HỒI ỨC NHÂN NGÀY GIỖ ĐẦU CỦA CỐ HỌA SĨ TÚ DUYÊN - HỌA SĨ
TÚ DUYÊN VỚI NGHỆ THUẬT THỦ ẤN HỌA

TÚ DUYÊN -
Kiều - Lại
đây xem lại
cho gần Nhân Ngày
Giỗ đầu tiên
của Cố họa sĩ
Tú Duyên
(Ông mất
ngày
02/06/2012),
là người học
trò của thầy,
với lòng kính nhớ avà ngưỡng mộ đạo đức và tài năng của ông, tôi xin trình bày và
giới thiệu lại sự nghiệp mỹ thuật của thầy như là một người nghệ sĩ dân gian đã có
công trong việc khai thác ngôn ngữ nghệ thuật in khắc gỗ dân gian Việt Nam, biến
nó thành một ngôn ngữ vô cùng độc đáo, mang giá trị sáng tạo và tính thẩm mỹ
cao, được thế giới ngưỡng mộ.
Khắc gỗ là loại hình nghệ thuật dân gian (Folk art) của Việt Nam. Trong khu vực
châu Á thì Trung quốc và Nhật Bản là 2 quốc gia có loại hình này rất mạnh. Đặc
biệt là xứ Phù Tang với các tên tuổi như Hokusai (1760-1849), Hiroshige (1797-
1858), Ultamaro (1753-1806), Toyohiro (1773-1828), Koryusai (1735-1790) TÚ DUYÊN - Khuyến học

không cần con lăn”. Sáng kiến nói trên đã “kinh qua” quá trình nghiên cứu thể
hiện.
Về mặt kỹ thuật thì đặc điểm của “nghệ thuật thủ ấn họa” của họa sĩ Tú Duyên bao
gồm các nét riêng, mới sau đây: Thứ nhất: khắc ít bản nhưng in được nhiều màu.
Thứ hai: ông khắc và sử dụng cả hai loại bản khắc “dương bản” (bản lồi) và “âm
bản” (bản lõm). Với cách khắc và sử dụng “âm bản” và “dương bản”, chỉ cần hai
bản khắc, một âm, một dương và cách tô chuyển màu trên bề mặt bản dương trước
khi in thì tác giả có thể tạo ra một tác phẩm thủ ấn họa đẹp mắt. Như đã nói, ở đặc
điểm đầu tiên của họa sĩ Tú Duyên là khắc ít bản mà in được nhiều màu. Điều mà
trước đây chưa ai làm. Đây cũng là một biểu hiện của sự sáng tạo, nhưng đòi hỏi
công phu, chu đáo. Thứ ba: tác giả xử lý chuyển màu trước trên tờ giấy, giống như
tô màu trộn bột điệp làm nền tranh, nhưng ông tô chuyển màu nhẹ nhàng, rồi sau
đó mới in tiếp theo bằng “bản âm” hoặc “bản dương” theo chủ ý của mình. Thứ tư:
áp dụng thủ pháp in chồng, hơi lệch giữa khi in bằng “dương bản” và “âm bản” để
cố ý tạo ra “nét trống do lệch bản in” thành nét màu “lóe sáng” lung linh. Thứ năm:
trên mặt “bản dương” (lồi) tác giả tô và chuyển màu không đều nhau theo chủ
định. Thủ thuật này khác với kỹ thuật xưa là tô thật đều một màu trên bảng in. Thứ
sáu: tác giả dùng bàn tay thay cho con lăn để chà, vuốt, ấn, nhận, tạo cho mặt giấy
có mức độ “ăn màu” khác nhau theo chủ ý.
Về đường nét và cách tạo mảng gợi không gian: Đặc điểm tạo hình trong tranh của
họa sĩ Tú Duyên có nét độc đáo riêng. Ông diễn tả nét khắc trên cơ sở những nét vẽ
linh hoạt thiên về đường cong. Do vậy tranh của ông gây cảm giác về sự chuyển
động độc đáo. Tác phẩm tranh in khắc của ông ít thấy có những mảng đậm hay
sáng cực lớn như một số tác giả khác, mà ở ông sự phân bố các màng và nét đan
xen với nhau. Đặc biệt là bản thân những mảng lớn trong tranh của ông gợi nên
không gian lung linh của màu vì ông chuyển màu trên mảng chứ không tạo mảng
lớn chỉ có một màu.
Về mặt đề tài sáng tác thành tác phẩm thì ở ông có điểm vô cùng đặc biệt như sau:
- Một là: khai thác đề tài ca dao trong dân gian để thể hiện thành tác phẩm: “Nọ thì
ả Chức chàng Ngưu tới Trung Thu lại bắc cầu sang sông” hay “Chàng tuổi trẻ vốn

với keo.
Ngày 10-03-1953, ông tổ chức cuộc triển lãm tranh thủ ấn họa đầu tiên tại Nhà hát
lớn Sài Gòn (nay là Nhà hát TP,HCM). Họa sĩ Nguyễn Thịnh Del, giáo sư Trường
Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn (Tốt nghiệp Cao đẳng Mỹ thuật đông
Dương, khóa 1928-1933) đã nhận định về tranh thủ ấn họa của họa sĩ Tú Duyên
như sau: “Thủ ấn họa đã tạo nên những bức tranh tuyệt mỹ, khiến cho người xem
cảm thấy có những sắc màu riêng biệt thích hợp với tâm trạng của mình từng lúc,
từng khi. Điều này do nguồn cảm hứng của nghệ sĩ tạo nên. Họa sĩ là ai? Đấy là
họa sĩ Tú Duyên!”
Họa sĩ U Văn An, giáo sư Trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn đã nói về
tranh của Tú Duyên như sau: “Với trình độ nghệ thuật chắc chắn, tận tụy, họa sĩ Tú
Duyên làm sống lại lối in bản khắc gỗ tranh Tết Việt Nam, mà họa sĩ trước đó
không ai dám làm vì phải tốn kém, hy sinh nhiều quá”. Ông P. Faucon trên báo Le
journal dExtrême-Orient (Báo Viễn Đông, số 2717 ngày 15/11/1957) đã viết: “Mỗi
bức tranh thủ ấn họa của họa sĩ Tú Duyên, chính nó là một bài thơ kỳ diệu. Nó
được sáng tác từ các truyện kể, từ cõi mộng mơ. Từ chiều sâu ở tác phẩm của Ông
ta là là những những nét đậm đà, duyên dáng. Hơn nữa nó là những đường nét tài
tình cùng với những sắc thái nhẹ nhàng ,tạo nên sự lôi cuốn đẹp mắt ” Ông René
de Berval đã viết trên tờ Revue Francaise-Asia (Táp chí Pháp Á) như sau: “Những
tác phẩm thủ ấn họa của họa sĩ Tú Duyên đã hấp dẫn người xem,ví nó được diễn tả
bởi chính một dân tộc ham nghiên cứu, tìm tòi và nó chỉ có thể được tìm thấy trong
những kho tàng văn học và truyện kể ở quốc gia của ông ấy ”.
Họa sĩ Tú Duyên là một trong những họa sĩ lão thành miền Nam được giới thiệu
trên sách mỹ thuật ở Ý do nhà xuất bản Milan trong quyển Le Viet Nam. Năm
1956 ông được giới thiệu trên sách của tổ chức Unessco nói về văn hóa Việt Nam “
Việt Nam, hôm qua và ngày nay”.
Trước năm 1975, Vua dầu hỏa Hoa Kỳ là Rockefeller, nhân dịp sang Sài Gòn,đã
đến tận nhà ông để xin mua bức Trần Bình Trọng - Ta thà làm quỷ nước Nam còn
hơn làm Vương đất Bắc.
Ngoài việc sáng tác, Ông còn là nhà giáo tận tụy. Từ năm 1963 đến 1975 ông