class="bi x0 y0 w0 h1"
NGUYỄN MINH TIẾN
biên soạn
BỆNH
TRẺ EM
SƠ CẤP CỨU - CHẨN ĐOÁN
- CHĂM SÓC - ĐIỀU TRỊ
NHÀ XUẤT BẢN VĂN HÓA THÔNG TIN
5
LỜI NÓI ĐẦU
T
rong quá trình nuôi dưỡng và chăm sóc con cái, tất
cả chúng ta đều có không ít lần phải tìm đến các
y bác só hay bệnh viện. Trong những lần như thế, cho
dù bệnh tình của trẻ nặng hay nhẹ, thông thường hay
nghiêm trọng, chúng ta cũng không sao tránh khỏi được
sự thấp thỏm lo sợ cho đến khi có được kết quả trả lời của
bác só điều trò. Trong khi chờ đợi, các bậc cha mẹ chúng
ta luôn muốn được biết thật nhiều về bệnh tình của trẻ,
nhưng thật không may là hầu hết các bác só thường không
có đủ thời gian để trả lời tất cả những câu hỏi của chúng
ta, hoặc thậm chí là để giải thích những gì ta không hiểu.
Sự thật là họ có quá nhiều bệnh nhân để chăm sóc, điều
trò, và chỉ có thể dành cho ta một phần thời gian tiếp xúc
rất hạn chế.
Hiểu được tâm lý chung của tất cả các bậc cha mẹ,
chúng tôi cố gắng biên soạn quyển sách này dựa vào các
thông tin y khoa đáng tin cậy đã qua so sánh, đối chiếu
và tổng hợp, nhằm đáp ứng nhu cầu tìm hiểu bệnh trẻ
em. Tuy chưa phải đã hoàn toàn đầy đủ, nhưng đối với
hầu hết các bệnh thông thường của trẻ em, các bậc cha

phần lớn các trường hợp, sự can thiệp đúng lúc của bác só
vẫn luôn được nhắc đến, nhưng sự khác biệt lớn lao mà
quyển sách này có thể mang lại cho các bậc cha mẹ chính
là sự hiểu biết về những gì đang xảy ra cho con trẻ.
Sự hiểu biết sẽ xua tan đi những lo lắng không cần
thiết – điều rất thường gặp ở bất cứ bậc cha mẹ nào, nhất
là với những ai mới có con lần đầu. Sự hiểu biết cũng giúp
các bậc cha mẹ thực hiện đúng lúc những gì cần thiết để
bảo vệ sức khỏe cho con trẻ. Trong rất nhiều trường hợp,
ngay cả hiểu biết được sự giới hạn của mình trong việc
đối phó với một căn bệnh nào đó cũng là một điều hết
sức cần thiết, để có thể kòp thời nhờ đến sự can thiệp
chuyên môn. Và trong một số trường hợp khác, sự hiểu
biết giúp cha mẹ có thể mạnh dạn thực hiện những biện
LỜI NÓI ĐẦU 7
pháp chăm sóc tại nhà để giảm nhẹ tức thì những bất ổn
mà trẻ đang gánh chòu.
Sách được chia làm 5 phần. Hai phần đầu tiên là những
kiến thức tổng quát về cơ thể và sự phát triển của trẻ, tất
nhiên là chỉ trình bày ở mức độ giúp người đọc có được
những kiến thức cơ bản nhất để có thể hiểu được những
gì sẽ được trình bày trong các phần tiếp theo sau. Phần
này cũng cung cấp những thông tin quan trọng giúp các
bậc cha mẹ có thể biết được sự phát triển của con mình
có bình thường hay không.
Phần thứ ba trình bày chi tiết hầu hết các bệnh ở trẻ
em, ngay cả một số bệnh ít gặp nhưng nguy hiểm cũng
được nêu ra ở đây. Những thông tin trong phần này rất
cần thiết cho bất cứ ai muốn quan tâm tìm hiểu bệnh trẻ
em. Nhưng cho dù một số các bậc cha mẹ không có nhu

phải tìm đến bác só.
Phần cuối cùng là những kiến thức thực tế quan trọng
mà tất cả các bậc cha mẹ đều cần phải nắm vững: những
phương pháp sơ cấp cứu trẻ em trong các trường hợp
khẩn cấp, cần được thực hiện tức thời ngay khi xảy ra tai
biến, trong khi chờ đợi các nhân viên y tế hay bác só kòp
đến với trẻ, hoặc trước khi đưa trẻ đến bệnh viện.
Với những thông tin thiết thực được trình bày một
cách hệ thống và dễ hiểu, hy vọng sách này sẽ là một
cẩm nang hữu ích cho hầu hết các bậc cha mẹ. Khi biên
soạn và giới thiệu quyển sách, chúng tôi mong muốn được
chia sẻ những thông tin này cùng tất cả những ai quan
tâm đến việc chăm sóc sức khỏe trẻ thơ, và hy vọng sẽ
làm giảm nhẹ đi phần nào gánh nặng của các bậc cha mẹ
trong suốt quá trình nuôi dưỡng và chăm sóc con cái. Tuy
nhiên, do những hạn chế nhất đònh về trình độ của người
biên soạn, chắc chắn sẽ không thể tránh khỏi ít nhiều
sai sót. Chúng tôi chân thành mong mỏi được đón nhận
và rất biết ơn những ý kiến đóng góp xây dựng để những
lần tái bản của sách sẽ được hoàn thiện hơn.

NGUYỄN MINH TIẾN
9
PHẦN I
NHỮNG HIỂU BIẾT CĂN BẢN VỀ CƠ
THỂ CON NGƯỜI
K
hi có được một kiến thức cơ bản về cấu trúc cơ thể
con người cũng như hiểu được sự phát triển bình
thường về tinh thần, tình cảm, thể lực của trẻ, các bậc

nhau để thực hiện nhiều chức năng khác nhau cần thiết
cho sự sống, bao gồm việc hô hấp, tiêu hóa, vận động,
cung cấp oxygen cũng như các chất dinh dưỡng, và thải bỏ
các chất cặn bã ra khỏi cơ thể. Mỗi một hệ thống trong
số các hệ thống này đều bao gồm một số các cơ quan, cơ
bắp và tế bào đặc biệt cùng phối hợp với nhau để thực
hiện được những chức năng quan trọng thiết yếu cho sự
sống. Một số bộ phận không chỉ tham gia trong một hệ
thống duy nhất mà là nhiều hệ thống khác nhau, chẳng
hạn như các mạch máu ở phổi.
NHỮNG HIỂU BIẾT CĂN BẢN 11
1. Hệ hô hấp
Hệ hô hấp gồm có hai buồng phổi, các đường dẫn để
không khí đi qua (chẳng hạn như mũi, khí quản ) và các
cơ hô hấp (bao gồm cả cơ hoành), kết hợp với các mạch
máu để cung cấp dưỡng khí (oxygen) cho các mô của cơ
thể và mang thán khí (dioxidcarbon) về phổi để thở ra.
Hình 1
Hệ hô hấp
khoang mũi
khoang miệng
thanh quản
khí quản
phổi
cơ hoành
phế quản
họng
12 BỆNH TRẺ EM
Hai buồng phổi của chúng ta chiếm một thể tích lớn
trong khoang ngực, trải dài từ xương đòn xuống tới cơ

Hình 3
Hệ tiêu hóa
3. Bộ xương
Bộ xương người là một bộ khung vững chắc bên trong
để chòu đựng trọng lượng cả cơ thể. Ngoài việc chống chòu
cho các mô mềm, bộ xương cũng giúp bảo vệ cho các cơ
quan nội tạng và là nơi bám vào của các cơ bắp. Trong
suốt giai đoạn trẻ lớn lên, bộ xương liên tục phát triển và
thay đổi hình dạng.
miệng
tuyến nước bọt
dạ dày
tụy
ruột non
họng
thực quản
gan
túi mật
ruột già
ruột thừa
hậu môn
trực tràng
14 BỆNH TRẺ EM
Hình 4
Bộ xương người
hộp sọ
xương hàm dưới
xương hàm trên
các xương sọ
xương đỉnh

NHỮNG HIỂU BIẾT CĂN BẢN 15
Cấu trúc xương người vừa chắc chắn vừa mang tính
dẻo dai, chòu lực cao. Người trưởng thành có cả thảy 206
xương lớn nhỏ, vừa giữ chức năng chống chòu toàn bộ
trọng lượng cơ thể, vừa bảo vệ các cơ quan nội tạng bên
trong. Các xương nối với nhau bằng khớp xương, được cấu
tạo thích hợp để có thể chuyển động nhẹ nhàng, đáp ứng
nhu cầu vận động của cơ thể.
Mỗi một xương trong bộ xương có kích thước và hình
dáng khác nhau, phù hợp với từng chức năng khác biệt.
Chẳng hạn, xương ức (ngực) rộng và phẳng để bảo vệ
tim, phổi bên trong lồng ngực trong khi hộp xương sọ
lại thích hợp để bảo vệ bộ não. Các xương ở bàn tay nhỏ
và ngắn thích hợp với những cử động linh hoạt và chính
xác, trong khi xương cẳng chân lớn và dài để thích hợp
với sự di chuyển của toàn bộ cơ thể trong hoạt động đi lại.
Lồng ngực là một khoang được tạo thành bởi xương ức và
12 cặp xương sườn, ngoài việc bảo vệ chắc chắn cho tim
và phổi, các xương này còn tạo thành một cấu trúc thích
hợp hỗ trợ cho hoạt động hô hấp, khi không khí được hít
vào và thở ra. Xương sống được hình thành từ 26 đốt sống
nối nhau một cách chắc chắn, vừa đủ sức chống chòu trọng
lượng cơ thể, vừa đủ linh hoạt để cho phép các cử động
phức tạp như khom, cúi, vặn vẹo
Bộ xương còn là kho dự trữ calci, một khoáng chất
thiết yếu cho hoạt động của các tế bào thần kinh và cơ
bắp của cơ thể. Tủy xương là nơi hình thành các tế bào
hồng cầu.
4. Hệ cơ bắp
Có ba loại cơ là: cơ tự ý (chòu sự kiểm soát của ý thức),

cơ sinh đôi ngoài
cơ duỗi ngón chân
cơ duỗi ngón cái
cơ bốn đầu đùi
NHỮNG HIỂU BIẾT CĂN BẢN 17
Hình 6
Hệ cơ bắp, nhìn phía sau
cơ dép
gân gót chân
cơ mác
cơ hai đầu đùi
cơ rộng ngoài
cơ bán mạc
cơ khoeo
cơ mông
lớn
cơ mông
lỡ
cơ gai sống
cơ ba đầu
cơ tam giác vai
cơ thang
cơ gối đầu
cơ dưới sống
cơ lưng lớn
cơ duỗi cánh tay
cơ gấp cánh tay
cơ quay
18 BỆNH TRẺ EM
động được. Cơ không tự ý là cơ bao quanh các cơ quan nội

phổi đóng lại
van động mạch
phổi mở ra
dòng chảy
của máu
động mạch phổi
Tim là một cái bơm cực mạnh và cực bền, hoạt động
liên tục không ngừng nghỉ. Nhờ có hoạt động của tim
mà máu có thể theo các tónh mạch để mang dưỡng khí,
dưỡng chất đến nuôi tất cả các tế bào của cơ thể, đồng
thời máu cũng theo các động mạch để mang đi thán khí
và chất thải từ các tế bào. Trong một năm, trái tim của
chúng ta co bóp khoảng 3 triệu lần, chuyển đi một lượng
máu khoảng 2.900.000 lít! Để đảm bảo phân luồng chính
20 BỆNH TRẺ EM
xác lượng máu vào và ra, tim có 4 van tim để kiểm soát,
mỗi van chỉ cho phép máu đi qua theo chiều nhất đònh.
Hoạt động của tim cũng thường xuyên được điều chỉnh để
thích hợp với nhu cầu cơ thể, chẳng hạn như gia tăng khi
cơ thể hoạt động mạnh và giảm mạnh khi cơ thể hoàn
toàn nghỉ ngơi.
Hình 9
Trái tim
động mạch chủ
động mạch phổi
tâm nhó trái
van động mạch chủ
van hai lá
tâm thất trái
vách ngăn

xương chày
động mạch
hình cung
tónh mạch
xương mác
tónh mạch đùi
tónh mạch chủ dưới
tónh mạch quay
tónh mạch trụ
tónh mạch thận
tim
tónh mạch nách
tónh mạch dưới đòn
tónh mạch cánh tay
tónh mạch chủ trên
tónh mạch cổ
tónh mạch cột sống
tónh mạch chậu chung
22 BỆNH TRẺ EM
Hình 11
Các mạch máu
lòng mạch
lớp bọc trong
lớp bọc giữa
lớp bọc ngoài
ĐỘNG MẠCH TĨNH MẠCH
MAO MẠCH
Các động mạch mang máu từ tim đi khắp cơ thể, trong
khi các tónh mạch mang máu từ khắp nơi trở về tim. Động
mạch và tónh mạch được nối nhau bởi các mao mạch là

hạch bẹn sâu
mao mạch bạch huyết
hạch bên động
mạch chủ
ống ngực
24 BỆNH TRẺ EM
lưới các mạch bạch huyết chạy khắp cơ thể và các hạch
bạch huyết được bố trí như những nốt chặn.
Bạch huyết là một dạng chất lỏng với các tế bào màu
trắng (bạch cầu), chảy trong các mạch bạch huyết và có
chức năng tiêu diệt các vi sinh vật bò giữ lại nơi các hạch
bạch huyết. Tế bào bạch cầu được tạo ra trong các tủy
xương, khi trưởng thành sản xuất ra một số loại protein
đặc biệt gọi là kháng thể, có khả năng tiêu diệt vi khuẩn
xâm nhập cơ thể. Tế bào bạch cầu có khả năng ghi nhớ
các loại vi khuẩn đã từng xâm nhập cơ thể, vì thế có thể
nhanh chóng tiêu diệt những vi khuẩn này nếu chúng lại
xâm nhập cơ thể một lần nữa.
Như được thấy trong hình vẽ, hệ thống bạch huyết
phân bố khắp cơ thể nhưng đặc biệt không có trên bộ
não.
7. Hệ thần kinh
Hệ thần kinh được cấu thành bởi bộ não, tủy sống và
hàng triệu các tế bào thần kinh. Đây là trung tâm kiểm
soát toàn bộ các hoạt động có ý thức và các chức năng
tự nhiên của cơ thể. Những dây thần kinh tiếp nhận các
cảm giác, chẳng hạn như khi sờ mó, nếm, ngửi, nhìn và
nghe.
Một cách khái quát, hệ thần kinh chia thành hai phần
là hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh ngoại biên.

dây thần kinh tónh mạch hiển
tủy sống
dây thần kinh gian sườn
dây thần kinh nách
hạch tủy sống
26 BỆNH TRẺ EM
8. Hệ sinh dục - tiết niệu
a. Hệ sinh dục nữ
Hệ sinh dục nữ gồm có 2 buồng trứng, tử cung và các
ống dẫn khác nhau, tạo ra các hormone, và đến tuổi dậy
thì hằng tháng sẽ tạo ra trứng.
Hình 14
Hệ sinh dục nữ
mô mỡ
quầng vú
thùy
núm vú
bầu vú
tai vòi
buồng trứng
vòi trứng
thân tử cung
cổ tử cung
âm đạo
Khác với hệ sinh dục nam, hệ sinh dục nữ có phần
phức tạp hơn vì ngoài chức năng tạo ra bào thai, cơ thể
người phụ nữ còn phải bảo vệ và nuôi dưỡng bào thai cho
đến khi phát triển đủ để có thể tồn tại trong môi trường
bên ngoài. Ngoài ra, sau khi sinh con, người phụ nữ còn
tiếp tục nuôi dưỡng con bằng sữa mẹ nên hai bầu vú phát