nghiên cứu - trao đổi
14 - Tạp chí luật học

Bàn về cơ cấu
Bàn về cơ cấuBàn về cơ cấu
Bàn về cơ cấu của quy phạm pháp luật
của quy phạm pháp luật của quy phạm pháp luật
của quy phạm pháp luật
Nguyễn Quốc Hoàn *
uy phạm pháp luật là "tế bào" của
hệ thống pháp luật, nó đóng vai trò
nh là những "viên gạch" để xây nên
"tòa nhà" pháp luật, do đó việc tạo ra
các quy phạm pháp luật hoàn chỉnh và
có cơ sở khoa học mang ý nghĩa thiết
thực đối với việc hoàn thiện hệ thống
pháp luật. Quy phạm pháp luật có cấu
trúc chặt chẽ nên việc nghiên cứu cơ
cấu của quy phạm pháp luật sẽ giúp cho
chúng ta hiểu rõ hơn bản chất của pháp
luật đồng thời nó tạo ra cơ sở lí luận cho
việc nghiên cứu các vấn đề khác có liên
quan nh thực hiện và áp dụng pháp

những đặc trng cơ bản của pháp luật là
tính nhà nớc. Nhng cỡng chế không
phải là phơng pháp duy nhất mà nhà nớc
sử dụng để thực hiện chức năng và nhiệm
vụ của mình. Bên cạnh việc sử dụng biện
pháp cỡng chế thì thuyết phục cũng là
phơng pháp hoạt động cơ bản của nhà
nớc đặc biệt là nhà nớc x hội chủ nghĩa.
Để đảm bảo cho pháp luật đợc thực hiện,
ngoài biện pháp bắt buộc bằng sức mạnh
cỡng chế, nhà nớc còn đa ra biện pháp
khuyến khích về vật chất và tinh thần cũng
nh biện pháp giáo dục, động viên mọi
ngời tôn trọng và tự giác thực hiện pháp
luật. Vì vậy, nếu chúng ta cho rằng pháp
luật chỉ đợc đảm bảo thực hiện bằng sự
cỡng chế của nhà nớc và theo đó mà "tế
bào" của nó (quy phạm pháp luật) cũng
đợc đảm bảo bằng sự cỡng chế của nhà
nớc thì không hoàn toàn chính xác.
Mặt khác, pháp luật mang tính bắt buộc
chung là do các "tế bào" của nó có mối liên
hệ mật thiết với nhau tạo thành hệ thống
thống nhất, do đó nếu có quy phạm pháp
Q

* Giảng viên Khoa hành chính - nhà nớc
Trờng đại học luật Hà Nội
phải là thực hiện quy phạm pháp luật
xác định quyền cho chủ thể kia. Có
những quy phạm pháp luật lại chỉ xác
định một loại chủ thể đặc biệt nào đó
mà thôi. Vì vậy, không thể cho rằng tất
cả quy phạm pháp luật mang tính bắt
buộc chung đối với mọi ngời.
Vì những lí do nêu trên, chúng ta có
thể đa ra khái niệm về quy phạm pháp
luật nh sau: Quy phạm pháp luật là
quy tắc xử sự do nhà nớc đặt ra hoặc
thừa nhận và đảm bảo thực hiện nhằm
điều chỉnh các mối quan hệ x hội.
Trên cơ sở nhận thức đó, chúng ta đi
xem xét cấu trúc của các quy phạm
pháp luật.
Quan điểm chung cho rằng bộ phận giả
định của quy phạm pháp luật xác định điều
kiện và hoàn cảnh có thể xảy ra trong cuộc
sống mà khi gặp điều kiện và hoàn cảnh
đó, các chủ thể sẽ xử sự theo cách thức
nhất định mà nhà nớc đ đặt ra. Nó trả lời
các câu hỏi: Cá nhân nào? tổ chức nào? khi
nào? trong những hoàn cảnh hay điều kiện
nào?
Bộ phận quy định trả lời cho câu hỏi:
Đợc làm gì? không đợc làm gì? phải
đợc làm gì? và làm nh thế nào? Nói cách
khác, bộ phận quy định xác định cách xử
sự cho chủ thể mà nội dung đó là quyền và


nghiên cứu - trao đổi
16 - Tạp chí luật học

pháp luật thờng có ba bộ phận là giả
định, quy định và chế tài. Thực tế, có
nhiều cách trình bày các quy phạm
pháp luật trong các văn bản mà khi
nghiên cứu điều luật cụ thể chúng ta
thờng thấy không có đầy đủ cả ba bộ
phận nêu trên. Sở dĩ nh vậy là vì nội
dung nào đó có thể sử dụng chung cho
nhiều quy phạm pháp luật thì việc lặp đi
lặp lại nội dung đó là không cần thiết
hoặc do tính chất của cấu trúc ngôn ngữ
mà bộ phận nào đó của quy phạm pháp
luật có thể đợc trình bày "ẩn". Tuy
nhiên, nếu chúng ta loại trừ những
trờng hợp nêu trên thì cũng vẫn có quy
phạm pháp luật không có bộ phận chế
tài nếu xét theo góc độ logic của nội
dung quy phạm pháp luật. Chúng ta hy
nghiên cứu hai trờng hợp sau đây:
- Thứ nhất, phần quy định của quy
phạm pháp luật chỉ xác định quyền của
chủ thể (quy phạm pháp luật cho phép)
Có nghĩa là trong hoàn cảnh hay
điều kiện nhất định, chủ thể đợc pháp
luật xác định quyền nào đó, nếu chủ thể
từ chối việc thực hiện quyền của mình

đợc quy định ở điều luật khác hay văn bản
quy phạm pháp luật khác nh chúng ta vẫn
thờng nói.
- Thứ hai, quy phạm pháp luật mà nội
dung của nó liên quan đến thủ tục pháp lí
hoặc trờng hợp mà nội dung của nghĩa vụ
gắn liền với lợi ích của chủ thể pháp luật
Trong một số trờng hợp quy phạm
pháp luật quy định về thủ tục pháp lí nhất
định mà khi thực hiện những hành vi này,
nếu chủ thể của pháp luật không làm đúng
những yêu cầu của pháp luật thì cũng
không có biện pháp chế tài nào đợc đặt ra.
Ví dụ, điểm a khoản 2 Điều 17 Luật khiếu
nại, tố cáo quy định về nghĩa vụ của ngời
khiếu nại: "Khiếu nại đến đúng ngời có
thẩm quyền". Nếu ngời khiếu nại không
làm đúng nh vậy thì có biện pháp chế tài
nào không hay là hậu quả pháp lí của việc
không làm đó chỉ là sự từ chối giải quyết
khiếu nại của cơ quan nhận đợc đơn khiếu
nại và trả lại đơn cho ngời khiếu nại vì lí
do không đúng thẩm quyền. Trong trờng
hợp nh vậy, chúng ta thấy rằng nếu chủ
thể pháp luật xử sự theo đúng yêu cầu của
pháp luật thì mới có thể đảm bảo cho thủ
tục pháp lí xuất hiện hoặc tiếp tục diễn ra
các giai đoạn tiếp theo còn ngợc lại thì thủ
lờng trớc đợc biện pháp chế tài cần
thiết. Hoặc trong một số trờng hợp,
nhà nớc thấy rằng để đảm bảo cho các
quy phạm pháp luật đợc thực hiện thì
việc sử dụng biện pháp thuyết phục sẽ
có hiệu quả hơn so với việc sử dụng các
biện pháp bắt buộc cứng rắn nh các
chế tài của pháp luật. Vì vậy, phần chế
tài của pháp luật không đợc đặt ra
trong các quy phạm pháp luật đó. Ví dụ:
Điều 153 Bộ luật lao động quy định: "ở
những doanh nghiệp đang hoạt động
cha có tổ chức công đoàn thì chậm
nhất sau sáu tháng kể từ ngày Bộ luật
lao động có hiệu lực và ở những doanh
nghiệp mới thành lập thì chậm nhất sau
sáu tháng kể từ ngày doanh nghiệp bắt đầu
hoạt động, liên đoàn lao động tỉnh phải
thành lập tổ chức công đoàn lâm thời tại
doanh nghiệp để đại diện, bảo vệ quyền và
lợi ích của ngời lao động và tập thể lao
động". Trong trờng hợp này, nếu liên đoàn
lao động tỉnh không thực hiện nghĩa vụ của
mình thì cũng không có chế tài nào có thể
áp dụng. Những quy định về nghĩa vụ nhân
thân giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ với con
cái trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình
cũng không cần phải đặt ra chế tài.
Nh vậy, không phải bất kì nghĩa vụ
pháp lí nào cũng cần phải có chế tài để đảm