ÁM ẢNH HÌNH ẢNH – ÁM ẢNH ÂM THANH
Phạm Thị Phương
TÓM TẮT:
Dựa vào đặc tính “chất nhạc bên trong” và một số thủ pháp khác của thơ ca hiện đại, bài
viết là một thử nghiệm tiếp cận với thi phẩm Đàn ghi-ta của Lor-ca của nhà thơ Thanh Thảo –
tác phẩm mới được đưa vào giảng dạy chính thức trong SGK Ngữ văn của bậc THPT.
Bài viết tập trung phân tích khả năng nhập cảm sâu sắc của chủ thể (tác giả Thanh Thảo)
vào thế giới nghệ thuật thơ ca và tâm hồn khách thể (đối tượng – Lor-ca), cho thấy chất nhạc
bên trong của khúc tưởng mộ này đã chuyển tải được cả âm thanh lẫn màu sắc, hình khối –
một chất nhạc bề sâu của cảm xúc, tràn ra ngoài con chữ, - thể hiện những suy nghiệm thâm
trầm về bi kịch và sự bất tử của một cuộc đời tận hiến cho cái đẹp.
Cùng với việc áp dụng lí luận tiếp nhận trong đọc - hiểu văn bản, hướng tiếp cận này sẽ gợi
ý để giáo viên và học sinh dạy và học bài thơ của Thanh Thảo hiệu quả hơn.
1. Nỗi đau Tây Ban Nha
Đã nhiều thập kỉ trôi qua, với vết đau hàng ngày bật máu, Tây Ban Nha vẫn không
nguôi khóc thương đứa con trai tài hoa bạc mệnh của mình: chàng thi sĩ Gac-xi-a Lor-
ca với cây đàn ghi-ta mang điệu hồn xứ sở An-đa-lu-xi-a. Trong cái chết oan khốc ấy
Tây Ban Nha mất mát quá nhiều: ca sĩ trác tuyệt của những khúc hát đồng quê đẫm
màu sắc dân gian phương Đông, nhà tiên phong chủ nghĩa của thơ ca hiện đại pha sắc
phương Tây, bậc cách tân của sân khấu truyền thống Tây Ban Nha, họa sĩ đa tình đa
tài… – dường như mọi loại hình nghệ thuật cổ điển và hiện đại đạt tới độ kinh điển đã
kết tụ ở người nghệ sĩ chỉ kịp tới trần gian 38 năm. Có những cuộc đời mang sứ mạng
thật cao cả và dài lâu mà số mạng lại thật trớ trêu ngắn ngủi với “đường chỉ tay đã
đứt”. Lịch sử Tây Ban Nha quyết định lựa chọn F. G. Lor-ca để trao sứ mệnh thiêng
liêng: tiếp nối truyền thống rạng ngời của M. Xéc-van-tec, F. Quê-vec, L. Vê-ga, tổng
kết, phát triển và cách tân nghệ thuật nước nhà, có ngờ đâu thời đại tàn khốc đã ra lời
phán quyết bắt chàng là con người vắn số. Và Tây Ban Nha giờ đây vẫn hàng ngày
ngồi trước bậc thềm thế kỉ mới mà ngoảnh mặt về phía bờ vực Vi-dơ-na
1
thương khóc
cho nỗi đau mất mát khôn cùng của mình.

Buổi sáng
vỡ bình yên.
Ghi ta
bần bật khóc.
Không thể nào
dập tắt,
không thể nào
bắt im
(Cây đàn ghi ta – Hồng Thanh Quang dịch)
là hoá thân của sức mạnh nghệ thuật:
Ôi ghi ta
trái tim người tử thương
dưới năm đầu kiếm sắc
(Cây đàn ghi ta)
Như tiên đoán số phận, thi sĩ nhiều lần nói đến cái chết trẻ của mình, của kị sĩ “đi
qua đồng, đi qua gió” giữa một không gian tráng lệ sắc màu tử thần “Con ngựa đen,
2
Đề từ bài thơ Đàn ghi-ta của Lor-ca (Thanh Thảo) là câu đầu bài thơ Ghi nhớ, rút trong tập Thơ
của khúc ca Giôn-đô (Lor-ca).
vầng trăng đỏ/ Cái chết rình rập ta nơi đó”; nhưng dẫu bất trắc có ập xuống bất ngờ,
Lor-ca đã có di chúc đề sẵn: “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghi ta” như lời
khẳng định sứ mệnh của mình là trong thi ca. Không phải ngẫu nhiên mà chàng thi sĩ
với cây ghi ta trở thành hình ảnh trung tâm, xuyên suốt bài thơ của Thanh Thảo, thu
hút người đọc đến thế. Hình ảnh ấy hiện lên trong khung nền của xứ sở các đấu sĩ bò
tót can trường và bi tráng “áo choàng đỏ gắt”, của làn điệu dân ca ba-la-đa cổ xưa hát
khúc ca đắng tràn dòng lệ mặn về biển khơi “môi đầy bọt sóng/ xanh thắm hàm răng”,
của kiếp nghệ sĩ đi rong “hát nghêu ngao” như “người mộng du” với “vầng trăng
chếnh choáng” trên con đường lang thang đi về “miền đơn độc”, về dòng sông có cô
gái di-gan với lá bùa huyền bí. Người nghệ sĩ ấy đi ngang qua cuộc đời, gảy khúc đàn
“lá xanh biết mấy” (gợi nhớ Bài ca mộng du của Lor-ca: “Xanh gió, xanh cành/ Con

bị bạo lực đập vỡ nát, nhưng linh hồn và “tiếng đàn” của chàng không ai chôn cất,
muôn đời sẽ hiển hiện, sẽ âm vang, sẽ lan xa, như sức sống mãnh liệt của cây cỏ đơn
sơ mà kiên cường. Khi sống, Lor-ca là ca sĩ “đi lang thang về miền đơn độc”, rong
ruổi khắp miền đồng quê, núi đồi Gra-na-đa hát về niềm vui nỗi buồn của nhân dân
mình; chết đi, tiếng hát được trả về chính nơi nó ra đi, vậy còn gì phù hợp hơn khi để
cho tiếng hát đi hoang ấy hoá thân vào“cỏ mọc hoang” – biểu tượng của thiên nhiên,
những gì thiên nhiên nhất. Đó cũng là tâm nguyện của chính ca sĩ cả đời sống giữa
thiên nhiên, từng nguyện cầu được thiên nhiên bao bọc khi chết:
Khi ta chết
hãy chôn ta với cây đàn ghi-ta
trong cát.
Khi ta chết,
chết giữa bạt ngàn rừng cam
và thơm ngát đồng cỏ.
Khi ta chết
hãy chôn ta
trên một con quay gió.
(Ghi nhớ – Nguyễn Trung Đức dịch)
Từ sâu của đáy giếng, độ “rộng vô cùng” của dòng sông được mở ra, tưởng như sự
ngắt mạch, chắp hình, nhưng thực ra các hình ảnh được liên kết trong một mạch ngầm
suy tư, triết luận. Dòng sông bỗng hiện lên trong thơ Thanh Thảo gợi về một dòng
sông cuộc đời mà Lor-ca từng ngồi bên này bờ :
Tôi ngồi bên bờ sông
Khổ đau như dòng nước
Trôi, trôi mãi không ngừng,
Muôn đời không dừng bước.
(Những khúc ca – Hồng Thanh Quang dịch)
Cây đàn theo Lor-ca suốt chặng đường ngao du trên cõi trần giờ trở thành quan tài
“màu bạc”, thành con thuyền đưa chàng “sang ngang” qua “dòng sông rộng vô cùng”
nơi chàng ném “lá bùa” hết màu nhiệm để về bờ bên kia – bờ của cõi vĩnh hằng. Từ

đàn ghi ta đã chuyển tải hộ Lor-ca đến độc giả Việt Nam những âm điệu của đàn khúc
ghi ta, hay đến mức ta không còn cần để ý đến ý nghĩa của ngôn từ nữa mà vẫn thấy
hiểu hết những gì thi sĩ Tây Ban Nha gửi gắm. Vì lòng yêu Lor-ca, ám ảnh và đắm say
những nốt nhạc được tỉa bằng ghi ta “bần bật khóc” nên tác giả bài thơ Đàn ghi ta
của Lor-ca cũng bất giác cất lời cảm xúc về chàng bằng chính nhạc điệu của chàng.
Bài thơ của Thanh Thảo là sự kiên kết của chuỗi dòng cảm xúc không ngừng lại
được bởi dấu ngắt câu, gồm nhiều âm vực, lúc thư duỗi như cung đàn luyến láy với
với âm thanh mô phỏng tiếng đàn, với những từ láy, (li-la li-la li-la/ đi lang thang về
miền đơn độc/ với vầng trăng chếnh choáng/ trên yên ngựa mỏi mòn), lúc đầy tiết tấu
gắt, ngắn, mạnh (Tây Ban Nha/ hát nghêu ngao/ bỗng kinh hoàng/ áo choàng bê bết
đỏ), rồi xen vào tiết tấu ấy là sự ngân dài một nốt trầm (Lor-ca bị điệu về bãi bắn/
chàng đi như người mộng du). Nốt trầm chưa dịp dứt độ ngân sâu lắng của mình thì
một loạt các âm thanh trào dâng lên, biểu thị bằng độ nhấn những từ “tiếng” (tiếng ghi
ta nâu/ bầu trời cô gái ấy/ tiếng ghi ta lá xanh biết mấy/ tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ
tan/ tiếng ghi ta ròng ròng/ máu chảy). Những “tiếng” của âm thanh chở tải hình ảnh,
mở rộng trường nghĩa của âm thanh – âm thanh của khúc đàn say mê xưa và âm thanh
của phút kinh hoàng hiện tại, âm thanh của tình yêu, của cái đẹp và âm thanh của cái
chết, nỗi đau. Tất cả các cung bậc ấy là chất nhạc bên trong của cảm xúc, tràn ra ngoài
con chữ.
3
Ba-la-đa: tên gọi một làn điệu dân ca có nguồn gốc từ Bắc Tây Ban Nha, gồm nhạc và lời rất trữ tình
dùng để nói về những sự kiện xa xưa và huyền bí, được mở đầu và kết thúc bằng cùng một khổ thơ hay
một câu thơ.
Cấu tứ của bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca gợi sự liên tưởng đến thể thơ tự do mà
Lor-ca yêu thích và thể hiện rất thành công, nó còn mang dáng dấp khúc ba-la-đa nơi
quê hương Lor-ca: giàu chất tâm tình và triết lí, gắn kết câu chuyện xa xưa với cảm
xúc hôm nay, được mở đầu và kết thúc bởi cùng âm thanh luyến láy mô phỏng tiếng
đàn, làm cho bài thơ vừa như có cấu trúc vòng tròn, vừa như mở ra tiếng ngân nga,
ngân nga, vừa như sự hồi tưởng, liên tưởng của điệp khúc ngân trong đầu độc giả.
Lor-ca chấp nhận “ném trái tim mình/ vào lặng yên bất chợt”, nhưng tiếng hát không