I - Gợi dẫn
1. Thể loại
Đẻ đất đẻ nước là thiên sử thi thần thoại của người Mường – một dân tộc thiểu số hiện cư trú chủ yếu ở
tỉnh Hoà Bình và Thanh Hoá. Tác phẩm thể hiện trí tưởng tượng vô cùng phong phú và sinh động của
người Mường xưa. Đẻ đất đẻ nước kể lại những sự việc ở trần gian từ khi khai thiên lập địa, khi vũ trụ
còn là một khối hỗn mang, đến khi bản mường được ổn định. Người Mường đã giải thích thế giới theo tư
duy thần thoại, tư duy hồn nhiên của con người ở thời bình minh của lịch sử loài người. Đẻ đất đẻ nước là
sự hệ thống hoá các thần thoại và truyền thuyết của dân tộc Mường, vì thế tầm vóc của nó rất đồ sộ. Tác
phẩm là niềm tự hào của người Mường, và pho sử thi thần thoại này vẫn được các thầy cúng đọc trong
các nghi lễ cúng người chết.
2. Tác phẩm
Theo các nhà nghiên cứu, hiện có hơn 10 dị bản của thiên sử thi này. Bản do Vương Anh và Hoàng Anh
Nhân sưu tầm – biên dịch ở Thanh Hoá (NXB Khoa học xã hội, 1986) dài hơn 8000 câu, gồm 28 khúc :
Mở đầu ; Đẻ đất ; Đẻ nước ; Cây si ; Đẻ Mường ; Đẻ người ; Chia năm chia tháng ; Dịt Dàng ; Lang Tá
Cài ; Lang Cun Cần ; Làm nhà Lang Cun Cần ; Tìm lửa tìm nước ; Tìm cơm tìm lúa ; Tìm rượu ; Tìm lợn
tìm gà ; Tìm trâu ; Lang Cun Cần lấy vợ ; Lấy vợ khác cho Lang Cun Cần ; Lang Cun Cần chia đất ; Tìm
chu ; Chặt chu ; Làm nhà chu ; Đốt nhà chu ; Săn moong lồ ; Săn cá điên, săn quạ điên ; Giặc ma ruộng ;
Giặc ma may, giặc ma lang ; Đưa vua.
Đoạn trích thuộc chương Mở đầu của tác phẩm. Tác giả dân gian đã tưởng tượng về sự bắt đầu của trời
đất cũng giống như các dân tộc khác, đó là cho thế giới lúc đầu là một khối hỗn mang chưa có sự sống.
Cách hiểu này cũng rất gần với những phát hiện của khoa học ngày nay, nhưng tác giả dân gian lại kể về
sự bắt đầu ấy một cách đầy huyền bí và thiêng liêng, thể hiện kết quả của lối tư duy ngây thơ nhưng lôgic
của người xưa.
3. Tóm tắt
Đoạn trích kể lại thời hỗn mang “chưa có ngôi sao đỏ đỏ,… chưa có ngọn cỏ xanh xanh,… chưa có nước
sông Quanh, mó Vận,… chưa có sông Sàng, mó Lí”. Trên trời, dưới đất đều trống không, xơ xác. Cỏ cây,
hoa lá, các hiện tượng thiên nhiên, các loài muông thú đều muốn dậy, muốn sinh nhưng chưa được… Con
người cũng chưa có. Thứ gì cũng “chưa có”, “chưa nên”.
4. Cách đọc và kể
Đọc bằng giọng kể, tha thiết. Chú ý hình thức diễn đạt và kết cấu đặc biệt lặp đi lặp lại của một số cụm
từ : chưa có, còn nên, muốn dậy nhưng chưa có,…

Chưa có đủ thành phần để hình thành, chưa đầy đủ thành phần nên chưa xuất hiện, đó là :
Móc muốn dậy nhưng chưa có lóng
….
Dây sắn muốn dậy néo vò
Nhưng chưa nên néo vò
…
Ba ba muốn dậy chưa có ngực có hông
Moong tường, moong ống muốn dậy chưa có sừng có ngà
Trống gà, trống công, trống khôn muốn dậy nhưng chưa có mào
… Cá chuối, cá gáy muốn dậy nhưng chưa có mang có vây
Con nhà, con người muốn dậy chưa có mặt mũi…
Những thứ “chưa nên” ấy là những bộ phận còn thiếu của sự vật và đều là những bộ phận quan trọng.
Có trường hợp “muốn dậy” nhưng lại chưa đủ điều kiện :
Dây sọ muốn dậy leo đất leo nước
Nhưng chưa nên leo đất leo nước
Kim muốn dậy nhưng chưa có thép
…
Hàng cày muốn dậy nhưng chưa có tay
…
Khỉ muốn dậy nhưng chưa có đồi út đồi U…
Và còn có rất nhiều thứ chưa thể xuất hiện – chưa có bởi chưa đủ hệ thống. Mọi vật sinh ra trên thế giới
này đều có đôi lứa, đều thuộc một hệ thống nào đó, có trâu phải có bò, có chim nhò phải có chim nhiện,
có người tài phải có người vụng. Thế giới tồn tại và phát triển nhờ có sự cân bằng âm dương, vì thế khi
chưa có đủ hệ thống thì sự vật chưa thể xuất hiện :
Cờ hẹp muốn dậy nhưng chưa có cờ tướng
…
Mọi thứ đều “muốn dậy” nhưng chưa đủ thành phần, chưa đủ điều kiện, hệ thống để nó ra đời. Dường
như sự sống đã ẩn chứa những tiềm năng rất lớn khi vũ trụ còn là một khối hỗn mang, vì thế mà khi có
không gian sinh tồn (trời, đất, sông, núi) và những điều kiện tồn tại là mọi vật xuất hiện và phát triển
nhanh chóng. Quan niệm nói trên chứng tỏ tác giả sử thi hình dung sự hình thành thế giới không đơn giản

Con trai đi rừng có bạn súng
Con gái giã gạo có bạn thúng, bạn nong
Muốn biết chuyện người Mường ngày xửa ngày xưa
Thì trông ra mà nghe kể lại
Người già con nít nghe chuyện quên đói
Con trai con gái nghe chuyện bỏ cả áng xim
([3])
ở mường xa chìm xa nổi
Nghe một chuyện nên rõ rõ
Tỏ một chuyện nên lớn lớn
Nghe hết ngọn hết ngành
No buổi, no ngày cho lòng đỡ nhớ.
(Phan Ngọc, Tuyển tập truyện thơ Mường, NXB Khoa học xã hội, 1986)
2. Đẻ đất đẻ nước có đủ bốn yếu tố bắt buộc của một sử thi :
- Thứ nhất, đó là một tác phẩm tự sự. Nó kể lại sự ra đời của trời, đất, nước, mường, dân tộc Mường.
- Thứ hai, đó là một tác phẩm mang tính lịch sử, bởi vì đây là một thí nghiệm giải thích bằng lịch sử
không những sự hình thành của tộc người Mường, mà cả những thành tựu của văn hoá : làm nhà, kiếm
lửa, trồng lúa, sự phân chia trong nội bộ tộc người Mường, quá trình lao động sản xuất.
- Thứ ba, đó là một tác phẩm mang tính nhân dân sâu đậm, bởi vì nó phổ biến khắp mọi nơi người Mường
sinh sống. Nó trở thành một yếu tố thuần khiết của đời sống, đến mức độ nó trở thành những khúc hát đưa
linh hồn người Mường trở về cội nguồn, với tổ tiên.
- Thứ tư, đó là một tác phẩm kì vĩ, vì từ đầu đến cuối nó nói lên mối quan hệ qua lại giữa thế giới trần
gian với thế giới thần linh.
Tuỳ theo cách quan niệm mối liên hệ giữa con người với thần linh người ta chia ra hai loại sử thi, là loại
sử thi dân gian và loại sử thi bác học. Sự phân biệt này là rất quan trọng để đánh giá cho đúng ý nghĩa lịch
sử của Đẻ đất đẻ nước.
(Phan Ngọc, Tuyển tập truyện thơ Mường, Sđd)
(1) Chạng kha : con gọng vó.
([1]) áng cao : sân trên sàn rộng, nơi ngồi vui chơi.
([2]) Làm chặng, làm uông : làm như đăng cá ở miền xuôi, cái đăng này chặn một đoạn khe.