nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 1/2008 45

Ths. Nguyễn Hiền Phơng *
1. Quan nim v an sinh xó hi trờn
th gii
Cho n nay, trờn th gii hỡnh thnh hai
trng phỏi c bn tip cn vi khỏi nim an
sinh xó hi, ú l trng phỏi kinh t v
trng phỏi xó hi.
Theo trng phỏi kinh t, an sinh xó hi
ch yu c tip cn nh l mt c ch
phõn phi li thu nhp xó hi nhm iu ho
li ớch, thu hp chờnh lch mc sng gia
cỏc tng lp dõn c, gim bt s bn cựng,
nghốo úi, ci thin iu kin sng ca mi
thnh viờn xó hi, c bit l cỏc i tng
gp bin c, ri ro.
Trờn phm vi ton xó hi, cỏc nh kinh t
hc tip cn an sinh xó hi nh l c ch phõn
phi li thu nhp xó hi. Phõn phi li thu
nhp xó hi chớnh l s chuyn giao mt phn
ti chớnh gia dõn c (b phn dõn c) cú s
chờnh lch v thu nhp trong xó hi. Trong
bt k xó hi no, dự phỏt trin n õu cng
tn ti s chờnh lch v thu nhp, mc sng

khn trong cuc sng trờn phm vi ton xó
hi. S phõn phi ny c thc hin thụng
qua nhiu bin phỏp k thut khỏc nhau
di hỡnh thc trc tip (ch yu l thu thu
trc thu, cỏc bin phỏp kim soỏt giỏ c, thu
nhp, li nhun ) v giỏn tip (cung cp
dch v t ti chớnh cụng v y t, giỏo dc,
* Ging viờn Khoa phỏp lut kinh t
Trng i hc Lut H Ni nghiªn cøu - trao ®æi
46 t¹p chÝ luËt häc sè 1/2008

nhà ở, trợ cấp thực phẩm )
(1)
trên phạm vi
rộng. Và như vậy, phân phối theo chiều dọc
đặc biệt có ý nghĩa trong hoạt động an sinh
xã hội nhằm thiết lập hệ thống bảo vệ đối
với toàn thể dân chúng, đặc biệt đối với
những đối tượng “yếu thế” trong xã hội.
Quan điểm của trường phái kinh tế đặc
biệt chú trọng đến vấn đề tài chính của an
sinh xã hội. Hầu hết các quốc gia theo trường
phái này đều xác định cơ sở có tính quyết
định cho sự thành công của an sinh xã hội
chính là nguồn lực tài chính đảm bảo thực
hiện an sinh xã hội. Cũng vì vậy, bên cạnh
quan niệm an sinh xã hội là cơ chế phân phối

tượng và cộng đồng không thể lo được. Đây
cũng chính là quan điểm của World Bank
(WB) trong vấn đề an sinh xã hội. WB cho
rằng: “An sinh xã hội là tổng hợp các biện
pháp nhằm bảo vệ hoặc tăng cường nguồn
lực trợ giúp cho con người, gia đình và
cộng đồng chống lại những khó khăn một
cách tốt hơn khi gặp những rủi ro”.
(3)
WB
đưa ra cách tiếp cận khái niệm và xây dựng
mô hình an sinh xã hội mới mẻ, đó là dựa
trên khái niệm “quản lí rủi ro”. Căn cứ vào
những rủi ro có thể gặp phải, WB đưa ra
yêu cầu quản lí rủi ro và chiến lược
(phương thức) quản lí rủi ro bao gồm phòng
chống, hạn chế và khắc phục rủi ro. WB
cũng xác định rất rõ nguồn tài chính và cơ
chế quản lí rủi ro với vai trò quan trọng của
nhà nước, gia đình, cộng đồng, các tổ chức
quốc tế, phi chính phủ và cả những thiết chế
của thị trường (ngân hàng, công ti bảo
hiểm ). Trong đó, vai trò của Nhà nước là
có giới hạn, tập trung phát huy tối đa khả
năng nguồn lực và sự tham gia của tư nhân.
Trên thế giới, quan điểm của WB được coi
là quan điểm tiến bộ và rất nhiều quốc gia
vận dụng, đặc biệt là các quốc gia chịu chi
phối nhiều bởi tổ chức này.
Bên cạnh WB, một số các tổ chức kinh

Từ quan niệm này,
OCDE xác định nội dung của an sinh xã hội
không chỉ dừng lại ở các chế độ trợ cấp từ
nguồn tài chính của nhà nước mà còn bao
gồm các nội dung bảo vệ khác như bảo hiểm
của tư nhân hoạt động theo cơ chế thị
trường, trợ cấp xã hội của các doanh nghiệp,
cứu trợ xã hội của cộng đồng
Từ việc tiếp cận khái niệm an sinh xã hội
ở các quốc gia trên thế giới cho thấy đa phần
các quốc gia có nền kinh tế thị trường tự do
phát triển (Anh, Mĩ, Úc, NewZealand )
thường chú trọng tiếp cận vấn đề an sinh xã
hội theo trường phái kinh tế nhiều hơn xã
hội. Chẳng hạn, ở châu Âu đa số các nước
vận hành theo nền kinh tế thị trường tự do
(các nước Anglo - Sacxon) đều xây dựng mô
hình an sinh xã hội trên quan điểm của
trường phái Anh quốc do nhà kinh tế học
người Anh William Benevidge (1879 - 1963)
đề xướng. Ông cho rằng “An sinh xã hội là
sự bảo đảm về việc làm khi người ta còn sức
làm việc và đảm bảo một lợi tức khi người ta
không còn sức làm việc nữa”.
(7)
Lấy trung
tâm điểm là vấn đề việc làm và bảo vệ thu
nhập từ việc làm nên mô hình an sinh xã hội
mà các nước này thiết lập chủ yếu căn cứ
vào thu nhập để triển khai xây dựng các chế


nghiên cứu - trao đổi
48 tạp chí luật học số 1/2008

trng t do phỏt trin nhng ngi ta
thng phờ phỏn s hn ch to c hi cho
mi ngi dõn tip cn cỏc dch v ú. Mt
nhc im na ca cỏc quc gia theo
trng phỏi kinh t xut phỏt t h qu ca
vic quỏ chỳ trng yu t kinh t dn n cỏc
mc ớch xó hi m an sinh xó hi hng ti
ch t c mt chng mc nht nh
(nhu cu thỡ nhiu nhng kh nng ỏp ng
nhu cu li cú gii hn), mc tr cp thng
thp, tớnh tng tr cng ng trong hot
ng an sinh xó hi m nht. Cng t vic
quỏ tp trung n khớa cnh kinh t, l thuc
vo kinh t v th trng iu tit, chi
phi nờn hin nay h thng an sinh xó hi
ca cỏc nc ny cng ang phi i mt vi
nhng khú khn t nhng bin ng suy
thoỏi kinh t, s phõn hoỏ giu - nghốo, s
gi hoỏ dõn s, sc ộp t th trng lao ng,
xu hng ton cu hoỏ khin cỏc quc gia
ny cn phi cú cỏch tip cn mi v vn
an sinh xó hi.
Theo trng phỏi xó hi, an sinh xó hi
chớnh l s tng tr cng ng gia cỏc
thnh viờn trong xó hi nhm bo v cuc
sng ca h trc nhng ri ro, bin c. S

chc xó hi, t chc phi chớnh ph, cng
ng, nhúm xó hi trong ú, tng tr da
trờn s s úng gúp ti chớnh, cú s tham gia
ca nh nc (th hin rừ trong bo him xó
hi) l hỡnh thc tng tr ph bin nht
c hu ht cỏc quc gia coi trng.
Thc t cho thy cỏc quc gia theo
trng phỏi xó hi chỳ trng tp trung vo
vic gii quyt cỏc nhu cu xó hi. Cn c
vo nhu cu xó hi h tỡm kim cỏc phng
thc ỏp ng nhu cu trong ú yu t kinh
t c coi l c s gii quyt cỏc nhu cu
xó hi. iu ny cng dn n hn ch l
nhiu khi iu kin kinh t khú theo kp nhu
cu xó hi, c bit khi cỏc nhu cu xó hi
xut hin nhiu m kh nng kinh t ch cú nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 1/2008 49

gii hn. Ngc li, khi kh nng ỏp ng
kinh t tt li thng dn n tõm lớ li,
trụng ch vo tr cp an sinh. õy cng
chớnh l nguyờn nhõn m cỏc quc gia theo
trng phỏi ny thng phi cú s thay i,
ci cỏch h thng an sinh xó hi cho phự
hp vi iu kin thc t.
Mt yờu cu quan trng ca trng phỏi
xó hi l m bo tớnh cng ng cao bng

rng, ILO cho rng: An sinh xó hi l s
m bo thc hin quyn con ngi c
sng trong ho bỡnh, t do lm n, c trỳ,
c bo v trc phỏp lut, c lm vic
v ngh ngi, c chm súc y t v bo
m thu nhp.
(10)
Vi cỏch tip cn t gúc
quyn con ngi cho thy phm vi ni
dung ca an sinh xó hi rt rng, bao gm
mi lnh vc nh an ninh chớnh tr, giỏo
dc, y t, vic lm, lao ng nhm mc
ớch bo v thnh viờn ca xó hi trờn mi
mt ca i sng. Cỏch tip cn khỏi nim
an sinh xó hi ny xut phỏt t quan im
ca Liờn Hp quc v quyn con ngi.
Theo ú, vi t cỏch l mt thnh viờn xó
hi, mi cỏ nhõn u cú quyn hng an
sinh xó hi. Quyn ú t trờn c s ca s
tho món cỏc quyn v kinh t, xó hi v
vn hoỏ - nhng quyn khụng th thiu cho
phm giỏ v s phỏt trin t do nhõn cỏch
con ngi.
(11)
phm vi hp hn - khỏi
nim c chp nhn rng rói ca T chc
lao ng quc t v an sinh xó hi: An sinh
xó hi l s bo v ca xó hi i vi cỏc
thnh viờn ca mỡnh thụng qua hng lot
cỏc bin phỏp cụng cng nhm chng li

An sinh xó hi l ni dung bao hm c
hai yu t kinh t v xó hi m khú cú th
tỏch ri. Vn l ch cỏc quc gia chỳ
trng n yu t no hn trong quan nim v
xõy dng h thng an sinh xó hi quc gia
m thụi. Mt khỏi nim an sinh xó hi lm
c s thit lp h thng ch ny c coi
l lớ tng khi cú s kt hp hi ho yu t
kinh t v xó hi.
2. Quan nim v an sinh xó hi Vit Nam
Vit Nam l quc gia cú nn kinh t th
trng nh hng xó hi ch ngha do vy
v kinh t cú nhng im tng ng nht
nh vi mụ hỡnh kinh t th trng xó hi
ca mt s nc trờn th gii. Trong nn
kinh t th trng xó hi, ngi ta chỳ trng
n s ho hp gia t do v kinh t vi ũi
hi cụng bng xó hi nhm hng ti s
thnh vng chung. c im ni bt ca
nn kinh t th trng Vit Nam l s
chuyn i t nn kinh t k hoch hoỏ tp
trung sang kinh t th trng nh hng xó
hi ch ngha, i sng ca ngi dõn cũn
mc thp, do vy quan nim v an sinh xó
hi ch yu c tip cn vi vai trũ quan
trng ca Nh nc. Bờn cnh ú, Vit Nam
li l quc gia nm khu vc chõu nờn
mang trong mỡnh nhng c im v iu
kin xó hi, truyn thng, phong tc tp
quỏn tng t nh cỏc quc gia chõu
nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 1/2008 51

ca xó hi i vi mi ngi khi gp phi
thiu thn v kinh t m cũn bo m v
mụi trng thun li giỳp mi ngi
phỏt trin v giỏo dc, vn hoỏ nhm nõng
cao trỡnh dõn trớ, hc vn.
(14)
Cỏch tip
cn ny ó m rng ni hm khỏi nim an
sinh xó hi, an sinh xó hi khụng ch bao
gm cỏc ni dung bo v cuc sng con
ngi khớa cnh kinh t m cũn bao gm
c vic to mụi trng phỏt trin giỏo dc,
nhn thc. Theo ngha hp, vi nhng nột
c trng c bn ca h thng an sinh xó
hi Vit Nam hin nay, PGS.TS. Minh
Cng li a ra khỏi nim: An sinh xó hi
l s bo v ca xó hi i vi cỏc thnh
viờn ca mỡnh, trc ht v ch yu trong
nhng trng hp tỳng thiu v kinh t v
xó hi, b mt hoc gim thu nhp ỏng k
do gp phi nhng ri ro nh m au, tai
nn lao ng, bnh ngh nghip, tn tt,
mt vic lm, mt ngi nuụi dng, ngh
thai sn, v gi, trong cỏc trng hp b
thit hi do thiờn tai, ho hon, ch ho.

V bn cht, an sinh xó hi l phm trự
kinh t - xó hi tng hp, mang trong mỡnh
bn cht kinh t v xó hi sõu sc. V bn
cht xó hi, cú th nhỡn nhn an sinh xó hi
l s tp hp cú t chc ca cỏc thnh viờn
xó hi nhm chng li nhng ri ro, bt hnh
ca mi cỏ nhõn. Khỏc vi cỏc bin phỏp
chia s ri ro mang tớnh thng mi khỏc
(nh tham gia kớ kt hp ng bo him), an
sinh xó hi khụng mang tớnh thng mi,
khụng nhm mc ớch kinh doanh, li
nhun. Mc ớch ca an sinh xó hi l m
bo an ton i sng ca cng ng xó hi
theo c ch chia s ri ro, mang tớnh xó hi
v nhõn vn cao c. Vỡ vy, phm vi lan to
v tỏc dng c bit ca an sinh xó hi i
vi i sng cng ng v s n nh, phỏt
trin chung ca xó hi l nhng giỏ tr vt
tri so vi cỏc bin phỏp chia s ri ro khỏc.
V bn cht kinh t, an sinh xó hi l b
phn thu nhp quc dõn, thc hin chc
nng phõn phi li thu nhp xó hi, iu ho
li ớch, gúp sc vo tit kim, u t v phỏt nghiªn cøu - trao ®æi
52 t¹p chÝ luËt häc sè 1/2008

triển kinh tế. Qua việc thực hiện phân phối
lại thu nhập xã hội, an sinh xã hội góp phần

xã hội vững vàng. Điều này cũng đã được
minh chứng qua thực tiễn an sinh xã hội ở
các quốc gia trên thế giới.
Xuất phát từ bản chất kinh tế và xã hội,
an sinh xã hội có các hình thức biểu hiện đa
dạng và phong phú. Có những hình thức đơn
giản được thực hiện trên cơ sở những quan hệ
tình cảm tự nguyện, trách nhiệm, bổn phận
con người trong phạm vi gia đình, họ hàng,
cộng đồng, làng xóm Có những hình thức
hiện đại, độ đảm bảo an toàn cao được thiết
lập với vai trò quan trọng của Nhà nước
thông qua cơ chế đảm bảo thực hiện bằng
pháp luật. Cũng có những hình thức thực hiện
bởi cộng đồng, tổ chức trong phạm vi quốc
gia, thậm chí quốc tế Cho đến nay, các hình
thức biểu hiện chủ yếu của an sinh xã hội
được biết đến bao gồm bảo hiểm xã hội, bảo
hiểm y tế, trợ giúp xã hội, sự bảo vệ của chủ
sử dụng lao động, các dịch vụ xã hội
Từ việc nghiên cứu bản chất, hình thức
biểu hiện và các quan niệm về an sinh xã
hội trên thế giới, chúng tôi cho rằng khái
niệm an sinh xã hội nên được tiếp cận theo
hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Theo
nghĩa rộng, khái niệm an sinh xã hội phải
đảm bảo sự phù hợp với quan điểm của các
tổ chức quốc tế, đặc biệt là Tổ chức lao
động quốc tế và đúng ở mọi quốc gia. Do
vậy, có thể đưa ra khái niệm chung nhất về

i tng bo v, bn cht, mc ớch ca an
sinh xó hi cng c th hin rừ. V ni
dung, an sinh xó hi Vit Nam cng bao
gm cỏc ni dung c bn nh: Bo him xó
hi, bo him y t, tr giỳp xó hi. Ngoi
ra, vi nhng c im riờng, u ói xó hi
c tip cn nh ni dung c thự ca an
sinh xó hi Vit Nam so vi cỏc quc gia
khỏc trờn th gii./.

(1).Xem: Chớnh ph vi vai trũ phõn phi li thu
nhp v n nh kinh t v mụ, Giỏo trỡnh kinh t v
ti chớnh cụng dnh cho chng trỡnh sau i hc v
kinh t, Khoa sau i hc - Trng i hc kinh t
quc dõn, ThS. V Cng biờn son, Nxb. Thng kờ
2002, tr.125,126 135.
(2).Xem: New thinking on Aid and social security,
Human Development Report 2005, UNDP, 2005, page 11.
(3).Xem: www.worldbank.org/socialprotection.html.
v cun Chớnh sỏch xó hi v quỏ trỡnh ton cu
hoỏ, Bruno Palier Louis- Charles Viossat, Din n
kinh t ti chớnh Vit - Phỏp, Nxb. CTQG, H Ni
2003, tr.110.
(4).Xem: The insurance role of social security:
Theory and lesson for policy reform, International
Monetary Fund (IMF), Washington DC, 1997, page 3.

(5).Xem: Social protection in Asia and the pacific,
ADB. Manila, Philippines, 2001, page 42 v Li,
dõy thng, thang v bt - V trớ ca an sinh xó hi

(15).Xem: Mt s vn v chớnh sỏch bo m xó
hi nc ta hin nay, Vin khoa hc lao ng v xó
hi, B lao ng thng binh v xó hi, 1995, tr.18.
(16).Xem: Bo tr xó hi cho nhng nhúm thit thũi
Vit nam, Lờ Bch Dng, ng Nguyờn Anh,
Khut Thu Hng, Lờ Hoi Trung v Robert Leroy
Bach, Nxb. Th gii, 2005, tr. 27.
(17).Xem: Bn cht v tớnh tt yu khỏch quan ca
an sinh xó hi, TS. Mc Tin Anh, tp chớ bo him
xó hi s 2/2005, tr.62.