I - Gợi dẫn
1. Sơn Hậu là tác phẩm thuộc thể loại tuồng – một thể loại sân khấu dân gian. Tuồng là loại hình nghệ
thuật độc đáo của dân tộc ta, phát triển mạnh vào cuối thế kỉ XVII đến thế kỉ XIX. Sơn Hậu thuộc loại
tuồng pho (còn gọi là tuồng cung đình hay tuồng thầy), viết về đề tài trung với vua hoặc đánh giặc bảo vệ
đất nước, bảo vệ triều đình.
2. Tác phẩm gồm ba hồi. Lấy khung cảnh câu chuyện là triều đình nhà Tề của Trung Quốc. Phe chính
nghĩa trung thành với vua Tề, ra sức bảo vệ nhà Tề. Phe phi nghĩa là gia đình họ Tạ, âm mưu cướp ngôi
vua. Cuối cùng, phe Đổng Kim Lân, phe chính nghĩa, đã chiến thắng, nhà Tề được lập lại.
Hệ thống nhân vật của tác phẩm chia làm hai tuyến : chính nghĩa và phi nghĩa. Phe chính nghĩa gồm :
Đổng Kim Lân, Khương Linh Tá, Phàn Định Công, Đổng Mẫu… Phe phi nghĩa gồm : Tạ Thiên Lăng, Tạ
Ôn Đình, Tạ Lôi Phong, Tạ Lôi Nhược, Hổ Bôn…
3. Đoạn trích thuộc hồi ba của vở tuồng. Sơn Hậu là vùng đất trọng yếu nơi biên cương, vua Tề cho cha
con Phàn Định Công trông coi. Vua Tề ốm nặng, thái sư Tạ Thiên Lăng ra sức chuẩn bị cướp ngôi. Khi
vua Tề mất, họ Tạ cướp ngôi. Đổng Kim Lân đã cùng Khương Linh Tá cứu hoàng tử.
Đoạn trích bắt đầu từ đoạn Hổ Bôn bắt mẹ của Kim Lân là Đổng Mẫu. Tạ Ôn Đình bắt Đổng Mẫu viết
thư khuyên Kim Lân hàng Tạ để cứu mẹ. Đổng Mẫu không chịu khuất phục. Tạ Kim Lân đau lòng nhìn
cảnh mẹ mình bị hành hạ, định hàng giặc để cứu mẹ nhưng Đổng Mẫu quyết định không chịu. Trước thái
độ kiên trung của người mẹ, Kim Lân đã tìm kế hoãn binh, giả hàng. Sau nhờ bà Tam cung (chị của Ôn
Đình) giúp đỡ, Đổng Mẫu được tha. Kim Lân và Phàn Diệm đem quân về đánh đổ họ Tạ. Triều Tề được
khôi phục, hoàng tử lên ngôi, mẹ con Đổng Mẫu đoàn tụ.
Đoạn trích thuộc hồi cuối của tác phẩm, cao trào của vở kịch được đẩy lên ở hồi kịch này. Đoạn trích
cũng mang dáng dấp kết cấu của một vở kịch : mâu thuẫn, cao trào mâu thuẫn, mâu thuẫn được giải
quyết.
- Mâu thuẫn :
+ Giữa Kim Lân và họ Tạ vì họ Tạ bắt Đổng Mẫu – mẹ của Kim Lân để ép Kim Lân ra hàng.
+Giữa trung và hiếu : Kim Lân hàng giặc để cứu mẹ là giữ chữ hiếu thì phạm tội bất trung. Giữ trung thì
bất hiếu. Kim Lân phải đấu tranh tư tưởng. Đổng Mẫu dạy con phải giữ chữ trung.
- Cao trào : Kim Lân định hàng, Đổng Mẫu không đồng ý, giận dữ.
- Mẫu thuẫn được giải quyết khi Kim Lân giả hàng để hoãn binh.
4. Đọc đoạn trích cần phân biệt giữa lời chỉ dẫn sân khấu và ngôn ngữ nhân vật (xuống giọng ở các từ in
nghiêng).

Nọ Hán gia Vương Mãng khi quân, tử vô táng địa…
Bà đã tỏ ra là một người hiểu biết lẽ sống ở đời.
Mâu thuẫn được đẩy lên cao trào với sự xuất hiện của Đổng Kim Lân. Kim Lân đã phải đứng trước một
sự lựa chọn : trung với vua và hiếu với mẹ. Tâm trạng rối bời của Kim Lân được thể hiện rất rõ :
Mặt nhìn tường tận
Thân lạc mã yên
Cả tiếng kêu, kìa hỡi từ thân
Hà do bị tặc thần hãm tróc (mẹ ôi !)
Trước cảnh mẹ bị hành hạ, Kim Lân đã xuôi lòng, chàng đưa ra cái lí của mình :
Loài côn trùng… thành chi đại nghĩa !
Con dù bỏ mẹ,
Sao phải đạo con,
Chân đạp vuông đầu hãy đội tròn,
Mất thảo ấy sao rằng hiếu tử ?
Trước lời doạ nạt của Ôn Đình, Kim Lân đã buông xuôi :
Thống thiết ! Thống thiết !
Mẫu thân ! Mẫu thân !
(Trăm lạy hai tướng quân)
Xin thư tay cho mỗ lời phân,
Phương khứ tựu cho minh sẽ quyết
Nhưng Đổng Mẫu đã không chấp nhận để cho con trở thành kẻ bất trung. Bà đã tỏ thái độ rất kiên quyết.
Bà thà chịu gia hình chứ không muốn để con thành kẻ bất trung. Bà đã dùng lí lẽ vừa để thuyết phục con,
vừa là để dạy con điều phải trái :
Trượng phu đừng thoái chí,
Thoái chí bất trượng phu.
Lí lẽ bà đưa ra chứng tỏ bà là người hiểu biết lễ nghĩa. Những lời nói của bà đã làm ngời sáng hình ảnh
một bà mẹ vĩ đại :
Con hãy ngay cùng nước cùng vua.
ấy là thảo với cha với mẹ.
Hãy phò an nghiệp chúa,

diễn xuất, ấn tượng về những phẩm chất này lại càng sâu sắc. Xem Sơn Hậu, không ai quên được tình bạn
cao quý của Đổng Kim Lân đối với Khương Linh Tá, hoặc hình ảnh lẫm liệt của bà Đổng Mẫu trước quân
thù. Sơn Hậu là một vở tuồng cổ còn sống mãi với thời gian, chính bởi vì tác giả của nó không tự bó mình
vào vấn đề chính thống hay không chính thống, mà biết xuyên qua đề tài bảo vệ chính thống, đề cao
những tình cảm cao cả, anh hùng…
Trong Sơn Hậu, ngôn ngữ Việt vẫn là chủ yếu chứ không phải từ Hán Việt, như phần lớn vở tuồng thời
Tự Đức. Nói chung tiếng Việt trong Sơn Hậu nôm na, mộc mạc, gần với khẩu ngữ hơn là gần với ngôn
ngữ bác học như trong các truyện Nôm hay thể ngâm khúc của thời này.