Những ứng dụng của nguyên lý
Hardy-Weinberg

1. Xác định tần số của allele lặn
Trong trường hợp trội hoàn toàn, ta không thể phân biệt các thể dị hợp với
thể đồng hợp trội. Vì vậy, trên nguyên tắc, ta không thể tính được các tần số
allele. Tuy nhiên, có thể giả định các tần số kiểu gene ở dạng cân bằng, qua
đó tính được tần số allele lặn và dự đoán tần số của các kiểu gene trong quần
thể.
Chẳng hạn, bạch tạng (albinism) ở người là tính trạng lặn tương đối hiếm
gặp. Nếu như ký hiệu A cho allele xác định sắc tố bình thường và a cho allele
bạch tạng, kiểu gene của người bị bạch tạng là aa, trong khi những người
bình thường thì hoặc là AA hoặc là Aa. Giả sử trong một quần thể người tần
số của những người bị bạch tạng là 1/10.000. Theo nguyên lý H-W, tần số
của thể đồng hợp lặn là q
2
= 0,0001 nên q = = = 0,01. Do đó tần
số của allele A là: p = 1- 0,01 = 0,99 (vì p + q = 1). Từ đây xác định được tần
số của hai kiểu gene còn lại:
f(AA) = p
2
= (0,99)
2
= 0,9801 (hay ~98%)
f(Aa) = 2pq = 2(0,99)(0,01) = 0,0198 (hay ~ 2%)
Lưu ý trong trường hợp tần số allele lặn là rất thấp, nghĩa là kích thước mẫu
lớn, ta cần phải lấy số thập phân đầy đủ để đảm bảo chính xác cho các kết
quả tính toán sau cùng.
2. Xác định tần số của các "thể mang" (carrier)
Một điều lý thú của nguyên lý H-W là ở chỗ, các allele hiếm nói chung là các
allele lặn gây bệnh trong quần thể thường ẩn tàng trong các thể dị hợp (gọi là

trong số các thể bình thường (H’= 2q/1+q) đều xấp xỉ bằng 0,019. Như vậy
khoảng 2% số người bình thường là có mang mầm bệnh PKU. Các kết quả
này thật đáng ngạc nhiên: bằng cách nào các thể dị hợp về allele lặn lại phổ
biến đến như vậy, trong khi tần số bệnh thực tế là quá thấp!
Đến đây ta có thể khẳng định rằng: Nếu như ai đó có ý tưởng muốn loại bỏ
một allele lặn hiếm gây bệnh nào đó ra khỏi quần thể hòng “cải thiện chủng
tộc” chẳng hạn, quả là không tưởng! Thật vậy, nếu gọi t là số thế hệ cần thiết
để biến đổi tần số allele ban đầu là q
0
xuống còn q
t
ở thế hệ thứ t, ta có t =1/q
t
-1/q
0
. Giả sử q
0
= 0,01, muốn giảm xuống còn 0,001 phải cần tới 900 thế hệ;
tương tự, để giảm tần số xuống còn 0,0001 phải cần đến 9.900 thế hệ. Thử
tưởng tượng ở người một thế hệ trung bình là 30 năm, thời gian ấy lớn đến
dường nào (9.900 x 30 = 297.000 năm)!
3. Khảo sát trạng thái cân bằng của quần thể
Từ nguyên lý H-W và các hệ quả rút ra được ở trên cho phép ta vận dụng để
xác định xem cấu trúc di truyền của một quần thể có ở trạng thái cân bằng H-
W hay không.
Dưới đây chỉ lược trình vài phương pháp tổng quát đối với một quần thể ngẫu
phối (Hoàng Trọng Phán 2001), với các giả thiết và ký hiệu đã được đề cập.
Trước tiên, cần nắm vững nguyên tắc này trong suy luận: Theo nguyên lý H-
W, các tần số kiểu gene ở đời con được xác định nhờ tần số allele ở bố mẹ
chúng. Nếu quần thể ớ trạng thái cân bằng, tần số các allele sẽ như nhau ở cả

đương nhau. Nếu ta gọi tần số của các kiểu gene A
1
A
1
, A
1
A
2
và A
2
A
2
tương
ứng ở thế hệ thứ nhất là P
1
, H
1
và Q
1
và ở thế hệ thứ hai là P
2
, H
2
và Q
2
, lúc
đó: P
1
P
2

1
A
1
x A
1
A
2

A
1
A
1
x A
2
A
2

A
1
A
2
x A
1
A
2

A
1
A
2

2
)(q
2
)
2(p
2
)(q
2
)
H
2

(2pq)(2pq)
P
2
.N/2 p
2
.p
2
.N/2
2P.H.N/2
2(p
2
)(2pq)N/2
2P.Q.N/2
2(p
2
)(q
2
)N/2

2
.q
2
.N/2
Tổng 1
1
1
N/2
N/2
(5) Phương pháp “Khi-bình phương” (Chi-square method)
Khi so sánh giữa các số liệu quan sát và kỳ vọng thường có thể có sự sai lệch
không đáng kể hoặc đáng kể. Vì ranh giới phân định giữa chúng là không rõ
ràng khiến ta khó mà khẳng định quần thể ở trạng thái cân bằng hoặc không.
Trong trường hợp đó, ta phải sử dụng phương pháp c
2
(xem chương 1).
Ví dụ: Để khảo sát trạng thái cân bằng H-W, ta hãy xét quần thể người Mỹ da
trắng gốc Âu đã cho ở bảng 12.1. Từ số người mang các nhóm máu M, MN
vàN tương ứng là 1.787; 3.039; và 1.303 (với N = 6.129), ta tính được tần số
của các allele M và N là p và q như sau:
p

= 1.787 + 1/2(3.039) = 0,539
và q

= 1 - p

= 0,461.
Từ đây tính được tần số kỳ vọng của các kiểu gene:
MM p

2
bằng 3,84. Vì trị số thực tế là rất nhỏ so với trị số lý thuyết, chứng tỏ giữa
các số liệu quan sát và kỳ vọng hầu như trùng khớp nhau hoàn toàn; nghĩa là,
quần thể ở trạng thái cân bằng H-W.