄc và ÿɘi
hʄc phɚi thêm vào chɉɇng trình hʄc các môn thɺ thao dành
cho phái nʦ tɉɇng ʠng vʒi chɉɇng trình thɺ thao dành cho
nam giʒi. Hàng triɾu bɘn nʦ trɲ tuʌ
i sau ÿó ÿã tham gia vào
nhʦng chɉɇng trình mʒi này, và nhɉ nhà kinh tɶ hʄc Betsey
Stevenson ÿã phát hiɾn ra, các bɘn nʦ tham dʨ các khóa hʄc
thɺ thao ʖ trɉʔng trung hʄc thì có nhiɸu khɚ năng sɴ tham dʨ
các chɉɇng trình thɺ thao ʖ trɉʔng ÿɘi hʄc, và có cɇ hʐi nhɤn
ÿɉʚc nhʦng công viɾc tʈt, ÿɮc biɾt là ʖ mʐt sʈ lśnh vʨc ÿòi hʆi
trình ÿʐ cao vʈn dành cho ÿàn ông.
Ĉó quɚ là mʐt tin tʈt lành.
Nhɉng Ĉiɸu luɤt IX cŸng mang ÿɶn mʐt vài tin không vui
cho phʜ nʦ. Khi ÿiɸu luɤt ÿɉʚc thông qua, hɇn 90% các ÿʐi
tuyɺn thɺ thao nʦʖ các trɉʔng ÿɘi hʄc có huɜn luyɾn viên

sɉ, phʜ nʦ cŸng có xu hɉʒng chʄn nhʦng chuyên ngành thɜp
hɇn (ví dʜ, chʄn làm bác sśÿa khoa hoɮc luɤt sɉ gia ÿình). Và
vɢn còn tʊn t
ɘi không ít sʨ phân biɾt giʦa nam và nʦ trong
công viɾc. Ĉiɸu này có thɺ ÿɉʚc xɶp tʢ mʠc ÿʐ công khai - tʢ
chʈi thăng chʠc cho mʐt phʜ nʦ vì lý do ÿɇn giɚn: cô ta không
phɚi là ÿàn ông - cho ÿɶn nhʦng lý do ngɞm ɠn. Mʐt phɞn
ÿáng kɺ trong nghiên cʠu ÿã chʠng minh rɨng phʜ nʦ mɤp
phɚi chʂu sʨ b
ɜt công trong tiɸn lɉɇng hɇn ÿàn ông thʢa cân.
Ĉi
ɸu tɉɇng tʨ cŸng xɚy ra vʒi nhʦng phʜ nʦ có hàm răng xɜu.
There are some biological wild cards as well. Nhà kinh tɶ
hʄc Andrea Ichino và Enrico Moretti tiɶn hành phân tích hɾ
42 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC TẠI SAO MỘT CÔ GÁI “BÁN HOA” LẠI GIỐNG MỘT CỬA HÀNG BÁN ĐỒ GIÁNG SINH?
| 43
nghɸ mɘi dâm.
Nhɉng vɜn ÿɸ “nô lɾ trɦng” hóa ra là mʐt sʨ phóng ÿɘi quá
mʠc. Thʨc tɶ trɞn trʜi hɇn thɶ: thay vì bʂ ép buʐc làm gái mɘi
dâm, nhiɸu ngɉʔi tʨ nguyɾn chʄn nghɸ này. Ĉɞu nhʦng năm
1910, Bʐ Tɉ pháp Hoa Kƒÿã tiɶn hành mʐt cuʐc ÿiɸu tra dân
sʈ cʞa 310 thành phʈ trong 26 bang ÿɺ kiɺm kê sʈ lɉʚng phʜ
nʦ hành nghɸ mɘ
i dâm trên toàn nɉʒc Mʮ: “Chúng tôi phác
thɚo ÿɉʚc mʐt bʠc tranh tʌng thɺ, có khoɚng 200.000 phʜ nʦ
ÿang hành nghɸ mɘi dâm trên toàn nɉʒc Mʮ.”
Vào thʔi ÿiɺm ÿó, nɉʒc Mʮ có khoɚng 22 triɾu phʜ nʦʖ
ÿʐ tuʌi tʢ 15 ÿɶn 44. Nɶu con sʈ cʞa Bʐ Tɉ pháp Hoa Kƒÿɉa
ra là chính xác, thì cʠ 110 ngɉʔi phʜ nʦ có 1 ngɉʔi ʖÿʐ tuʌi

ɺn hình
không có lý gì không thɺ vɉɇn lên dɢn ÿɞu, nɶu ÿɇn giɚn là hʄ
có tɞm nhìn, sinh ra dɉʒi vóc dáng ÿàn ông
.
Chʀ có mʐt thʂ trɉʔng lao ÿʐng mà phʜ nʦ luôn luôn thʈng
trʂ: mɘi dâm.
Hình thʠc kinh doanh mɘi dâm ÿɉʚc xây dʨng dʨa trên
mʐt tiɸn ÿɸ ÿɇn giɚn: Kɺ tʢ thʔi xa xɉa, trên trái ÿɜt này, ÿàn
ông ÿã luôn có ham muʈn tình dʜc nhiɸu hɇn nhʦng gì mà
hʄ ÿɉʔng ÿɉʔng chính chính nhɤn ÿɉʚc. Vì vɤy ÿɉɇng nhiên
xuɜt hiɾn mʐt nguʊn cung cɜp nhʦng phʜ nʦ, vʒi mʠ
c giá
chɜp nhɤn ÿɉʚc, sɬn sàng ÿáp ʠng nhu cɞu ÿó cʞa ÿàn ông.
Ngày nay nghɸ mɘi dâm nhìn chung vɢn bʂ coi là bɜt hʚp
pháp ʖ nɉʒc Mʮ, tɜt nhiên trʢ mʐt vài trɉʔng hʚp ngoɘi lɾ và
rɜt nhiɸu mâu thuɢn xung quanh vɜn ÿɸ này. Trong nhʦng
năm ÿɞu lɤp quʈc, mɘi dâm không ÿɉʚc ʞng hʐ nhɉng cŸng
không bʂ coi là tʐi lʎi. Trong Kʬ nguyên Tiɶn b
ʐ (Progressive
Era), tʠc là tʢ khoɚng năm 1890 ÿɶn năm 1920, vɜn ÿɸ này tʢ
tʢ lɦng xuʈng. Thʔi kƒ này ÿã tʢng xɚy ra mʐt cuʐc phɚn ÿʈi
công khai chʈng lɘi “chɶÿʐ nô lɾ trɦng”, trong ÿó hàng nghìn
phʜ nʦ bʂ giam cɞm ÿã vùng lên chʈng lɘi viɾc bʂ ép buʐc hành
44 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC TẠI SAO MỘT CÔ GÁI “BÁN HOA” LẠI GIỐNG MỘT CỬA HÀNG BÁN ĐỒ GIÁNG SINH?
| 45
câu lɘc bʐ, 370 ÿô-la cho mʐt chai rɉʚu sâm-panh. Nói mʐt
cách tɉɇng ÿʈi thì tình dʜc cŸng khá rɲ: khoɚng 1.250 ÿô-la.
Ada và Minna Everleigh, hai chʂ em “Tú bà” ÿiɸu hành
nhà thʌ Everleigh bɚo vɾ khʈi tài sɚn cʞa hʄ rɜt cɠn trʄng.

ʠng hàng hóa và dʂch vʜ, hɇn là nhʦng ngɉʔi tiêu dùng.
Tính theo thʔi giá hiɾn tɘi, mʠc lɉɇng 6 ÿô-la mʎi tuɞn
mʐt cô gái nhɤn ÿɉʚc vào thʔi ÿiɺm ÿó tɉɇng ʠng vʒi mʠc
lɉɇng ngày nay là 6.500 ÿô-la/năm. CŸng cô gái ÿó, nɶu bán
dâm sɴ nhɤn ÿɉʚc 25 ÿô-la mʎi tuɞn, theo thʔi giá hiɾn ÿɘi là
hɇn 25.000
ÿô-la/năm. Nhɉng ʝy ban các vɜn ÿɸ liên quan
ÿɶn Mɘi dâm cŸng biɶt rɨng mʠc giá 25 ÿô-la/tuɞn thɜp hɇn
rɜt nhiɸu so vʒi sʈ tiɸn thʨc tɶ mà gái bán dâm ʖ thành phʈ
Chicago kiɶm ÿɉʚc. Mʐt phʜ nʦ làm viɾc tɘi “nhʦng ngôi nhà
ÿô-la” (mʐt vài nhà thʌ thu phí rɜt ít, 50 cent; mʐt vài nhà
khác thu phí 5 hoɮc 10 ÿô-la) kiɶm ÿɉʚc trung bình là 70
ÿô-la/tuɞn, tính ra là 76.000 ÿô-la/nă
m nɶu ʖ thʔi hiɾ
n ÿɘi.
ʕ trung tâm cʞa khu Levee, ʖ vùng lân cɤn cʞa Bʔ Nam
nɇi nhʦng khu nhà thʌ nɨm san sát nhau, có mʐt nhà thʌ tên
là Câu lɘc bʐ Everleigh ÿɉʚc ʝy ban các vɜn ÿɸ liên quan ÿɶn
Mɘi dâm mô tɚ là “nhà chʠa nʌi tiɶng và xa hoa nhɜt nɉʒc.”
Khách hàng cʞa nhà thʌ này là nhʦng ông chʞ kinh doanh,
chính trʂ gia, vɤn ÿʐng viên thɺ thao, ngɉʔi nʌi tiɶng, thɤm chí
cɚ mʐt vài ngɉʔi nhiɾt tình v
ɤn ÿʐng phɚn ÿʈi ngh
ɸ mɘi dâm.
Nhân viên cʞa Câu lɘc bʐ Everleigh, ÿɉʚc biɶt ÿɶn vʒi tên gʄi
“nhʦng cô nàng bɉɇm bɉʒm”, không chʀ hɜp dɢn, nõn nà và
ÿáng tin cɤy, mà còn là nhʦng ngɉʔi khéo chuyɾn, hʄ có thɺ
trích ÿʄc thɇ cʌÿiɺn nɶu ÿiɸu ÿó cʠu vʒt tâm trɘng u uɜt cʞa
mʐt quý ông. Trong cuʈn sách Tʕi ác trong Thành phʍ Ngɣm,
tác giɚ Karen Abbott cho biɶt Everleigh còn cung cɜp thʠ tình

này Sudhir Venkatesk tìm hiɺu. Venkatesh, mʐt nhà xã hʐi
hʄc thuʐc Ĉɘi hʄc Columbia, New York, ÿã làm khóa luɤn tʈt
nghiɾp mɜy năm cuʈi ʖ Chicago, và hiɾn tɘi ông vɢn trʖ lɘi ÿó
ÿɺ tiɶp tʜc nghiên cʠu.
Lɞn ÿɞu ÿɶn Chicago, ông vɢn còn là mʐt thanh niên ngʔ
nghɾch, ÿɉʚc bao bʄc, hâm mʐ ban nhɘc Grateful Dead tʢ khi
còn là mʐt cɤu bé, bình yên lʒn lên ʖ California, háo h
ʠc tìm
hiɺu mʠc ÿʐ phân biɾt chʞng tʐc - ÿɮc biɾt là giʦa ngɉʔi da
trɦng và ngɉʔi da ÿen - ʖ khu vʨc này mɘnh ÿɶn mʠc nào bɨng
mʐt lòng nhiɾt thành hiɶm có. Không phɚi là ngɉʔi da ÿen,
Nhɉng nɶu bɦt giam nhʦng ngɉʔi cung ʠng hàng hóa, thì
sɴ xuɜt hiɾn hiɾn tɉʚng khan hiɶm, do ÿó hàng hóa chɦc chɦn
bʂÿɠy giá lên cao, ÿiɸu này thúc ÿɠy càng nhiɸu ngɉʔi cung
ʠ
ng hàng hóa nhɚy vào thʂ trɉʔng béo bʖ này. Lý do khiɶn
“Cuʐc chiɶn chʈng ma túy” ʖ Mʮ thɜt bɘi mʐt cách tɉɇng ÿʈi
chính là vì chính phʞ tɤp trung vào ngɉʔi bán, chʠ không phɚi
ngɉʔi mua. Trong khi rõ ràng sʈ lɉʚng ngɉʔi tiêu thʜ ma túy
ÿông hɇn sʈ lɉʚng ngɉʔi bán ma túy, thì có hɇn 90% thʔi gian
chɜp hành hình phɘt liên quan ÿɶn ma túy là dành cho nhʦng
kɲ buôn bán ma túy.
Tɘi sao ngɉʔi ta lɘi không ʞng hʐ
viɾc trʢng trʂ nhʦng
ngɉʔ
i tiêu thʜ các loɘi hàng cɜm? Có vɲ nhɉ không công bɨng
khi trʢng phɘt nhʦng ngɉʔi tiêu dùng “ÿáng thɉɇng”, vì bɚn
thân hʄ còn không ÿʞ bɚn lśnh ÿɺ thoát khʆi nhʦng cám dʎ tʐi
lʎi. Trong khi ÿó, nhʦng ngɉʔi cung ʠng hàng cɜm thì dɼ dàng
biɶn thành quʬ dʦ hɇn.

truyɸn hình vɾ tinh và máy rʤa bát. Ĉiɸu này chɪng có gì ngɘc
nhiên. Nhʦng ngɉʔi ÿang hi vʄng ÿɉʚc nhɤn trʚ cɜp có ÿʐng
cɇ chính ÿáng ÿɺ làm nhɉ vɤy, làm ra vɲ nghèo kh
ʌ hɇn so vʒ
i
tình trɘng thʨc. Nhɉng Martinelli và Parker còn khám phá ra
rɨng, nhʦng ʠng viên cʞa chɉɇng trình còn kê khai quá lên
mʐt sʈ tài sɚn: máy bɇm nɉʒc gia dʜng, hɾ thʈng nɉʒc sɘch,
bình gas và sàn bê tông. Tɘi sao nhʦng ngɉʔi xin trʚ cɜp lɘi kê
khʈng nhʦng tài sɚn thiɶt yɶu mà thʨc tɶ là hʄ không có?
Martinelli và Parker cho rɨng hành ÿʐng này thuʐc vɸ
phɘm trù xɜu hʌ. Ngay cɚ nhʦng ngɉʔi nghèo khʌ thʨc s
ʨ
cɞn ÿɶn ti
ɸn viɾn trʚ, thì hình nhɉ hʄ cŸng không muʈn thʢa
nhɤn vʒi nhân viên cʞa chɉɇng trình rɨng hʄ sʈng trên mʐt
sàn nhà bɠn thʀu hay mʐt căn nhà không có khu vɾ sinh.
Venkatesh biɶt rɨng nhʦng phɉɇng pháp khɚo sát truyɸn
thʈng không thɺ cho ra nhʦng kɶt quɚÿáng tin cɤy ÿʈi vʒi
mʐt chʞÿɸ nhɘy cɚm nhɉ mɘi dâm, nên ông ÿã cʈ gɦng thʤ
mʐt cách khác: ÿiɸu tra th
ʨc tɶ, thu thɤp thông tin tɘi hiɾn
cŸng chɪng phɚi hoàn toàn da trɦng (ông sinh ra ʖɛn Ĉʐ) là
mʐt ÿɮc ÿiɺm rɜt thuɤn lʚi cho công viɾc cʞa Venkatesh, nó
giúp ông né tránh ÿɉʚc “tên bay ÿɘn lɘc” trong cuʐc chiɶn giʦa
hai bên (mʐt bên là ngɉʔi da trɦng) và mʐt bên là khu Bʔ Nam
(khu ʖ cʞa ngɉʔi thuɞn da ÿen). Trɉʒc ÿó rɜt lâu, ông ÿã tʢng
gɦn bó vʒi mʐt nhóm côn ÿʊ bɚo kê cho mʐt khu vʨ
c và tiɸn
kiɶm ÿɉʚc chʞ yɶu tʢ nguʊn buôn bán cocain trái phép. (Vâng,

- Nɶu có thɺ xác ÿʂnh ÿɉʚc, liɾu khách hàng ÿã lɤp
gia ÿình chɉa; có công ăn viɾc làm không; có liên hɾ
vʒi băng ÿɚng nào không; có ʖ khu vʨc ÿèn ÿʆ bên
cɘnh không
- Liɾu gái mɘi dâm có ăn cɦp cʞa khách hàng không
- Khách hàng có gây phiɸn toái gì cho gái mɘi dâm không,
có ÿánh ÿɤp hay gì khác không
- Có phɚi lúc nào cŸng phɚi trɚ tiɸn cho gái mɘi dâm
không, hay là có lúc “miɼn phí”
Vɤy tɜt cɚ nhʦng dʦ liɾu cho chúng ta biɶt ÿiɸu gì?
Hãy bɦ
t ÿɞu bɨng tiɸn công. Dʦ liɾu thu thɤp ÿɉʚc cho biɶt
mʐt cô gái làng chɇi ÿiɺn hình ʖ Chicago làm viɾc 13 giʔ mʐt
tuɞn, tiɶp khách 10 lɞn và kiɶm ÿɉʚc khoɚng 27 ÿô-la mʎi giʔ.
Suy ra tiɸn công mʐt tuɞn kiɶm ÿɉʚc là 350 ÿô-la. Con sʈ này
tính cɚ 20 ÿô-la mà gái bán dâm ăn cɦp tʢ các khách hàng và
mʐt sʈ gái mɘi dâm chɜp nhɤn trɚ bɨng ma túy thay vì tiɸn
mɮt - thɉʔng là cocain ho
ɮc heroin, và thɉʔng là có khuyɶn
mɘi. Trong nghiên cʠu cʞa Venkatesh, 83% ÿʈi tɉʚng nghiɾn
ma túy.
CŸng giʈng LaSheena, rɜt nhiɸu gái bán dâm còn làm mʐt
công viɾc khác, và Venkatesh cŸng theo dõi các hoɘt ÿʐng này
nʦa. Tiɸn thu ÿɉʚc tʢ hoɘt ÿʐng bán dâm nhiɸu gɜp 4 lɞn so
vʒi nhʦng nghɸ khác mà hʄ làm. Nhìn qua thì tɉʖng nhɉ mʠc
tiɸn kiɶm ÿɉʚc do bán dâm là cao nhɉng thʨc ra là không khá
khɠm gì khi bɘn nhìn thɜy nhʦng mɮt trái cʞa nghɸ này. Trong
su
ʈt thʔi gian thʨc hiɾn nghiên cʠu, mʐt ÿʈi tɉʚng trong
nghiên cʠu cʞa Venkatesh bʂ mɦc vào khoɚng mʐt tá vʜ bɘo

- Khách mua dâm lɞn ÿɞu hay khách quen
52 |
SIÊU KINH TẾ HỌC HÀI HƯỚC TẠI SAO MỘT CÔ GÁI “BÁN HOA” LẠI GIỐNG MỘT CỬA HÀNG BÁN ĐỒ GIÁNG SINH?
| 53
ÿɘi hʄc, chɉa sɬn sàng ʌn ÿʂnh cuʐc sʈng, nhɉng lɘi có nhu
cɞu tình dʜc. ʕ nhʦng thɤp kʬ trɉʒc, mua dâm là mʐt sʨ lʨa
chʄn. Mɮc dù bɜt hʚp pháp, nhɉng cŸng không quá khó ÿɺ
tìm ÿɉʚc mʐt gái bán dâm, và nguy cɇ bʂ bɦt rɜt thɜp. Mɮc
dù trong ngɦn hɘn, phɚi mɜt mʐt khoɚn tiɸn tɉɇng ÿʈi lʒn ÿɺ
mua dâm nhɉng vɸ dài hɘn,
ÿó là mʐt lʨa chʄn tʈt vì khách
hàng không phɚi chʂu nhʦng nguy cɇ nhɉ có thai ngoài ý muʈn
hay hôn ɉʒc. Có ít nhɜt 20% ÿàn ông Mʮ sinh ra trong khoɚng
năm 1933 ÿɶn 1942 quan hɾ tình dʜc lɞn ÿɞu vʒi gái mɘi dâm.
Giʔ hãy tɉʖng tɉʚng cŸng thanh niên trɲÿó hai mɉɇi năm
sau. Sʨ thay ÿʌi trong quan niɾm tình dʜc giʔÿây ÿã cho cɤu
thanh niên ÿó cɇ hʐi ÿɺ quan hɾ tình dʜc mà không phɚi trɚ
tiɸn. Vào thɶ
hɾ cʞa cɤu ta, chʀ có 5% thanh niên quan hɾ tình
dʜc lɞn ÿɞu vʒi mʐt gái bán dâm.
Cɤu thanh niên ÿó và bɘn bè ÿʊng lʠa cŸng không phɚi giʦ
mình trɉʒc hôn nhân. Hɇn 70% ÿàn ông ʖ thɶ hɾÿó quan hɾ
tình dʜc trɉʒc hôn nhân, so vʒi 33% ʖ thɶ hɾ trɉʒc ÿó.
Quan hɾ tình dʜc trɉʒc hôn nhân là mʐt phɉɇng án thay
thɶ hʚp lý cho hoɘt ÿʐng mɘi dâm. Và bʖi nhu cɞu mua dâm
giɚm xuʈng, nên thù lao cho phʜ
nʦ làm nghɸ mɘi dâm cŸng
vì thɶ mà giɚm xuʈng theo.
Giɚ dʜ mɘi dâm là mʐt ngành công nghiɾp ÿiɺn hình, nó
chɦc chɦn cɞn thuê nhʦng ngɉʔi vɤn ÿʐng hành lang nhɨm

ó là bɜt cʠ phʜ nʦ nào sɬn lòng quan hɾ tình
dʜc vʒi ÿàn ông miɼn phí.
Trong nhʦng thɤp kʬ gɞn ÿây, hiɺu biɶt vɸ tình dʜc ÿã phát
triɺn cʖi mʖÿáng kɺ. Cʜm tʢ “tình dʜc phóng túng” không
hɸ xuɜt hiɾn trong thɶ kʬ trɉʒc (ÿɺ nói không có chuyɾn “bɘn
bè lʚi dʜng lɢn nhau”). Tình dʜc ngoài hôn nhân vào thʔi ÿó
cŸng khó ÿɉʚc chɜp nhɤn và chʂu nhi
ɸu ÿiɸu tiɶng hɇn rɜt
nhiɸu so vʒi thʔi hiɾn tɘi.
Hãy tɉʖng tɉʚng mʐt thanh niên trɲ, mʒi rʔi khʆi trɉʔng