nghiên cứu - trao đổi
28 - Tạp chí luật học

Về khái niệm hình sự hoá
các giao dịch dân sự, kinh tế

Đinh Mai Phơng *
Nguyễn Văn Cơng
iện nay, hiện tợng một số hành vi vi
phạm nghĩa vụ xác lập từ các giao dịch
dân sự, kinh tế không cấu thành tội phạm bị
khởi tố, điều tra, truy tố hoặc xét xử theo pháp
luật hình sự và tố tụng hình sự đang là vấn đề
bức xúc đợc d luận, giới nghiên cứu và các
nhà hoạt động thực tiễn đặc biệt quan tâm.
Tình trạng này không chỉ gây nhiều thiệt hại
trực tiếp đối với không ít ngời dân, các nhà
doanh nghiệp mà còn làm tổn hại môi trờng
đầu t, kinh doanh, gây mất niềm tin vào nền
công lí và nền t pháp. Thực tiễn ấy đòi hỏi
phải có sự quan tâm nghiên cứu, luận giải của
các nhà khoa học pháp lí để sớm có giải pháp
khắc phục.
Theo thống kê, trong năm 1998, chánh án,
phó chánh án TANDTC, viện trởng
VKSNDTC đ kháng nghị tất cả 279 vụ án
trong đó có 48 vụ án về các tội lừa đảo, lạm
dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản hoặc sử dụng
trái phép tài sản XHCN. UBTP TANDTC và

(2)
Cũng theo Báo cáo này, có 115
ngời bị khởi tố, điều tra, truy tố và đa ra xét
xử sau đó toà án đ tuyên bị cáo không phạm
tội (trong đó có 59 ngời do toà án cấp sơ thẩm
tuyên án và 56 ngời do toà án cấp phúc thẩm
tuyên án không phạm tội).
Để đặt tên cho hiện tợng kể trên, trên báo
chí, công luận và một số nhà nghiên cứu đ
xuất hiện một số cách gọi tơng đối phổ biến
nh hình sự hoá các quan hệ dân sự, kinh tế,
hình sự hoá các giao dịch dân sự, kinh tế,
hình sự hoá các tranh chấp dân sự, kinh tế
(3)

H

* Viện nghiên cứu khoa học pháp lí - Bộ t pháp nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 29

(xin gọi chung là "hình sự hoá các giao dịch
dân sự, kinh tế")
Cho đến nay, vẫn còn nhiều ý kiến khác
nhau về việc có nên hay không nên sử dụng
cụm từ này đồng thời cũng có nhiều ý kiến
khác nhau về cách hiểu của cụm từ này. Đáng
lu ý có quan điểm cho rằng cách dùng cụm

(4)

Xuất phát từ cơ sở đó thì rõ ràng việc giải
thích cụm từ hình sự hoá các giao dịch dân
sự, kinh tế hoặc hình sự hoá các quan hệ
dân sự, kinh tế bằng cách tổng hợp nghĩa của
các cụm từ thành phần sẽ trở nên có vấn đề.
Khi đó cụm từ "hình sự hoá các giao dịch dân
sự, kinh tế" sẽ không thể có nội hàm phản ánh
hiện tợng áp dụng pháp luật oan sai trong
việc xử lí các vi phạm nghĩa vụ phát sinh từ
giao dịch dân sự, kinh tế. Đây cũng chính là lí
do cơ bản để không ít nhà nghiên cứu phản
đối việc sử dụng cụm từ "hình sự hoá các giao
dịch dân sự, kinh tế" để phản ánh hiện tợng
xử lí oan sai các vi phạm nghĩa vụ trong giao
dịch dân sự, kinh tế bằng pháp luật hình sự.
Tuy nhiên, phải khẳng định rằng, cụm từ
hình sự hoá các giao dịch dân sự, kinh tế
hoặc hình sự hoá các quan hệ dân sự, kinh
tế xuất hiện khá độc lập với bản thân cụm từ
hình sự hoá của khoa học luật hình sự
truyền thống. Cách hiểu về hình sự hoá
trong cụm từ hình sự hoá các giao dịch dân
sự - kinh tế đợc sử dụng nhiều trên báo chí
và trong nhiều bài viết của một số nhà nghiên
cứu trong một vài năm gần đây không có nội
hàm nh khái niệm hình sự hoá vừa phân
tích ở trên. Thay vào đó khi đợc sử dụng để
mô tả hiện tợng oan sai trong tố tụng, mô tả

đều đ thống nhất về cách hiểu cụm từ này.
Trong thực tế, có ý kiến cho rằng hình sự hoá
các giao dịch dân sự, kinh tế là việc xử lí các
hành vi vi phạm pháp luật dân sự, kinh tế cha
cấu thành tội phạm bằng biện pháp hình sự.
Có ý kiến chỉ bó hẹp việc xử lí các hành vi vi
phạm nghĩa vụ thanh toán, trả tài sản trong
các hợp đồng kinh tế dân sự bằng con đờng
hình sự mới là hình sự hoá. Có quan điểm cho
rằng hình sự hoá các giao dịch dân sự, kinh tế
xảy ra không chỉ trong quá trình áp dụng pháp
luật mà cả trong quá trình xây dựng pháp luật.
Qua các diễn đàn, hội thảo về chống hình sự
hoá các giao dịch dân sự, kinh tế vừa qua,
chúng tôi thấy hầu hết các nhà nghiên cứu đều
tán đồng một số điểm sau đây trong nội hàm
của cụm từ (khái niệm) hình sự hoá các giao
dịch dân sự, kinh tế:
- Hình sự hoá các giao dịch dân sự, kinh tế
là hiện tợng đợc đặc biệt lu ý trong một
vài năm gần đây khi mà quá trình chuyển đổi
kinh tế diễn ra ngày một mạnh mẽ.
- Hình sự hoá các giao dịch dân sự, kinh tế
là sự sai lầm trong việc áp dụng pháp luật hình
sự.
- Sự sai lầm kể trên có thể là do cơ quan tố
tụng cha điều tra đầy đủ, khách quan, nôn
nóng trong khi giải quyết hoặc cũng có thể do
một số cán bộ biến chất trong các cơ quan tố
tụng cố ý hình sự hoá để trục lợi.


nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 31

tố, điều tra, truy tố (tức là áp dụng pháp luật
hình sự, áp dụng pháp luật tố tụng hình sự)
ngay cả đối với hành vi cha phạm tội (cha
đủ cấu thành tội phạm quy định trong Bộ luật
hình sự). Cách hiểu về hình sự hoá các giao
dịch dân sự, kinh tế kể trên cũng ám chỉ rằng
hình sự hoá các giao dịch dân sự, kinh tế là sự
can thiệp trái pháp luật của các cơ quan tố
tụng vào sự vận động bình thờng của các
giao dịch dân sự, kinh tế, do đó xâm hại tới
các quan hệ dân sự, kinh tế. Vì thế, chống
hình sự hoá các giao dịch dân sự, kinh tế cũng
là một trong những biện pháp bảo vệ các giao
dịch dân sự, kinh tế, làm lành mạnh môi
trờng kinh doanh, góp phần làm giảm rủi ro
trong môi trờng kinh doanh vốn đầy thách
thức của các nhà doanh nghiệp.
Nh vậy, có thể khẳng định rằng, không
nên coi việc sử dụng cụm từ hình sự hoá các
giao dịch dân sự, kinh tế là không có tính
khoa học, không có giá trị thực tiễn mà thay
vào đó, chúng ta cần thống nhất về cơ bản
cách hiểu về cụm từ này, nhận diện thực trạng
của hiện tợng, phân tích nguyên nhân và đề
ra hệ thống giải pháp hợp lí để sớm khắc phục
hiện tợng kể trên./.

của Nhà nớc trong xử lí các tội xâm phạm
quyền tự do, dân chủ của công dân mà còn
góp phần loại trừ những điều kiện phạm tội
nhằm phòng ngừa và chống tội phạm có hiệu
quả hơn.
6.3. BLHS năm 1999 bỏ hình phạt bổ sung
cấm đảm nhiệm chức vụ đối với tội tội buộc
ngời lao động, cán bộ, công chức thôi việc
trái pháp luật. Về điểm này, theo chúng tôi
đây là thiếu sót của nhà làm luật, bởi lẽ, áp
dụng hình phạt bổ sung cấm đảm nhiệm chức
vụ đối với tội phạm này là cần thiết, góp phần
hỗ trợ hình phạt chính để đạt mục đích
phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung.
X hội ta đang trong quá trình chuyển đổi
mang tính cách mạng định hớng x hội chủ
nghĩa, xây dựng nhà nớc pháp quyền của
dân, do dân và vì dân với mục tiêu dân giàu,
nớc mạnh, x hội công bằng, dân chủ, văn
minh. Những thay đổi cơ bản trong BLHS
năm 1999, đặc biệt những thay đổi tại chơng
các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của
công dân đ đáp ứng đợc những đòi hỏi cấp
thiết của x hội nhằm bảo vệ có hiệu quả hơn
các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân./.