Nhà Gươl - Biểu tượng văn
hóa Cơ tu

Nhà Gươl là nơi hội tụ tinh hoa trong văn hóa và kiến trúc và xứng đáng là một tác
phẩm nghệ thuật tạo hình đặc sắc mang "linh hồn" của người Cơ tu.
Nhà Gươl- biểu tượng văn hóa CƠ tu (hình
Internet)
Gươl, tiếng Cơ tu có nghĩa là công cộng - cộng đồng. Với người Cơ tu, Gươl là
loại hình kiến trúc độc đáo truyền thống và có vai trò quan trọng trong cuộc sống
của họ.
Gươl là nơi để Hội đồng già làng (Tacooh pươl) họp bàn và phán quyết những vấn
đề hệ trọng mang tính sống còn của cộng đồng nơi để tổ chức nhiều lễ hội truyền
thống của buôn làng như: Lễ ăn mừng lúa mới (Cha ha roo tơmêê), Lễ ăn thề kết
nghĩa anh em giữa hai làng người Cà Tu (Pơ-ngoót); Lễ ăn mừng được mùa (Bhuối
aví) Vì thế, dù giàu hay nghèo, muốn giữ được truyền thống thì trong bản phải có
Gươl. Nhà Gươl được coi là nơi tôn kính, chốn linh thiêng thờ các vị thần linh dân
gian, ông bà tổ tiên và nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Cơtu.

Toàn cảnh ngôi nhà Gươl của người dân tộc Cơ tu
Nhà Gươl không chỉ là sản phẩm của một cá nhân mà là kết quả của sự chung tay
góp sức của tất cả gười dân trong làng. Dưới những bàn tay khéo léo của những
người thợ giỏi nhất, nhà gươl nổi bật được cái vẻ bề thế nhưng rất tự nhiên, hội tụ
được tinh hoa kiến trúc từ bao đời. Để rồi, qua bao đời, nó trở thành niềm tự hào
của người Cơ tu.
Theo phong tục xưa, sau khi đã chọn được đất làm nền thì người Cơtu tổ chức lễ
dựng nhà Gươl. Lễ này được tổ chức vào sáng sớm khi Mặt trời vừa mọc ở hướng
Đông. Đầu tiên là dựng cây cột cái, khi cột này được dựng ngay ngắn, già làng lấy
một ít nước đổ vào cây cột cái đó như cầu mong thần linh phù hộ cho dân làng
khoẻ mạnh, sống hoà thuận, đoàn kết, hạnh phúc, thương yêu nhau…

trung vào một cây cột "bố" được chôn rất sâu chính giữa lòng nhà kéo dài lên đỉnh
nóc liên kết toàn bộ hệ thống dầm, xà và đòn nóc tạo thành một cái ô khổng lồ.
Đối xứng qua cột trung tâm là những "cột mẹ", số cột gấp đôi số gian của một nhà
gươl. Các cột này liên kết với nhau thông qua hệ thống dầm, xà tạo nên một bộ
khung hết sức vững chãi. Ở hai đầu hồi, các vách ngăn được làm bằng ván dày
hoặc vỏ cây vừa bền, vừa chắc, vừa có tác dụng như một lớp cách nhiệt, đây là tấm
lá chắn cho các chiến binh Cơ tu phòng chống thú dữ và kẻ thù nơi khác đến.
Với độ dốc lớn nhưng hệ thống đòn mái chỉ có 1 điểm tì duy nhất lên bộ khung và
liên kết từng đôi một tại đỉnh nóc, nhưng không vì thế mà mái nhà gươl lại kém
chịu lực, bởi toàn bộ đòn mái đã được 2 cây đòn nóc ép chặt. Loại kết cấu 2 đòn
nóc này chưa hề thấy ở các kiến trúc gỗ khác trên đất nước ta. Vì thế, nhà gươl rất
thoáng, sâu.
Yếu tố nổi bật là các thành phần trang trí hoa văn hình kỉ hà, hết sức tinh tế. Gồm
các loại hình tam giác, hình tròn, hình ô trám, đường gấp khúc được sắp xếp rất
logic, tạo nên các dải trang trí nối tiếp theo những motip thống nhất từ trong ra
ngoài.
Phía trên hai đầu nhà Gươl thường được chạm, khắc hình gà trống hoặc hai đầu
trâu nhô sừng lên đối diện. Bên trong được chạm các hình ảnh rất độc đáo, mang
những nét văn hóa riêng của người Cơtu, như: hình ảnh các chàng trai, thiếu nữ
Cơtu múa cồng chiêng, săn bắt thú rừng
Có thể nhận ra điêu khắc nhà Gươl của người Cơ tu gắn với linh hồn của mỗi thôn,
làng. Chính vì thế, người Cơ tu tin rằng chính linh hồn của làng đã tạo nên linh hồn
cho các tác phẩm điêu khắc. Đây cũng là chốn linh thiêng, mọi người phải tôn
kính.