BIỂU TƯỢNG HOA SEN TRÊN KIẾN TRÚC THÁP PHỔ MINH VÀ
TRIẾT LÝ PHẬT GIÁO THỜI TRẦN

Trên thế giới, ít có loài hoa nào ra đời sớm, phổ biến với
nhiều biểu trưng cao quý như hoa sen. Dáng hình đẹp, màu
sắc trang nhã, hương thơm thùy mị, thanh khiết, không nhiễm
bẩn chừng ấy đức tính tốt đẹp đã đưa hoa sen thành biểu
trưng cao quý của đạo Phật. Danh từ hoa sen được dùng cho nhiều vật dụng của
chư tăng như liên hoa phục (liên hoa y) Hay khi chúng ta lễ Phật, hai bàn tay chắp
lại thành hình hoa sen mà nhà Phật gọi là Liên Hoa Phật chưởng, biểu thị cho lý và
trí cùng một thể. Hoa sen cũng tượng trưng cho cõi cực lạc. Theo các kinh tịnh độ
tông thì ở “cõi cực lạc của Phật Adiđà có rất nhiều ao sen báu, trong mỗi ao có 60
ức hoa sen bằng bảy báu, tròn trịa vừa đúng 12 do tuần. Mỗi hoa sen là mỗi chỗ
dành cho những người vãng sinh về giá thai, tùy theo công đức và căn cơ mà giá
vào Thượng phẩm, Trung phẩm hay Hạ phẩm”(1). Như vậy, một trong nhiều ý
nghĩa của bông sen vẫn được kể tới là: nơi để sinh ra. Đó là ý nghĩa bắt nguồn từ
thời nguyên thủy mang tính tín ngưỡng tâm linh. Từ ý kiến trên, một điều có thể
tạm rút ra là: hoa sen mang yếu tố âm. Cho nên trong kiến trúc người ta nhìn thấy
đá chân tảng chạm đài sen (âm) làm chỗ kê của chiếc cột mang hình thức Linga -
(dương) là sự kết hợp âm dương trong thể đối đãi, biểu hiện của sự cầu mong bền
vững và sinh sôi nảy nở.(2)
ở Việt Nam hoa sen chẳng những quen thuộc trong đời sống hàng ngày mà còn
xuất hiện trong các huyền thoại về những vị vua gắn bó nhiều với Phật giáo: Khi
có thai vua Lê Đại Hành, mẹ vua nằm mơ thấy bụng nở hoa sen, vua Lý Thánh
Tông mơ thấy Phật Quan Âm ngồi trên đài sen dắt vua lên tòa, vua Trần Nhân
Tông “nằm ngủ trong chùa Tư Phúc mơ thấy từ rốn mình mọc lên một bông sen,
trên bông sen có một vị Phật mình vàng.(3)
Song hành cùng sự phát triển của Phật giáo, hình tượng hoa sen không chỉ dừng lại
là một biểu tượng phổ biến trong lĩnh vực tôn giáo mà nó đã được nhân dân ta đưa
vào trong hệ thống kiến trúc cổ một cách đầy sáng tạo. Đó là hình thức chùa tháp

nên sự sinh động, liên hoàn. Chúng như tạo nên biểu tượng cho bông sen nghìn
cánh trong đạo Phật với những lớp chồng xếp sau trước, chứ không đơn thuần là
hai lớp cánh được tạo hình một cách hết sức tượng trưng ở đây. Cái tinh tế không
chỉ dừng lại ở việc tạo ra hai lớp cánh sen này. Người ta còn nhìn thấy một lớp
cánh sen nhỏ hơn được điệp lại trong kết cấu tầng đầu tiên của tháp, mà ở các tầng
tiếp theo không có, càng nhấn mạnh cho ý nghĩa tháp được đặt trong lòng của một
bông sen khổng lồ, mà các tầng bắt đầu được tính từ đây trên lớp cánh hoa sen cuối
cùng này, chứ không phải tầng chân đế. Thêm nữa, để nhấn mạnh hơn nữa ý nghĩa
biểu tượng hoa sen cho cây tháp này, các nhà kiến trúc sư dân gian đã cho chạm
motif sóng ở ngay chân tầng tháp. Những lớp sóng thủy ba này đã tạo nên cho cây
tháp sự tinh tế, trong tính trang nghiêm.
Trong cấu trúc chùa Phổ Minh, còn một đặc trưng nổi bật nữa: đó là việc đào sâu
sân tháp hơn sân chùa. Việc đào sâu móng này ngoài nhằm mục đích làm cho
móng nền thêm chắc chắn, nó đã tạo một đường đi để các sư tăng khi thực hành
nghi lễ kiểu chạy đàn. Đồng thời, thức kiến trúc này còn nhằm tạo ra biểu tượng
một hồ nước nhấn mạnh cho hình tượng bông sen đá khổng lồ xòe nở. Lối kiến
trúc này đã làm nên một cách điệu thật táo bạo, độc đáo, gây ấn tượng mạnh về
hình tượng hoa sen nở trên mặt nước. Nếu như chùa Diên Hựu cho ta thấy hình
tượng một bông hoa sen nghìn cánh dựng trên một cột trụ duy nhất làm trung tâm
thì tháp chùa Phổ Minh gợi lên cho chúng ta một cái nhìn mới về sự phát triển một
mô hình tháp nhiều tầng với dáng vẻ của hoa sen được hình dung thông qua các
hình thức trang trí, chạm khắc trên thân tháp. Toàn bộ mô hình của cây tháp, khiến
ta nhớ đến bức tranh Hoa Tạng thế giới trong kinh Tịnh Độ Tông, mà ngôi tháp
giống như một sự hiện thực hóa của hình ảnh trong nghệ thuật kiến trúc.
Hình dáng của hoa sen cũng như sự sinh trưởng của nó còn mang lại cho ta những
liên tưởng sâu sắc về cuộc sống. Rễ sen ăn sâu dưới bùn đại diện cho đời sống vật
chất, cọng sen vượt ngang qua mặt nước tượng trưng cho cõi trung giới, còn hoa
nở trong không khí trên mặt nước lại biểu thị cho thế giới tinh thần. Sở dĩ, người ta
cho rằng hoa sen gắn với đạo Phật, bởi ở trong hoa đã có quả hay còn gọi là: vị liên
cố hoa(6) tượng trưng cho một ý nghĩa “nhân quả” của Phật pháp. Đức Phật Thích

ánh sáng Phật pháp tinh khiết hòa vào cõi trần ô trọc để làm cho tất cả sinh linh
đều được giác ngộ với xu hướng nhập thế tích cực.
Tư tưởng Phật giáo đó còn được thể hiện qua lối bố cục kiến trúc của những ngôi
chùa, tháp thời kỳ này. Cùng với sự ảnh hưởng của Phật giáo đại thừa, số lượng
tượng Phật thời Trần trở nên tương đối nhiều. Do đó, tượng không đặt trong tháp
mà được đưa vào trong một Phật điện to, rộng hơn. Điều đó đã khiến cho những
cây tháp thời kì này không còn chiếm lĩnh được vị trí trung tâm như trước kia mà
chỉ còn mang tính chất biểu tượng và được đẩy ra phía trước chùa. Tháp Phổ Minh,
vươn cao sừng sững như nối trời và đất, dù cách xa hàng cây số, người ta vẫn có
thể trông thấy. Nó không chỉ là điểm nhấn cho toàn thể kiến trúc chùa mà còn trở
thành cánh cổng mở ra thế giới tâm linh cho hàng ngàn tăng ni, phật tử hướng về,
tượng trưng cho Phật pháp vô biên, chiếu rọi ánh sáng luân lý đến thế giới trần tục,
phổ độ muôn vạn chúng sinh.
Như vậy, thông qua hình tượng hoa sen, những nghệ nhân thời Trần đã mang đến
cách tiếp cận mới về đạo Phật thông qua kiến trúc, một cách thật cụ thể và hữu
hình.
TRIỆU THANH TÚ

Chú Thích:
1 Cầm (Vương Kim Phan Bá), Hoa sen với Đạo Phật, tư liệu viện mỹ thuật mã tài
liệu TL- 95/ CĐ- 82.
2 Trần Lâm Biền (chủ biên), Trang trí trong mỹ thuật truyền thống của người Việt,
Nxb Văn Hóa Dân Tộc, Tạp chí văn hóa nghệ thuật- Hà Nội- 2001.
3 Tống Trung Tín, Nghệ thuật điêu khắc Việt Nam thời Lý và thời Trần (thế kỷ
XI- XIV), Viện Khảo Cổ Học, Nxb Khoa Học Xã Hội, Hà Nội 1997.
4 Vũ Tam Lang, Kiến trúc cổ Việt Nam, Nxb Xây dựng, 1991
5 Chu Quang Trứ, Mỹ thuật Lý Trần mỹ thuật Phật giáo, NXB Mỹ Thuật, 2001.
6 Một trong ba nghĩa thù thắng của hoa sen là trong khi hoa nở thì sen đã phát sinh.
7 Phật Thích Ca đã đem ba nghĩa vi diệu của hoa sen dụ với ba nghĩa của môn
Quyền thực và môn Bản Tích. Trong đó, ý nghĩa đầu tiên của môn quyền thực là