nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học số 3/2011 27

Ths. Nguyễn Văn Năm *
thc phỏp lut gi vai trũ chi phi tt c
cỏc giai on ca quỏ trỡnh iu chnh
bng phỏp lut i vi hnh vi con ngi, t
xõy dng n t chc thc hin v bo v
phỏp lut. Cú th núi trong qun lớ xó hi,
vic phỏp lut c thc hin nh th no
ph thuc rt ln vo ý thc phỏp lut ca
cỏc ch th trong xó hi.
í thc phỏp lut l tng th nhng quan
im, quan nim, t tng thnh hnh trong
xó hi v phỏp lut, l thỏi , tỡnh cm, s
ỏnh giỏ ca con ngi i vi phỏp lut
cng nh i vi hnh vi phỏp lut ca cỏc
ch th trong xó hi.
í thc phỏp lut luụn c xem xột
ỏnh giỏ trờn nhiu phm vi khỏc nhau, ú
cú th l ý thc ca tng cỏ nhõn, cú th l ý
thc ca nhúm, b phn dõn c trong xó hi,
cú th l ý thc ca ton xó hi, thm chớ nú
cũn c xem xột, ỏnh giỏ trờn khu vc a
lớ vt khi phm vi quc gia. Vỡ vy, ý thc
phỏp lut luụn c tip cn trờn c bỡnh

hnh vi phỏp lut ca ch th no ú trong xó
hi cú th c ỏnh giỏ nhiu bỡnh din,
nhiu khớa cnh khỏc nhau, do vy ni dung
cỏc ý kin ỏnh giỏ cng khỏc nhau. í thc
phỏp lut cỏ nhõn luụn b chi phi bi lp
trng giai cp, h t tng thnh hnh trong
xó hi, truyn thng dõn tc, iu kin hon
cnh sng í thc phỏp lut ca mi cỏ
nhõn c hỡnh thnh v phỏt trin trong mụi
trng sng ca h, qua s giỏo dc trong gia
ỡnh, nh trng; qua giao tip hng ngy;
qua sỏch bỏo cng nh cỏc phng tin thụng
tin i chỳng khỏc; qua s tham gia trc tip
í
* Ging viờn Khoa hnh chớnh-nh nc
Trng i hc Lut H Ni nghiªn cøu - trao ®æi
28 T¹p chÝ luËt häc sè 3/2011
vào các quan hệ pháp luật…
Ý thức pháp luật của xã hội được hiểu là
tổng thể quan niệm, quan điểm, tư tưởng, thái
độ, sự đánh giá của xã hội đó về pháp luật
cũng như các hiện tượng pháp lí khác. Điều
này hoàn toàn không có ý nghĩa rằng ý thức
pháp luật của xã hội chỉ là phép cộng giản đơn
các quan niệm, quan điểm, ý kiến đánh giá
khác nhau trong xã hội về pháp luật và đời
sống pháp lí. Ngược lại, ý thức pháp luật của

tượng của đời sống xã hội, cũng như pháp luật
của các nhà nước khác trên thế giới.
Việc thực hiện pháp luật nghiêm chỉnh
trước hết phụ thuộc vào sự hiểu biết pháp luật
của chủ thể, bao gồm cả bề rộng và chiều sâu
của sự hiểu biết. Hiểu biết pháp luật càng đầy
đủ, chính xác, sâu sắc càng có điều kiện thực
hiện chúng một cách nghiêm chỉnh, càng
nhận thức pháp luật một cách tường tận, càng
có cơ sở để thực hiện nó một cách triệt để,
chính xác. Ngược lại, không hiểu biết pháp
luật, hiểu biết không đầy đủ, không đúng đắn
là một trong những nguyên nhân dẫn đến vi
phạm pháp luật. Tất nhiên, hiểu biết pháp luật
là phạm trù rất rộng và không có giới hạn, từ
những hiểu biết có tính cơ học, bề ngoài về
nội dung của các quy định cho đến tư tưởng,
ý nghĩa bên trong của những quy định đó, cơ
sở lí luận, thực tiễn của việc ban hành quy
định đó, mục đích, ý nghĩa của chúng…
Trước hết, muốn thực hiện quy định pháp
luật nào đó, đòi hỏi các chủ thể phải nhận thức
được nội dung của nó. Chỉ trong trường hợp
nhận thức được nội dung của các quy định
trong pháp luật, nắm bắt được sự cho phép, bắt
buộc hay ngăn cấm của pháp luật, chủ thể mới
biết mình được làm gì, không được làm gì hay
phải làm gì, làm như thế nào khi ở trong hoàn
cảnh, tình huống cụ thể. Bên cạnh đó, nếu chủ
thể nhận thức được đầy đủ cơ sở lí luận, thực

một cách sâu sắc về quyền và nghĩa vụ pháp lí
của mình, vị trí, vai trò của mình trong đời sống
pháp lí. Trên thực tế, nhiều trường hợp, người
dân không thực hiện hoặc thực hiện không
nghiêm chỉnh quyền và nghĩa vụ pháp lí của họ
chính là bởi người ta chưa ý thức được một
cách đầy đủ vị trí, vai trò cũng như địa vị pháp
lí của chính mình. Hiện tượng người dân không
đi bầu cử hoặc nhờ người khác bầu thay là ví dụ
điển hình, người ta chưa ý thức được một cách
sâu sắc về quyền được bầu cử của mình, chưa
thấy được tầm quan trọng của lá phiếu của
họ. Để có thể thực hiện pháp luật một cách
nghiêm chỉnh, nhiều trường hợp đòi hỏi các
chủ thể còn phải nắm bắt được quyền hạn,
trách nhiệm, nghĩa vụ của chủ thể khác có
liên quan. Khi đó, mới có thể có khả năng và
điều kiện để đòi hỏi những chủ thể này thực
hiện đầy đủ, đúng đắn quyền, nghĩa vụ, trách
nhiệm của họ, có như thế, quyền, nghĩa vụ
của mình mới được tôn trọng và thực hiện
một cách nghiêm chỉnh, triệt để.
Pháp luật là hệ thống quy tắc xử sự được
chứa đựng trong nhiều loại nguồn khác
nhau, do nhiều cơ quan, nhà chức trách có
thẩm quyền ban hành nên rất có thể giữa
chúng còn có sự chưa hoàn toàn thống nhất,
đồng bộ. Vì vậy, để có thể thực hiện nghiêm
chỉnh quy định nào đó, đòi hỏi chủ thể phải
nắm được mối liên hệ giữa quy định đó với
nghiªn cøu - trao ®æi
30 T¹p chÝ luËt häc sè 3/2011
Hiểu biết pháp luật càng trở nên quan
trọng hơn đối với các nhà chức trách có thẩm
quyền áp dụng pháp luật. Hơn ai hết, họ phải
là người hiểu biết một cách chính xác, thấu
đáo, tường tận các quy định trong pháp luật.
So với người dân, sự hiểu biết pháp luật của
họ đòi hỏi phải ở trình độ cao hơn. Tri thức
pháp luật của người dân như một “vị giám sát
viên” đối với hành vi của nhà chức trách.
Người dân càng hiểu biết pháp luật, nhà chức
trách càng có thể bị “làm khó”, bởi vậy, họ
khó có thể áp dụng pháp luật một cách tuỳ
tiện. Đây chính là lí do giải thích cho chính
sách “ngu dân” của nhà cầm quyền trong các
xã hội trước đây. Ngoài những hiểu biết cần
có như bất kì người dân nào, nhà chức trách
còn phải nắm bắt được quan điểm đường lối
của lực lượng cầm quyền cũng như chủ
trương, chính sách của nhà nước về xây dựng,
tổ chức thực hiện và bảo vệ pháp luật. Đồng
thời, họ cũng phải nắm vững những tình tiết
của trường hợp cần áp dụng pháp luật, thấu
hiểu thực chất của sự việc đó, linh hoạt, nhạy
bén, sáng tạo trong mọi trường hợp, có như
vậy mới lựa chọn và áp dụng đúng đắn pháp
luật. Vai trò của tri thức pháp luật càng thể

đề cần thiết cho việc thực hiện pháp luật. Để
pháp luật có thể được thực hiện nghiêm
chỉnh trên thực tế còn phụ thuộc rất lớn vào
xúc cảm, tình cảm, niềm tin, ý thích, mong
muốn của chủ thể đối với pháp luật và hoạt
động của các cơ quan pháp luật, truyền
thống của dân tộc, thói quen hành xử theo
pháp luật… Có thể nói những yếu tố này chi
phối tất cả các khâu trong quá trình thực hiện
hành vi, từ việc lựa chọn và quyết định
phương án hành vi đến việc điều khiển diễn
biến hành vi. Chúng có thể làm cho người ta
kiềm chế hay không kiềm chế được; hào
hứng, hăng hái hay thờ ơ, lãnh đạm; quyết
tâm thực hiện đến cùng hay tự ý nửa chừng
chấm dứt việc thực hiện hành vi v.v
Trong mọi xử sự, con người bao giờ cũng
thể hiện thái độ của mình, đó là toàn bộ những
biểu hiện của ý nghĩ, xúc cảm, tình cảm, niềm
tin… của cá nhân trước điều kiện, hoàn cảnh,
tình huống nào đó. Thái độ của con người
luôn thể hiện sự “lưỡng phân” về xúc cảm: nghiªn cøu - trao ®æi
T¹p chÝ luËt häc sè 3/2011 31
tôn trọng hay không tôn trọng, tán thành hay
phản đối, tin tưởng hay không tin tưởng
(1)
…

luật, vi phạm pháp luật một cách có chủ định,
có ý thức. Sự chống đối pháp luật có thể là
ngấm ngầm nhưng cũng có trường hợp công
khai thể hiện sự chống đối bằng những hành
vi vi phạm pháp luật một cách ngang nhiên,
trắng trợn, thể hiện sự thách thức đối với các
cơ quan thực thi pháp luật.
Xúc cảm, tình cảm là nét đặc trưng của
đời sống tâm lí cá nhân. Chúng tham gia vào
mọi hoạt động của con người và trở thành
một trong những động lực quan trọng thúc
đẩy hoặc kìm hãm những hoạt động đó. Xúc
cảm, tình cảm có thể thôi thúc con người
hoạt động, vượt qua khó khăn, trở ngại để
thực hiện hành vi, bằng mọi cách để đạt mục
đích. Trong trường hợp này, nếu mục đích
của chủ thể phù hợp với lợi ích của cộng
đồng, lợi ích của Nhà nước, được pháp luật
quy định thì hành vi đó chính là biểu hiện
sinh động của việc đưa pháp luật vào cuộc
sống. Ngược lại nếu mục đích của chủ thể
chỉ nhằm thoả mãn lợi ích cá nhân, đi ngược
lại lợi ích của Nhà nước cũng như của cộng
đồng thì hành vi đó có thể là trái pháp luật,
vi phạm pháp luật. Xúc cảm pháp luật có tác
dụng kích thích hành vi của con người một
cách rất nhanh chóng. Chính vì vậy, có
trường hợp vì quá xúc động, không còn làm
chủ được bản thân, hành vi pháp luật nào đó
có thể xảy ra ngay tức thì mà người ta không

động”, họ sẽ lấn tới; nếu có sự “cộng tác”, họ
sẽ trở nên ngang nhiên, thậm chí còn có cả sự
thách thức đối với các chủ thể khác. Đây là
một trong những lí do giải thích cho sự tồn tại
một cách ngang nhiên của nhiều hiện tượng
vi phạm pháp luật. Họ tìm hiểu quy luật hoạt
động của chính quyền, tìm cách phát hiện
điểm mạnh, yếu của chính quyền để thực hiện
hành vi phi pháp. Tình trạng “đầu voi đuôi
chuột” trong công tác tổ chức thực hiện pháp
luật luôn đồng nghĩa với tình trạng “đầu
chuột đuôi voi” của hiện tượng vi phạm pháp
luật. Bởi vậy, nếu từng cơ quan, nhân viên
trong bộ máy nhà nước đều có tinh thần
thượng tôn pháp luật, chấp pháp nghiêm
chỉnh thì người dân không thể không nghiêm
chỉnh chấp hành pháp luật. Ngược lại,
“thượng bất chính, hạ tắc loạn”, những hiện
tượng tiêu cực trong bộ máy nhà nước là
mảnh đất tốt cho hiện tượng vi phạm pháp
luật tồn tại và phát triển.
Sợ hãi là biểu hiện tâm lí thường có của
con người, nó có tác động mạnh mẽ trong
việc lựa chọn cũng như thực hiện hành vi
của mỗi cá nhân. Do sợ bị áp dụng biện pháp
cưỡng chế nhà nước hoặc do đã bị cưỡng chế
mà người ta sợ, không dám vi phạm pháp
luật. Ở khía cạnh khác, do sợ bị dư luận chê
cười mà người ta không dám thực hiện hành
vi trái pháp luật. Sợ bị liên lụy, bị trả thù

học pháp lí có nội hàm tương đối rộng, bao
gồm niềm tin đối với vai trò, tác dụng, tính
nghiêm minh của pháp luật; niềm tin đối với
hoạt động nhanh chóng, chính xác, khách
quan, chí công vô tư của nhà chức trách; niềm
tin đối với chính bản thân mình… Tất nhiên,
niềm tin phải được đặt trên cơ sở của sự hiểu
biết, nếu không đó chỉ là niềm tin mù quáng.
Niềm tin có nhiều trạng thái, mức độ khác
nhau, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học số 3/2011 33
la chn v thc hin hnh vi ca mi ngi.
Tin tng vo phỏp lut cng nh hot ng
ca nh chc trỏch l c s vng chc ca
hnh vi hp phỏp. Ngc li, mt lũng tin
vo phỏp lut, mt lũng tin vo hot ng
ca nh chc trỏch s lm ny sinh tõm trng
bt cn, khi ú Nh nc v phỏp lut u
tr nờn khụng cn thit i vi h, vỡ th h
d dng tỡm n nhng hnh vi bt hp phỏp.
Vi nim tin st ỏ vo cụng lớ, tin tng
tuyt i vo tớnh nghiờm minh ca lut phỏp,
ngi ta kiờn trỡ thc hin cỏc hnh vi phỏp
lut m h cho l ỳng n, trong trng hp
ny, nim tin ó cng c ngh lc cho ch th
trong hnh trỡnh i tỡm cụng lớ. Thc t chng
t rng i vi ngi cú nim tin, ý ngha

mnh m n vic thc hin phỏp lut ca cỏc
ch th trong xó hi. Ngi cú thúi quen x
s theo phỏp lut luụn cú s cõn nhc v tớnh
hp phỏp hay khụng hp phỏp trong hnh vi
ca mỡnh la chn phng ỏn hnh vi hp
phỏp. Vit Nam v nhiu nc trong khu vc
ụng chu s nh hng sõu sc ca Nho
giỏo, vỡ vy o c cú nh hng mnh m
n hnh vi con ngi. Ngi dõn thng cú
thúi quen x s theo o c m cha hỡnh
thnh thúi quen x s theo phỏp lut, cha
xõy dng c li sng theo phỏp lut. Nho
giỏo dy ngi ta rng vic gỡ khụng cú li
cho mỡnh thỡ cng ng lm cho ngi. Vỡ
vy, trờn thc t, nhiu ngi khụng cn bit
phỏp lut, c t lp lun rng mỡnh chp
nhn c thỡ ngi khỏc cng chp nhn
c. õy l yu t cn tr mnh m vic
thc hin phỏp lut trong i sng.
Túm li, hiu bit phỏp lut cng nh
thỏi tõm trng, tỡnh cm ca con ngi
i vi phỏp lut cú vai trũ ht sc quan
trng i vi vic thc hin phỏp lut. Chớnh
vỡ vy, tng cng phỏp ch, xõy dng
nh nc phỏp quyn, mt trong nhng gii
phỏp c bn, cú tm quan trng hng u l
giỏo dc, nõng cao ý thc phỏp lut cho cỏc
tng lp nhõn dõn./.

(1).Xem: Nguyn Khc Vin (Ch biờn), T in xó