TRƯỜNG ðẠI HỌC KHOA HỌC HUẾ
KHOA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN PGS.TSKH NGUYỄN CÁT HỒ
TS. NGUYỄN CÔNG HÀO

Giáo trình

LOGIC MỜ VÀ ỨNG DỤNG

( Dành cho học viên cao học )







∉
∈
=
Axkhi
Axkhi
x
A
0
1
)(
λ

Mặc dù
λ
A
và A là hai ñối tượng toán học hoàn toàn khác nhau, nhưng
chúng ñều biểu diễn cùng một khái niệm về tập hợp: x ∈ A khi và chỉ khi
λ
A
(x) = 1, hay x thuộc vào tập A với “ñộ thuộc vào” bằng 1. Vì vậy, hàm
λ
A

ñược gọi là hàm ñặc trưng của tập A. Như vậy tập hợp A có thể ñược biểu thị

biểu diễn ngữ nghĩa của khái niệm mờ, chẳng hạn, về lứa tuổi “trẻ”. Giả sử
tuổi của con người nằm trong khoảng U = [0, 120] tính theo năm. Theo ý
tưởng của Zadeh, khái niệm trẻ có thể biểu thị bằng một tập hợp như sau: Xét
một tập hợp A
trẻ
những người ñược xem là trẻ. Vậy, một câu hỏi là “Một
người x có tuổi là n ñược hiểu là thuộc tập A
trẻ
như thế nào?” Một cách chủ
quan, chúng ta có thể hiểu những người có tuổi từ 1 – 25 chắc chắn sẽ thuộc
vào tập hợp A
trẻ
, tức là với ñộ thuộc bằng 1; Nhưng một người có tuổi 30 có lẽ
chỉ thuộc vào tập A
trẻ
với ñộ thuộc 0,6 còn người có tuổi 50 sẽ thuộc vào tập
này với ñộ thuộc 0,0 … Với ý tưởng ñó, ngữ nghĩa của khái niệm trẻ sẽ ñược
biểu diễn bằng một hàm số
µ
trẻ
: U → [0, 1], một dạng khái quát trực tiếp từ
khái niệm hàm ñặc trưng
λ
A
của một tập hợp kinh ñiển A ñã ñề cập ở trên.

Một câu hỏi tự nhiên xuất hiện là tại sao người có tuổi 30 có lẽ chỉ
thuộc vào tập A
trẻ
với ñộ thuộc 0,6 mà không phải là 0,65? Trong lý thuyết tập

Biến u lấy giá trị trong U ñược gọi là biến cơ sở và vì vậy tập U còn
ñược gọi là tập tham chiếu hay miền cơ sở. Hàm
~
A
µ
: U → [0, 1] ñược gọi
là hàm thuộc (membership function) và giá trị
)(
~
u
A
µ
tại u ñược gọi là ñộ
7
thuộc của phần tử u thuộc về tập hợp mờ A
∼
. Nếu không gây nhầm lẫn, hàm
thuộc
~
A
µ
cũng ñược ký hiệu là A
∼
(.), nếu biến cơ sở u không biểu thị hiển,
hay A
∼
(u), nếu biến u xuất hiện hiển.
Lưu ý rằng vế phải của ñịnh nghĩa A
∼
là một tập kinh ñiển và do ñó

A
∼
(u
2
)/u
2
+ +
µ
A
∼
(u
n
)/u
n
hay A
∼
=
∑
≤≤ ni
ii
A
uu
1
/)(
~
µ

Trong trường hợp này tập mờ ñược gọi là tập mờ rời rạc (discrete fuzzy
set).
Trong trường hợp U là vô hạn ñếm ñược, U = {u

thường. Tuy nhiên cách biểu diễn như vậy sẽ rất tiện dụng khi ñịnh nghĩa và
thao tác các phép tính trên các tập mờ sau này.

Ví dụ 1.1. Xét tập U gồm 5 người là x
1
, x
2
,….x
5
tương ứng có tuổi là 10, 15,
50, 55, 70 và A
∼
là tập hợp các người “Trẻ”. Khi ñó ta có thể xây dựng hàm
thuộc như sau:
8
µ
Trẻ
(10) = 0.95,
µ
Trẻ
(15) = 0.75,
µ
Trẻ
(50) = 0.35,
µ
Trẻ
(55) = 0.30,
µ
Trẻ
(70) =

1
0
)(
~
cd
xd
ab
ax
x
A
µ1.1.2. Tập lát cắt của tập mờ

Ở trên chúng ta thấy khai niệm tập mờ là một sự khái quát trực tiếp,
ñẹp ñẽ của khái niệm tập kinh ñiển. ðiều này cho phép hy vọng nó sẽ ñặt cơ
sở cho mối liên hệ chặt chẽ giữa hai khái niệm tập hợp này. ðể dẫn ñến việc
nghiên cứu ñó, trước hết chúng ta ñưa ra khái niệm tập lát cắt
α
của một tập
mờ.
ðịnh nghĩa 1.3. Cho một tập mờ A
~
trên tập vũ trụ U và
α
∈ [0, 1]. Tập lát
cắt
α
(hoặc

A
= {u ∈ U :
αµ
>)(
~
u
A
}).
Như vậy, mỗi tập mờ A
~
sẽ cảm sinh một họ các tập kinh ñiển, ta có
ánh xạ h : A
~
∈ F(U) → {
~
α
A
∈ P(U): 0 ≤
α
≤ 1} (1*)
ðể ñơn giản ký hiệu, ta viết họ các tập kinh ñiển như vậy bằng h(A
~
) =
{
~
α
A
: 0 ≤
α
≤ 1}, A

β
, thì
~
α
A
⊇
~
β
A
;
nếu x
≤
a
nếu a < x < b
nếu b ≤ x ≤ c
nếu c < x < d
nếu x
≥
d
9
(ii) Nếu A
~
≠ B
~
thì {
~
α
A
: 0 ≤
α

0
∈ U sao cho A
∼
(u
0
) > B
∼
(u
0
). Chọn
α
∈ [0, 1] sao cho A
∼
(u
0
)
>
α
> B
∼
(u
0
). ðiều này khẳng ñịnh u
0
∈
~
α
A
nhưng u
0

thì {
~
α
A
: 0 ≤
α
≤ 1} = {
~
α
B
: 0 ≤
α
≤ 1}. Như
vậy ta ñã chứng tỏ rẳng ánh xạ h là song ánh.

1.1.3. Một số khái niệm ñặc trưng của tập mờ

ðịnh nghĩa 1.4. (i) Giá của tập mờ: Giá của tập mờ A
~
, ký hiệu là
Support(A
~
), là tập con của U trên ñó
)(
~
u
A
µ
≠ 0, Support(A
~

) = 1. Trái lại, tập mờ ñược gọi là dưới chuẩn (subnormal).
(iv) Lõi của tập mờ: Lõi của tập mờ A
~
, ký hiệu là Core(A
~
), là một tập
con của U ñược xác ñịnh như sau:
Core(A
~
) = {u ∈ U:
)(
~
u
A
µ
= hight(A
~
)}.

Bây giờ chúng ta sẽ lấy một số ví dụ về việc biểu diễn ngữ nghĩa của
các khái niệm mờ thuộc các lĩnh vực khác nhau bằng tập mờ.

Ví dụ 1.2. Giả sử U là tập vũ trụ về số ño nhiệt ñộ thời tiết, chẳng hạn U = [0,
50] tính theo thang ñộ C. Chúng ta sẽ xác ñịnh tập mờ biểu thị khái niệm mờ
thời tiết NÓNG và LẠNH. Trong ví dụ này ta sử dụng một hàm số mẫu, gọi là
S-hàm vì ñồ thị của nó có hình chữ S. Chúng ta ký hiệu hàm này là S(u, a, b,
10
c), trong ñó a, b và c là những tham số. Nó là hàm từng khúc bậc 2 và ñược
ñịnh nghĩa như sau:
S(u, a, b, c) = 0 ñối với u ≤ a

(u) = S(u, 15, 25, 35) là khái niệm thời tiết NÓNG của
người Lạng Sơn ở cực Bắc nước ta, còn hàm thuộc
µ
B~
(u) = S(u, 25, 35, 45) là
khái niệm NÓNG của người Sài Gòn (xem Hình 1.1).
Với hai tập mờ này ta có: Support(A
~
) = [15, 50], Support(B
~
) = [25,
50], Hight(A
~
) = Hight(B
~
) = 1, Core(A
~
) = [35, 50] và Core(B
~
) = [45, 50].
Hàm thuộc biểu thị khái niệm mờ LẠNH ñược xác ñịnh qua hàm thuộc
NÓNG bằng biểu thức sau:

µ
A’~
(u) = 1 −
µ
A~
(u) và
µ

(u) = exp (− ((u − 24)/10)
2
)
1,0
0
50 45 35 25 15
Hình 1.1:
Hàm thuộc của tập mờ

NÓNG
và LẠNH
µ
µµ
µ
A~
(u)
µ
µµ
µ
B~
(u)

µ
B’~
(
u
)

µ
µµ

= 0,1/4 + 0,2/5 + 0,4/6 + 0,7/7 + 0,9/8 + 1,0/9 +1,0/10 (2*)

ở ñây các giá trị của miền U không có mặt trong biểu thức (2*) có nghĩa ñộ
thuộc của chúng vào tập mờ G
~
là bằng 0,0.
Trong trường hợp tập mờ rời rạc ta có thể biểu diễn tập mờ bằng một
bảng. Chẳng hạn, ñối với tập mờ G
~
ở trên ta có bảng như sau:

Bảng 1.1:
Tập mờ

G
~

U
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
G
~
0,0 0,0 0,0 0,1 0,3 0,5 0,7 0,9 1,0 1,0

Ví dụ 1.5. Trong ví dụ này chúng ta sẽ xây dựng tập mờ biểu thị ngữ nghĩa
của khái niệm GIÀ và TRẺ của thuộc tính lứa tuổi.

Giả sử tập vũ trụ chỉ tuổi tính theo ñơn vị năm là U = {u : 0 ≤ u ≤ 120},
chẳng hạn tuổi của x là 8,37 năm. Khi ñó khái niệm GIÀ có thể ñược biểu thị
bằng tập mờ với hàm thuộc như sau:


(u) =
∫
−
−






−
+−
120
0
1
2
/}}
6
60
1{1{ u
u

Cần nhấn mạnh một lần nữa rằng ñây là công thức hình thức biểu diễn
các tập mờ. Dấu tích phân chỉ có nghĩa miền xác ñịnh U của hàm thuộc là vô
hạn continuum, tập hợp có lực lượng tương ñương với ñoạn [0, 1].

Ví dụ 1.6. Tập rời rạc trên miền phi số: Trong thực tế ứng dụng người ta cũng
hay sử dụng tập mờ trên miền phi số, chẳng hạn, miền giá trị ngôn ngữ. Ví dụ,
ta xét biến ngôn ngữ NHIỆT ðỘ có thể xem như xác ñịnh trên miền 3 giá trị
ngôn ngữ U = {Thấp, Trung-bình, Cao}. Khi ñó, một tập mờ rời rạc T

là một tập mờ trên U
(i) Lực lượng vô hướng (scalar cardinality): Lực lượng hay bản số thực
của tập A
~
, ký hiệu là Count(A
~
), ñược tính theo công thức ñếm sau (ñôi khi
ñược gọi là sigma count).

Count(A
~
) =
∑
∈
arith
Uu
A
u)(
~
µ
, nếu U là tập hữu hạn hay ñếm ñược

=
∫
arith
U
A
duu)(
~
µ

ñược xác ñịnh theo công thức sau, với |
~
t
A
| là lực lượng
của tập mức
~
t
A
,
)(
)(
~
n
ACard
µ
= suppremum {t ∈ [0, 1]: |
~
t
A
| = n}.

Có thể xem công thức tính Count(A
~
) ở trên như là công thức “ñếm” số
phần tử trong U. Thực vậy, nếu tập A
~
trở về tập kinh ñiển thì
µ
A~

L.A.Zadeh viết “khi thiếu hụt tính chính xác bề ngoài của những vấn
ñề phức tạp, một cách tự nhiên là tìm cách sử dụng các biến ngôn ngữ, ñó là
các biến mà giá trị của chúng không phải là số mà là các từ hoặc các câu
trong ngôn ngữ tự nhiên hoặc nhân tạo. ðộng lực cho việc sử dụng các từ,
các câu hơn các số là ñặc trưng ngôn ngữ của các từ, các câu thường là ít xác
ñịnh hơn của số”.

Trong cơ sở dữ liệu quan hệ, các quan hệ hay các bảng dữ liệu chứa các
thuộc tính hay các tên cột. Nó chỉ tính chất của ñối tượng. Các thuộc tính này
cũng thể hiện trong ngôn ngữ như ñể mô tả tính chất ñối tượng là con người,
trong ngôn ngữ tự nhiên chúng ta có những thuộc tính TUỔI, CHIỀU CAO,
LƯƠNG, NĂNG LỰC … . Các thuộc tính này có thể ñược mô tả bằng giá trị
ngôn ngữ như trẻ, già, rất trẻ, … Vì lý do như vậy, Zadeh gọi các thuộc tính
kiểu như vậy là biến ngôn ngữ và miền giá trị của chúng là giá trị ngôn ngữ
hay gọi là miền ngôn ngữ (linguistic domain hay term-domain). Tuy nhiên,
như chúng ta ñã ñề cập trong Mục 1.1, vì bản thân giá trị ngôn ngữ không phải
là ñối tượng toán học, ngữ nghĩa của chúng ñược biểu thị bằng các tập mờ hay
hàm thuộc. ðể khái niệm biến ngôn ngữ trở thành một khái niệm toán học,
Zadeh hình thức hóa khái niệm này như sau:

ðịnh nghĩa 1.6. Biến ngôn ngữ là một bộ năm (X, T(X), U, R, M ), trong ñó X
là tên biến, T(X) là tập các giá trị ngôn ngữ của biến X, U

là không gian tham
chiếu của biến cơ sở u, mỗi giá trị ngôn ngữ xem như là một biến mờ trên Ukết hợp với biến cơ sở u, R là một qui tắc cú pháp sinh các giá trị ngôn ngữ
của T(X), M là qui tắc ngữ nghĩa gán mỗi giá trị ngôn ngữ trong T(X) với một
tập mờ trên U.
Các ñặc trưng của biến ngôn ngữ

Trong thực tế có rất nhiều biến ngôn ngữ khác nhau về các giá trị nguyên
thuỷ, chẳng hạn như biến ngôn ngữ SỐ NGÀY LÀM VIỆC có giá trị nguyên
thuỷ là ít, nhiều, biến ngôn ngữ LƯƠNG có giá trị nguyên thuỷ là thấp,
cao… Tuy nhiên, những kết quả nghiên cứu ñối với một miền trị của một
biến ngôn ngữ cụ thể vẫn giữ ñược ý nghĩa về mặt cấu trúc ñối với miền giá
trị của các biến còn lại. ðặc trưng này ñược gọi là tính phổ quát của biến ngôn
ngữ.
Ngữ nghĩa của các gia tử và các liên từ hoàn toàn ñộc lập với ngữ cảnh,
ñiều này khác với giá trị nguyên thủy của các biến ngôn ngữ lại phụ thuộc vào
ngữ cảnh. Ví dụ ta nói LƯƠNG của cán bộ An là rất cao, khi ñó ñược hiểu
rằng LƯƠNG khoảng trên 8.000.000 ñồng, nhưng ta nói CHIỀU CAO của cán
bộ An là rất cao thì ñược hiểu rằng CHIỀU CAO khoảng trên 1.8 m. Do ñó
khi tìm kiếm mô hình cho các gia tử và các liên từ chúng ta không quan tâm
ñến giá trị nguyên thuỷ của biến ngôn ngữ ñang xét. ðặc trưng này ñược gọi
là tính ñộc lập ngữ cảnh của gia tử và liên từ.

Các ñặc trưng trên cho phép chúng ta sử dụng cùng một tập các gia tử
và xây dựng một cấu trúc toán học duy nhất cho miền giá trị của các biến
ngôn ngữ khác nhau.

1.3. Các phép tính trên trên tập mờ

Xét một biến ngôn ngữ X như ñã ñược ñịnh nghĩa ở trên. Trước hết,
chúng ta có nhận xét rằng, nhìn chung, tập ảnh của tập T(X) qua ánh xạ M(X)
không có cấu trúc ñại số, trên ñó chúng ta không ñịnh nghĩa ñược các phép
u

- Các phép tính hợp ∪ và giao ∩ có tính giao hoán
a ∪ b = b ∪ a và a ∩ b = b ∩ a
- Các phép tính hợp ∪ và giao ∩ có tính chất phân phối lẫn nhau
a ∪ (b ∩ c) = (a ∪ b) ∩ (a ∪ c) và a ∩ (b ∪ c) = (a ∩ b) ∪ (a ∩ c)
- Tính chất nuốt (absorption) và nuốt ñối ngẫu (dual absorption):
- Tính chất nuốt : a ∩ (a ∪ b) = a,
- Tính chất nuốt ñối ngẫu : a ∪ (a ∩ b) = a.
- Tính lũy ñẳng : a ∪ a = a và a ∩ a = a
- Tính chất phủ phủ ñịnh : –(–a) = a
- Tính ñơn ñiệu giảm : a ≤ b ⇒ –a ≥ –b
16
- Tính chất De Morgan : –(a ∪b)= –a∩–b; –(a ∩ b) = –a ∪ –b.

Dựa trên cấu trúc L
[0,1]
chúng ta sẽ ñịnh nghĩa các phép tính trên tập mờ
thông qua các phép tính của dàn L
[0,1]
.

1.3.1. Phép hợp
~
∪Cho hai tập mờ A
~
và B
~
trên tập vũ trụ U. Hợp của hai tập mờ này là

=
∑
∞<≤
i
ii
A
uu
1
/)(
~
µ
~
∪
∑
∞<≤
i
ii
B
uu
1
/)(
~
µ
=
∑
∞<≤
∪
i
ii
B

Uu
B
duu)(
~
µ
=
∫
∈
∪
Uu
BA
duuu )]()([
~~
µµ
.

Một cách tổng quát, cho
~
i
A
∈ F(U), i ∈ I, với I là tập chỉ số hữu hạn
hay vô hạn nào ñó. Khi ñó, hợp của các tập mờ như vậy, ký hiệu là
U
Ii
i
A
∈
~
,
ñược ñịnh nghĩa bằng hàm thuộc như sau

U
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
G
~
0,0 0,0 0,0 0,1 0,3 0,5 0,7 0,9 1,0 1,0
K
~
1,0 0.9 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0

Khi sử dụng cách biểu diễn tập mờ rời rạc, hợp của hai tập mờ G
~
và K
~

ñược thực hiện như sau:
17
G
~
~
∪
K
~
= (0,0/1 + 0,0/2 + 0,0/3 + 0,1/4 + 0,3/5 + 0,5/6 + 0,7/7 + 0,9/8
+1,0/9 + 1,0/10)

~
∪
(1,0/1 + 0,9/2 + 0,8/3 + 0,6/4 + 0,4/5 + 0,2/6 + 0,0/7 + 0,0/8 +
0,0/9 + 0,0/10)
= 1,0/1 + 0,9/2 + 0,8/3 + 0,6/4 + 0,4/5 + 0,5/6 + 0,7/7 + 0,9/8 +

của các tập mờ này là tập mờ A
~
ñược ñịnh nghĩa mở rộng bằng quy nạp và
ñược ký hiệu là
A
~
=
~
1
~
i
n
i
A
=
∪

Nhận xét 1.1: Các hạng thức dạng
µ
(u
i
)/u
i
có thể xem là một tập mờ mà giá
của nó chỉ chứa duy nhất một phần tử u
i
, hàm thuộc của nó bằng 0 tại mọi u ≠
u
i
và bằng

=
}){(
1
~
ii
n
i
uu
µ
=
∪Tập G
~
~
∪
K
~
thu ñược có những ñặc ñiểm sau:
Support(G
~
~
∪
K
~
) = U
Nó là tập mờ chuẩn vì Hight(G
~
~

trên tập vũ trụ U. Hợp của hai tập mờ này là
một tập mờ ký hiệu là A
~
~
∩
B
~
, mà hàm thuộc của nó ñược ñịnh nghĩa theo
ñiểm (pointwise) như sau:

)()()(
~~
~
~
~
uuu
BA
BA
µ
µ
µ
∩
=
∩hay, trong trường hợp U là hữu hạn hay ñếm ñược,
A
~
~

∩
i
ii
B
i
A
uuu
1
/)]()([
~~
µµhay, trong trường hợp U là tập continuum,
A
~
~
∩
B
~
=
∫
∈Uu
A
duu)(
~
µ

~
∩

,
ñược ñịnh nghĩa bằng hàm thuộc như sau

(
)
)(
~
uA
Ii
i
I
∈
= Inf
i ∈ I

)(
~
uA
iChúng ta sẽ cho một số ví dụ về phép tính này.
Xét hai tập mờ G
~
và K
~
ñược cho trong Bảng 1.2. Khi sử dụng cách
biểu diễn tập mờ rời rạc, giao của hai tập mờ G
~
và K

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
G
~
0,0 0,0 0,0 0,1 0,3 0,5 0,7 0,9 1,0 1,0
K
~
1,0 0.9 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0
G
~
~
∩
K
~

0,0 0,0 0,0 0,1 0,3 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0

Tập G
~
~
∩
K
~
thu ñược có những ñặc ñiểm sau:
Support(G
~
~
∩
K
~
) = U

~
, là tập mờ với hàm thuộc ñược xác ñịnh bằng ñẳng thức sau:

)(1)(
~~
~
uu
AA
µ
µ
−
=

Tập mờ ~ A
~
biểu diễn ở dạng công thức hình thức có dạng sau:

Trường hợp U là hữu hạn hay vô hạn ñếm ñược

~ A
~
= ~
∑
∑
∈∈
=−=
Uu
A
Uu
A

µµ
20
ðể lấy ví dụ. chúng ta xét hai tập mờ G
~
và K
~
ñược cho trong Bảng
1.2. Khi sử dụng cách biểu diễn tập mờ rời rạc, phép lấy phần bù của hai tập
mờ G
~
và K
~
ñược thực hiện như sau:

~ G
~
= ~ (0,0/1 + 0,0/2 + 0,0/3 + 0,1/4 + 0,3/5 + 0,5/6 + 0,7/7 + 0,9/8
+1,0/9 + 1,0/10)
= (1,0/1 + 1,0/2 + 1,0/3 + 0,9/4 + 0,7/5 + 0,5/6 + 0,3/7 + 0,1/8
+0,0/9 + 0,0/10)
còn
~ K
~
= ~ (1,0/1 + 0,9/2 + 0,8/3 + 0,6/4 + 0,4/5 + 0,2/6 + 0,0/7 + 0,0/8 +
0,0/9 + 0,0/10)
= (0,0/1 + 0,1/2 + 0,2/3 + 0,4/4 + 0,6/5 + 0,8/6 + 1,0/7 + 1,0/8 +
1,0/9 + 1,0/10)

Phép cộng ñại số hai tập mờ: Cho hai tập mờ A
~
và B
~
trên tập vũ trụ
U. Tổng ñại số của hai tập mờ này là một tập mờ, ký hiệu là A
~
⊕ B
~
, ñược
ñịnh nghĩa bởi ñẳng thức sau:

Trong trường hợp U là hữu hạn hay vô hạn ñếm ñược,
A
~
⊕ B
~
=
uuuuu
BAB
Uu
A
/)]().()()([
~~~~
µµµµ
−+
∑
∈
,


~
là một
tập mờ, ký hiệu là A
~
⊗ B
~
, ñược xác ñịnh như sau:

Trong trường hợp U là hữu hạn hay vô hạn ñếm ñược,
A
~
⊗ B
~
=
uuu
BA
Uu
/)().(
~~
µµ
∑
∈
,
Trong trường hợp U là vô hạn continuum,
A
~
⊗ B
~
=
∫

µ
= (A
~
)
α
, với
α
> 1

Vì
α
> 1 nên
)(
~
u
A
α
µ
<
)(
~
u
A
µ
và do ñó miền giới hạn bởi hàm
)(
~
u
A
α

tập mờ A
~
, ký hiệu là DIL(A
~
), ñược xác
ñịnh bởi ñẳng thức sau:

DIL(A
~
) =
∫
∈
Uu
A
duu)(
~
β
µ
= (A
~
)
β
, với
β
< 1
1,0
0
50 45 35

25 15

)(
~
u
A
µ
và do ñó phép dãn sẽ làm hàm
thuộc của tập mờ ñó dãn nở ra, hàm thuộc của tập mờ thu ñược sẽ xác ñịnh
một miền thực sự bao hàm miền giới hạn bởi hàm thuộc của tập mờ gốc. Trên
Hình 1.3, ta thấy ñường cong nét chấm biểu thị hàm thuộc
)(
~
u
A
β
µ
còn ñường
cong nét liền biểu thị hàm thuộc
)(
~
u
A
µ
. Ngữ nghĩa của khái niệm mờ biểu thị
bởi tập mờ kết quả ít ñặc tả hơn hay ngữ nghĩa của nó càng mờ hơn.

Ngược với hay ñối ngẫu với việc sử dụng phép CON, phép DIL ñược
sử dụng ñể biểu thị ngữ nghĩa của gia tử có thể hay xấp xỉ vì ngữ nghĩa của
khái niệm có thể trẻ ít ñặc tả hơn hay tính mờ của nó lớn hơn.

Ví dụ 1.8. Xét tập vũ trụ U = {1, 2, …, 8} và hai tập mờ A

8,0
/3 + 1,0/5 +
6,0
/6 , với
β
= 1/2

1.3.7. Tích ðề-ca-tơ các tập mờ

Cho A
i
là tập mờ của tập vũ trụ U
i
, i = 1, 2, …, n. Tích ðê-ca-tơ của
các tập mờ
~
i
A
, i = 1, 2, …, n, ký hiệu là
~
1
A
×
~
2
A
× …×
~
n
A

∫
××
∩∩
n
n
UU
nnAA
uuuu
1
1
), ,/()( )(
11
µµ

Ví dụ 1.9. Cho U
1
= U
2
= {1, 2, 3} và 2 tập mờ
A
~
= 0,5/1 + 1,0/2 + 0,6/3 và B
~
= 1,0/1 + 0,6/2
Khi ñó,

~
A
×
~
trong ñó các X
i
là các biến ngôn ngữ (vì giá trị của nó là các ngôn ngữ ñược
xem như là nhãn của các tập mờ) và A
i
là các tập mờ trên miền cơ sở U
i
của
biến X
i
. Hầu hết các phương pháp giải liên quan ñến các luật nếu-thì trên ñều
ñòi hỏi việc tích hợp các dữ liệu trong phần tiền tố “nếu” nhờ toán tử kết
nhập, một trong những toán tử như vậy là lấy tích ðề-ca-tơ
~
1
A
×
~
2
A
× …×
~
n
A
.

1.3.8. Phép tổ hợp lồi (convex combination)


~
xác
ñịnh trên U = U
1
×U
2
×…×U
n
, hàm thuộc của nó ñược ñịnh nghĩa như sau:

∑
=
=
n
i
i
A
in
A
uwuu
i
1
1
)(), ,(
~~
µµ

trong ñó Σ là tổng số học (chứ không phải là tổng hình thức).
Phép tổ hợp lồi thường ñược sử dụng ñể biểu thị ngữ nghĩa của gia tử
kiểu “cốt yếu” (essentially) hay “ñặc trưng” hay “ñặc tính tiêu biểu”














−
+ Cao =
2
100
40
1
2
2
30
140
1 du
u
∫
−

21
)(4,0)(6,0 duduuu
CaoBéo
∫ ∫
+
µµ

Chẳng hạn, ta có:

µ
To-lớn
(70,170) = 0,6×0,5 + 0,4×0,5 = 0,5

µ
To-lớn
(80,170) = 0,6×0,64 + 0,4×0,5 = 0,584

µ
To-lớn
(70,180) = 0,6×0,5 + 0,4×0,64 = 0,556

1.3.9. Phép mờ hóa (Fuzzification)

Việc mờ hóa có hai bài toán:

- Tìm tập mờ biểu thị một tập kinh ñiển hay, một cách tổng quát hơn,
hãy mờ hóa một tập mờ ñã cho A
~
;
- Tìm ñộ thuộc của giá trị ngôn ngữ của một biến ngôn ngữ tương ứng

~
u
A
µ
là hàm thuộc của tập kinh ñiển 1-phần tử {u},
)(
~
u
A
µ
chỉ
bằng 1 tại phần tử u còn lại là bằng 0 hay ta có tập “mờ” {1/u}, thì ta có
F({1/u}, K
~
) = K
~
(u)
25
Nếu A
~
là tập kinh ñiển A,
1)(
=
u
A
µ
trên A và bằng 0 ngoài A, thì mờ
hóa của A với nhân K
~
(u) sẽ là tập mờ sau:

= (0,8 ∪ 0,24)/a + (0,32 ∪ 0,6)/b + 0,24/c
= 0,8/a + 0,6/b + 0,24/c

Người ta cho rằng phép mờ hóa như trên có vai trò quan trọng trong
biểu diễn ngữ nghĩa của các gia tử như ít nhiều (more or less), một chút hay
hơi (slightly), nhiều (much). Chẳng hạn, với khái niệm mờ giỏi chỉ về NĂNG
LỰC của chuyên viên, thì khái niệm hơi giỏi có thể ñược biểu thị bằng phép
mờ hóa tác ñộng vào tập mờ biểu diễn khái niệm giỏi.

Bài toán mờ hóa thứ 2 ñược giới hạn trong trường hợp tập vũ trụ là tập
hữu hạn các giá trị ngôn ngữ

Cụ thể bài toán mờ hóa trong trường hợp này như sau: Giả sử T là tập
các giá trị ngôn ngữ của một biến ngôn ngữ X nào ñó với miền cơ sở U. Cho
một tập kinh ñiển hoặc tập mờ A
~
trên U. Hãy tìm tập mờ trên miền T biểu thị
tập mờ A
~
hay, một cách tương ñương, hãy tìm ñộ thuộc của giá trị
τ
trong T
tương ứng với dữ liệu ñầu vào A
~
.
Chẳng hạn, ta xét biến NHIỆT ðỘ thời tiết với T = {Thấp, Trung-bình,
Cao} với không gian cơ sở là [0, 100] theo
thang ñộ C. Vấn ñề là cần xác ñịnh ñộ
thuộc hay giá trị chân lý TV của mệnh ñề
A

µ
(Tr-bình) = TV(A
~
:= Tr-bình)
µ
(Cao) = TV(A
~
:= Cao)

Việc xác ñịnh giá trị chân lý này ñược tiến hành như sau (xem Hình
1.4): Chúng ta lần theo ñồ thị của hàm thuộc của tập mờ ñầu vào A
~
sẽ thấy nó
cắt ñồ thị của hàm thuộc Thấp ở giá trị 0,52. Giá trị này biểu thị ñộ phù hợp
nhất của tập mờ A
~
biểu diễn qua tập mờ hay khái niệm mờ Thấp là 0,52.
Tương tự, ñồ thị của A
~
sẽ cắt ñồ thị của tập mờ Tr-bình ở hai giá trị 0,34 và
0,82 và do ñó ñộ phù hợp nhất của việc biểu diễn ngữ nghĩa của A
~
qua khái
niệm mờ Tr-bình là giá trị 0,82 lớn hơn. Cũng như vậy, ñộ phù hợp của A
~

biểu thị qua khái niệm Cao là 0,18. Như vậy, việc mờ hóa sẽ ñưa việc biểu
diễn tập mờ A
~
trên U thành tập mờ trên tập các giá trị ngôn ngữ T sau:

cặp ñối ngẫu t-norm và t-conorm bất kỳ mà
chúng sẽ ñược ñề cập ñến sau này khi nói về
các ñại số liên hợp tập hợp mờ ñể biểu thị
ngữ nghĩa của hai phép AND và OR. Dưới
ñây ta sẽ chọn ngữ nghĩa của AND là phép
Min, và OR là phép Max. Trong Hình 1.5 ta
có các kết quả của việc thức hiện phép AND
cho từng hạng tử trong công thức (4*): hạng
tử thứ nhất ñược biểu thị bằng hình thang
thứ nhất với chiều cao là 0,54; hạng tử thứ
hai ñược biểu thị bằng hình thang thứ hai ở
giữa, với chiều cao 0,82; hạng tử thứ ba
ñược biểu thị bằng hình thang bên phải với
chiểu cao là 0,18.
Hình 1.6 biểu thị kết quả của phép OR của 3 hạng tử với ngữ nghĩa
ñược biểu thị trong Hình 1.5.
Như vậy, bất kỳ một tập mờ nào ñược cho ở dạng công thức (4*) chúng
ta ñều có thể biển ñổi về tập mờ có dạng ở Hình 1.6.
Bây giờ bài toán khử mờ ñược cụ thể hóa bằng bài toán cho trước một
tập mờ với hàm thuộc ñược biểu thị bằng ñồ thị, chẳng hạn như trong Hình
1.6. Hãy xác ñịnh phương pháp biến ñổi tập mờ ñó về một giá trị thực thuộc
miền cơ sở U. Với ví dụ ñang xét, ta có biến NHIỆT ðỘ với U = [0, 100] theo
thang ñộ C.
Thường chúng ta có nhiều cách ñể giải bài toán khử mờ. Chúng ta
không có những ràng buộc chặt chẽ nào về việc ñịnh nghĩa một phương pháp
khử mờ. Bất kỳ nhà nghiên cứu ứng dụng nào cũng có thể ñưa ra một ñịnh
nghĩa về một phương pháp khử mờ, miễn là nó phù hợp với một ứng dụng nào
ñó hay nó phù hợp với một ý tưởng nào ñó về ngữ nghĩa của phép khử mờ.
Hình 1.5:
Các


100
28
Tuy nhiên, về trực quan chúng ta có thể ñưa ra những yêu cầu ñể một phương
pháp khử mờ ñược xem là tốt. Hellendoorn, H. and C. Thomas năm 1993 ñã
ñưa ra 5 tiêu chuẩn trực quan sau. (i) Tính liên tục, nghĩa là một sự thay ñổi
nhỏ của dữ liệu ñầu vào của phương pháp nó cũng chỉ tạo ra nhứng thay ñổi
nhỏ ở dữ liệu ñầu ra; (ii) Tính không nhập nhằng (disambiguity), nghĩa là
phương pháp chỉ sinh ra một giá trị ñầu ra duy nhất; (iii) Tính hợp lý
(plausibility) ñòi hỏi rằng giá trị ñầu ra phải nằm ở vùng trung tâm của tập mờ
và ñộ thuộc hay giá trị hàm thuộc tại ñó phải lớn (không nhất thiết lớn nhất);
(iv) ðộ phức tạp tính ñơn giản (computational simplicity), một ñòi hỏi tự
nhiên và (v) Tính trọng số của phương pháp (weighting method) ñòi hỏi
phương pháp tính ñến trọng số hay “sự ưu tiên” của các tập mờ kết quả ñầu ra
(ñối với trường hơp bài toán cho nhiều kết quả ñầu ra như ñối với một số
phương pháp lập luận mờ ña ñiều kiện).
Nói chung, chúng ta có thể hiểu các tiêu chuẩn cần bảo ñảm giá trị khử
mờ của tập mờ A
~
là phần tử thực ñại diện một cách hợp lý của A
~
.
Sau ñây chúng ta nghiên cứu một vài phương pháp khử mờ.

1.3.10.1. Phương pháp cực ñại trung bình (average maximum)

Cho tập mờ A
~
với hàm thuộc
~


Ý tưởng của phương pháp này là chúng ta chỉ quan tâm ñến các giá trị
của U mà tại ñó nó phù hợp hay tương thích với ngữ nghĩa của tập mờ A
~

nhất, tại ñó ñộ thuộc là cực ñại toàn phần. Những giá trị khác của U mà tại ñó
ñộ thuộc nhỏ hơn 1 ñều bị bỏ qua. Vì vậy, một khả năng lựa chọn giá trị khử
mờ là giá trị trung bình của giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất tại ñó ñộ thuộc
vào tập mờ là lớn nhất. ðó chính là lý do người ta gọi phương pháp khử mờ
này là phương pháp cực ñại trung bình.